Ο άθεος Χριστιανισμός

Jacques Ellul (1912-1994)

«Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι ο Αστός είναι ευθέως εχθρός του Θεού. Αλλά είναι ικανός να κάνει κάποιες επιλογές μέσα από την κληρονομιά του Χριστιανισμού. "Υπάρχουν ακόμη σε αυτό τον κυκεώνα", λέει, "πολλά καλά να κρατήσουμε: λόγου χάρη, η αρετή και η ηθική αυστηρότητα." Ο Αστός δεν μπορεί να φτάσει στα άκρα την εκμετάλλευση του κόσμου παρά μονάχα εφαρμόζοντας μια ορισμένη απαίτηση για αρετή, αφού αυτά τα δυο, η εκμετάλλευση και η αρετή, μπορούν να συμβαδίζουν όπως συμβαδίζουν η αυστηρή δίαιτα και ο πρωταθλητισμός. 

 

Για τον σκοπό αυτό, ο Αστός διαχωρίζει την κατακόρυφη διάσταση του Χριστιανισμού (τη διάσταση του Θεού στον οποίον αποκρίνεται η πίστη) από την οριζόντια (τη διάσταση των άλλων ανθρώπων, της Ανθρωπότητας, στην οποία στεγάζεται η αγάπη). Εννοείται, ασφαλώς, ότι απορρίπτει την πρώτη και βαστάει μονάχα τη δεύτερη διάσταση (η οποία πηγάζει βέβαια από τον Χριστιανισμό) ως ένα αναγκαίο εργαλείο για να εξηγεί και να δικαιολογεί το προμηθεϊκό εγχείρημα της αστικής τάξης για την Ανθρωπότητα — το εγχείρημα μιας ανθρωπότητας χωρίς Θεό ασφαλώς, αλλά όχι και δίχως θρησκεία, όχι χωρίς Χριστιανισμό. Έναν άθεο Χριστιανισμό δηλαδή; Ναι! 

Ορισμένοι αργοπορημένοι επίσκοποι και αμαθείς νέοι ανακαλύπτουν σήμερα με έξαψη αυτή την επανάσταση, όμως ο Αστός την έχει κάνει ήδη εδώ κι εκατόν πενήντα χρόνια. Όλοι αυτοί απλώς τυποποιούν τη βαθύτερη σκέψη της αστικής τάξης, την οποία η ίδια δεν ενδιαφερόταν να θεωρητικοποιήσει. (...)

Βέβαια ο Αστός παρέμεινε χριστιανός, στον βαθμό που αυτό του ήταν χρήσιμο. Αλλά όλα αυτά με τα θαύματα και την Ανάσταση; Ε, καλά, δεν ψηνόμαστε ... ας ρίξουμε ένα σεμνό πέπλο πάνω σε τούτες τις ανοησίες. Αυτό πιστεύει πραγματικά. Εντούτοις, χρειαζόταν να υποκρίνεται ότι πιστεύει σε αυτά, επειδή μια από τις πολλές χρησιμότητες του Χριστιανισμού ήταν να καλλιεργεί ένα πνεύμα υπακοής στους φτωχούς και στις κατώτερες τάξεις: “Ο φτωχός δοξάζεται με την ταπεινότητά του” ... πόσο βολικό για εκείνον που τον εκμεταλλεύεται: “υποταχτείτε”. Να, το λέει ο Θεός! Η θρησκεία είναι ένας από τους  πυλώνες της κοινωνικής τάξης πραγμάτων! (...)

Ο Χριστιανισμός ήταν ένα ακόμη εργαλείο διακυβέρνησης. Όμως, για να γίνει αυτό, χρειαζόταν να τον κάνουν εύχρηστο και κατάλληλο για αυτή την υπηρεσία. Οι φτωχοί, οι μαύροι και τα παιδιά, ναι, ναι, αυτοί είναι καλό να πιστεύουν στο Θεό. “Ο Θεός είναι το σημείο στήριξης, στο οποίο εφαρμόζω το μοχλό μου για να τους βάζω να κάνουν αυτό που θέλω”: αυτή είναι η σκέψη του Αστού. 

ΟΜΩΣ όλα αυτά σημαίνει ακριβώς ότι ο Θεός δεν υπάρχει! Διότι, αν ο Θεός υπάρχει, τότε δεν μπορώ να τον χρησιμοποιήσω όπως θέλω εγώ. Συνεπώς, για να γίνει η θρησκεία κάτι το “κοινωνικά χρήσιμο” όπως ακριβώς το θέλησε ο Αστός, θα πρέπει αυτός στον οποίον απευθύνεται αυτή η θρησκεία, δηλαδή ο Θεός, να είναι ένα αδρανές αντικείμενο, χωρίς καμιά αυτονομία, να είναι κάτι που να μπορώ να το κάνω ό,τι με βολεύει. Τον Θεό τον φτιάχνω όπως θέλω εγώ, έτσι ώστε να παίζει το ρόλο που θέλω εγώ στη σκακιέρα δράσης μου. Ω! ναι, αυτός ο Αξιωματικός είναι πολύ χρήσιμος! Αλλά αυτό που τον μετακινεί πάνω στη σκακιέρα, είναι το δικό μου χέρι. 

 

Κατ' αυτό τον τρόπο ο Χριστιανισμός γίνεται καθαρός φορμαλισμός, τυπολατρία. Η Λειτουργία, η θεολογία, η ηθική, η ζωή, όλα αυτά πρέπει να τυποποιηθούν, πρέπει να γίνουν τελετουργικό, ρασιοναλισμός, μετρησιμότητα, υπολογισμός. 

Ο θεμελιακός αθεϊσμός του Αστού δεν είναι αυτός ο απλοϊκός μακιαβελισμός, στον οποίο τον περιστέλλουν οι μοντέρνοι χειραφετημένοι. Συνδέεται με τη δημιουργικότητα του Αστού, ο οποίος αδυνατεί να διαπλάσει τον κόσμο έτσι όπως θέλει ο ίδιος αν δεν απαλλαγεί από το βάρος του Θεού. (...)

 

Αυτή η δημιουργικότητα εκφράζεται στη μοναδική επαναφομοιωτική δύναμη του Αστού, που αποτελεί τρόπο ύπαρξης και οντολογικό χαρακτηριστικό του. Πράγματι, αν μπούμε στον κόπο να αναλύσουμε επισταμένα την αστική κοινωνία, αντιλαμβανόμαστε ότι είναι καμωμένη από κομματάκια και από ψηφίδες, που έχουν αποσπαστεί και επαναφομοιωθεί από άλλους λαούς, άλλες εποχές και άλλους πολιτισμούς. Σκαρώνει το ψευδογοτθικό στυλ με την ίδια φυσικότητα με την οποία κατασκευάζει τον ψευδή Χριστιανισμό, ή το πλαστό χρήμα. Δεν λέω ότι όλα είναι ψεύτικα και πλαστά. Λέω ότι η αστική κοινωνία δεν δημιουργεί τίποτα, αλλά επαναφομοιώνει τα πάντα. (...)

 

Κατά τον ίδιο τρόπο επαναφομοίωσε και ανακατασκεύασε και τον Χριστιανισμό κατά τον 190 αιώνα. Τον μετέτρεψε σε θρησκεία, σε σπιριτουαλισμό και σε στεγνή ηθική αποσυνδέοντας όλα όσα ήταν εσωτερικά αλληλένδετα σε αυτόν και κατεβάζοντας στο επίπεδο του ανθρώπου ό,τι ήταν υπερβατικό,  αφού για τον Αστό ο άνθρωπος έχει “θρησκευτικές ανάγκες” και είναι χρήσιμο να κατασκευάσουμε κάτι, ένα “θρησκευτικό φαινόμενο”, ώστε να τις ικανοποιήσουμε. 

Πώς θα το καταφέρουμε αυτό; Αρκεί, σκέφτηκε ο Αστός, να καταδείξουμε ότι η κίνηση δεν είναι πια αυτό που κατέρχεται από τον Θεό προς τον άνθρωπο, μια απρόβλεπτη ενέργεια χάριτος του Θεού, αλλά μια κίνηση η οποία ανέρχεται από τον άνθρωπο, από τα δικά του έργα, από τη δική του τελετουργία, από τη δική του ευσέβεια, από τη δική του θεολογία προς έναν Θεό ακίνητο, βουβό, κλεισμένο στον ουρανό του (ή, όπως λένε κάποιοι σήμερα, στο “εσώτατο βάθος” του ... πράγμα που είναι το ίδιο) σαν ένα “αγαθό”, πακεταρισμένο με ένα καλό περιτύλιγμα και ετοιμοπαράδοτο. Ο Χριστιανισμός έγινε θρησκεία, ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα και μια ανθρώπινη υπηρεσία, κι από τη στιγμή αυτή αναπλάστηκε για να εξυπηρετεί τις ανάγκες του ανθρώπου.

Η πίστη σβήνει. Ε, ας σβήσει, λέει η αστική κοινωνία! Σε τι ωφελεί άλλωστε; Ας κρατήσουμε από τον Χριστιανισμό ό,τι είναι θετικό και χρήσιμο. Αφενός την ηθική, την τόσο χρήσιμη ηθική: σε αυτό βοηθάει ο Χριστιανισμός αρκεί βέβαια να μετατρέψει τη ζωή της πίστης σε τύπους, κανόνες, όρους, εντολές, προσταγές. Και αφετέρου τον Θεό για το ρόλο του εγγυητή και της κινητήριας δύναμης αυτής της ηθικής. Έναν Θεό χωροφύλακα και πατέρα-αφέντη. Αλλά για να το πετύχουμε αυτό, πρέπει να απαλλάξουμε επιμελώς τον Χριστιανισμό από όλο το σκάνδαλον. Να πετάξουμε την Ανάσταση, ας πούμε. Ή την ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός. Ή το να μην μεριμνούμε για το αύριο. Ή την αγάπη, άκουσον-άκουσον, για τον εχθρό ημών! Ε, όχι, τέτοιες  σκανδαλώδεις ιδέες δεν τις θέλουμε! Ποια Ανάσταση; Γίνονται τέτοια; Ποια αμαρτία; Εμείς ξέρουμε ότι ο άνθρωπος είναι καλός και ότι μονάχα κατά κακή του τύχη και από δυσμενείς συγκυρίες φτάνει να διαπράττει φρικτά πράγματα. Να μη μεριμνούμε για το αύριο; Δηλαδή τι; Να παρατήσουμε τη χρήσιμη εργασία και να χαζεύουμε τα λουλουδάκια του αγρού; Πού θα πάει η κοινωνία μας με αυτή την απρονοησία; Και ποια αγάπη για τον εχθρό; Ναι, ο άνθρωπος τη χρειάζεται την αγάπη, αλλά μια αγάπη όμορφα τακτοποιημένη και χρήσιμη κοινωνικά. Όχι λοιπόν τέτοια πράγματα! Ο Χριστιανισμός πρέπει να είναι ένα επιστημονικό, ορθολογικό και εύτακτο σύστημα. Τότε εξυπηρετεί θαυμάσια! 

Ας κάνουμε λοιπόν τις αφηγήσεις του Χριστιανισμού κατιτί το “πνευματικό”, ή "αλληγορικές εικόνες". Μα ναι, αυτό είναι υπέροχο, εξευγενίζει τον άνθρωπο, τον στρέφει προς τα “υψηλά”! Είναι κάτι πολύ σημαντικό για τον άνθρωπο που περνάει τη ζωή του μέσα σε έναν εμετικό βούρκο οικονομικών υποθέσεων και δοσοληψιών:  του φτιάχνουμε μια γωνίτσα γαλάζιου ουρανού, μια γωνίτσα ιδανικών, που είναι απαραίτητη για την ηθική, τη νευρική και την ψυχική ισορροπία του. Χάρη στην εξασφάλιση αυτής της γωνίτσας, ο άνθρωπος θα μπορεί να κοιμάται εν ειρήνη. 

Όμως προσοχή: μονάχα μια γωνίτσα, όχι κάτι παραπάνω! Όχι υπερβολές και ανορθολογικά πράγματα! Όχι να λέμε, λόγου χάρη, ότι θα έπρεπε να εφαρμόζουμε στην πράξη την Επί του Όρους Ομιλία του Χριστού και να δίνουμε τα αγαθά μας στον πλησίον! Αυτό θα ήταν γελοίο! Μπορούμε μια χαρά να λέμε ότι πρόκειται για μια “μεταφορά”, κατιτί το “συμβολικό”. Όχι όμως να το παίρνουμε και τοις μετρητοίς! Άλλωστε, αν εφαρμόζαμε όλα αυτά που είπε ο Χριστός, θα καθιστούσαμε την κοινωνική ζωή εντελώς άναρχη κι ακόμα παραπέρα. 

 

Α, παπαπά, όχι τέτοια πράγματα! Ο Θεός είναι ένας θεός της Τάξης, ένας Μεγάλος Ωρολογοποιός. Είναι πολύ χρήσιμος για να λέμε ότι εξηγούμε το ανεξήγητο, αλλά εξυπακούεται ότι αυτό το πράγμα —ένας Θεός που μπορούμε να τον φουσκώνουμε και να τον ξεφουσκώνουμε ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής— πρέπει να κάνει στην άκρη και να παραχωρεί τη θέση του μόλις μια ορθολογική εξήγηση μάς επιτρέψει να καταλάβουμε κάτι που προηγουμένως δεν καταλαβαίναμε.»

 Ζακ Ελλύλ, Η μεταμόρφωση του Αστού (1967)