Μια παγίδα ονόματι Dogville (2003)

ή

Ο δρόμος για την Κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις

(το κείμενο γράφτηκε το Δεκέμβριο του 2003

και δημοσιεύτηκε στο Happyfew)

Εάν, εκτός από το να το απολαύσει αισθητικά, θέλει κανείς να κατανοήσει ένα κινηματογραφικό έργο (ή ένα μυθιστόρημα ας πούμε), θα πρέπει νομίζω να φύγει από τη θέση του θεατή (ή του αναγνώστη) και να ταυτιστεί, όσο γίνεται, με το δημιουργό του. Να δανειστεί την οπτική γωνία του σκηνοθέτη του. Να τον ανακαλύψει πίσω από τους ήρωες, τους διαλόγους, τις κινήσεις της  κάμερας και όλο το στήσιμο του έργου.

Πολλοί ― οι περισσότεροι; ― δημιουργοί μιλούν μέσω κάποιου ή κάποιων από τους ήρωες, ή ακόμα τους δευτερεύοντες ρόλους, των ταινιών τους (ή των μυθιστορημάτων τους: «Η μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ», ο Φλομπέρ). Έτσι, ταυτιζόμενος ο θεατής με αυτούς, οικειοποιείται και κατανοεί το συγκεκριμένο έργο. Παρασυρμένοι ίσως από αυτή την προπαίδεια αλλά κι από τον ίδιο τον Λαρς φον Τρίερ, οι περισσότεροι θεατές του Dogville έκαναν το «σφάλμα» να ταυτιστούν με τη γλυκερή ανόητη Γκρέις. Το αποτέλεσμα βέβαια ήταν σοκαριστικό γι’ αυτούς!

Ο Λαρς φον Τρίερ όμως δεν είναι κανείς απολύτως από τους εμφανείς ήρωες του Dogville. Όλοι τους οι ήρωες χρεώνονται την ίδια γενική αποτυχία. Ο Λαρς φον Τρίερ, η οπτική γωνία του, είναι ο αποστασιοποιημένος μα όχι ψυχρός, ο κάπως είρωνας αλλά με δόσεις κατανόησης, ο λιγάκι πικρός αλλά πιο συχνά δηκτικός και πάντοτε οξυδερκής αφηγητής του Dogville. Κι αυτός δεν θα μπορούσε βεβαίως να ταυτιστεί με κανέναν από τους ήρωές του – πολύ δε λιγότερο με την Γκρέις, που άλλο δεν κάνει από το χαϊδεύει τ’ αυτιά όλων, λέγοντάς τους αυτό που θέλουν ν’ ακούσουν: ο φον Τρίερ δεν θέλει να μας χαϊδέψει τ’ αυτιά× θέλει να μας ξεκουφάνει!

Έχοντας λοιπόν να οικειοποιηθεί το βλέμμα του Αφηγητή, είδα αυτή την ταινία σαν ένα ενδιαφέρον «κόλπο» στημένο σαν σχόλιο πάνω στα σκυλιά, τους ανθρώπους, τους διανοούμενους, τις «όμορφες ψυχές» και τους θεούς που γέννησαν όχι μόνο τη σύγχρονη Αμερική αλλά και το μοντέρνο κόσμο γενικότερα. Από αυτή την άποψη, και ως προς τη συγκεκριμένη χρήση του κινηματογραφικού μέσου ώστε να πιάσει το «κόλπο», η ταινία είναι ευφυέστατη. Σε ό,τι αφορά το ίδιο το σχόλιο, το θεωρώ ευφυέστατο επίσης.

Το «κόλπο».

Το Dogville είναι κατ’ αρχήν ένα «κόλπο» που αποσκοπεί να ρίξει τον θεατή σε μια απύθμενη παγίδα χωρίς πλέον καμιά διαφυγή. Το «κόλπο» αυτό, στηριγμένο σε μια αριστοτεχνική χρήση των κινηματογραφικών συμβάσεων, βρίσκεται στην προοδευτική πρόκληση στο θεατή συναισθημάτων:

(1)    αποτροπιασμού για τους κατοίκους της Dogville,

(2)    καγχασμού σε βάρους του διανοούμενου,

(3)    συμπάθειας για τη γλυκερή ανόητη Γκρέις,

(4)    δέους για τον Τιμωρό Θεό-Γκάνγκστερ, με

(5)    τον αφηγητή να περνά απαρατήρητος.

Προκαλώντας έντεχνα, με τις αντίστοιχες ταυτίσεις και αποταυτίσεις, αυτά τα συναισθήματα στους θεατές του, ο φον Τρίερ τους προετοιμάζει για την τελική παγίδα του: την εισβολή του έως εκείνη τη στιγμή συναισθηματικά αγνοημένου αφηγητή στο προσκήνιο της συνείδησής τους με το ερώτημα «κι εσείς το ίδιο δεν θα κάνατε;». Και πρόκειται για καλοστημένη παγίδα, διότι είτε «ναι» απαντήσεις είτε «όχι», την έχεις βαμμένη από χέρι!

Είναι απλό: αν απαντήσεις «ναι», τότε οφείλεις να παραδεχτείς την ανάγκη σου για ένα Γκάνγκστερ επί της γης× αν απαντήσεις «όχι», τότε οφείλεις ν’ αποδείξεις ότι, αν ήσουν στη θέση της Γκρέις, θα έδινες τα παπούτσια στο χέρι στον Γκάνγκστερ και θα υπέμενες το μαρτύριο έως τέλους. Με το «ναι|, σε πιάνει δουλάκι και σύμμαχο της ωμής εξουσίας! Με το «όχι», σε πιάνει, στην καλύτερη περίπτωση, ονειροπαρμένο!

Αλλά, όπως είπα, πρόκειται για καλοστημένη παγίδα. Τα χαρτιά, που θα σε οδηγήσουν να την πατήσεις και να πέσεις μέσα, είναι ευθύς εξ αρχής σημαδεμένα. Ο φον Τρίερ ποντάρει στην υποκρισία όλων μας. Πάνω σ’ αυτήν στήνει την παγίδα του. Πού βρίσκεται αυτή η υποκρισία; Μα ακριβώς στη βιασύνη με την οποία εμείς οι θεατές:

(1)    θα αποταυτιστούμε από τους κατοίκους της  Dogville και θ’ αποτροπιαστούμε μαζί τους, θεωρώντας πως δεν υπήρχε ποτέ περίπτωση να κάνουμε, εμείς, τέτοια ποταπά και άθλια πράγματα·

(2)    θα καγχάσουμε σε βάρος του διανοούμενου απορρίπτοντας τον ωφελιμισμό του (το όλο στήσιμο που κάνει με βάση την αρχή της  ανταπόδοσης, αδέξια καλυμμένης με ηθικιστικές ζάχαρες), τη στιγμή που είναι βέβαιο ότι με αυτή την ίδια αρχή και τις ίδιες ζάχαρες κινούμαστε στη ζωή μας·

(3)    θα ταυτιστούμε με την «όμορφη ψυχή» Γκρέις, λες κι εμείς άλλο δεν σκεφτόμαστε παρά πώς να θυσιαστούμε υπηρετώντας τον πλησίον μας·

(4)    θα νιώσουμε δέος για τον Γκάνγκστερ, σε σημείου τελικώς να συμφωνήσουμε (και) με τις κυνικές διδαχές του, τις οποίες υποτίθεται ότι δεν ασπαζόμαστε ποτέ· και τέλος

(5)    θα αγνοήσουμε, παρά τις πολλές προειδοποιήσεις του, τον Αφηγητή.

Ποντάροντας στην υποκρισία των θεατών του, στην υποκρισία «όλων μας» ― ποντάροντας, ότι θα θεωρήσουμε εσπευσμένα πως οι ίδιοι δεν έχουμε τίποτε κοινό με τους «μίζερους» και μάλλον «ζωώδεις» κατοίκους της Dogville, ούτε με τον ανόητο διανοούμενο, ούτε με τον Γκάνγκστερ, και ότι κοινά έχουμε μόνο με την «όμορφη ψυχή» Γκρέις ―, ο Λαρς φον Τρίερ μας ξεχρυσώνει αριστοτεχνικά το χαπάκι οδηγώντας μας στο τελικό ερώτημα-παγίδα που προείπα, όπου κάθε απάντηση αποβαίνει μοιραία για εμάς τους ίδιους! Διότι, τόσο το «ναι» όσο και το «όχι», την υποκρισία του θεατή αφήνουν πλέον μετέωρη καθότι ακάλυπτη. Heil Lars!

Το σχόλιο.

Ας δούμε τώρα γιατί μιλάω για σημαδεμένα χαρτιά. Για να καταλάβει κανείς την παγίδα του Λαρς πριν πέσει μέσα, αρκεί να θέσει στον εαυτό του ένα ερώτημα που προκύπτει ήδη από τις πρώτες στιγμές της ταινίας: γιατί αυτοί οι άνθρωποι της Dogville, όπως μας τους παρουσιάζει ο αφηγητής στον Πρόλογο, θα έπρεπε να αλλάξουν καθ' οιονδήποτε τρόπο; Ή, για να το θέσω αλλιώς: οι άνθρωποι αυτοί, έτσι όπως μας τους συστήνει ο αφηγητής στον Πρόλογο, είναι «καλοί» ή «κακοί»;

Αν θυμηθούμε τον Πρόλογο, θα δούμε ότι δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Παρουσιάζονται με αδρές αλλά σαφείς πινελιές σαν «απλοί» άνθρωποι όπως «όλοι μας». Διάγουν την ύπαρξή τους μέσα σε κάποιες ισορροπίες που, είτε μάς αρέσουν είτε όχι, είναι ισορροπίες που «όλοι μας» μοιραζόμαστε και δεν προδικάζουν καμιά συγκεκριμένη τροπή. Απλώς, θα λέγαμε, επιβιώνουν· περισσότερο ή λιγότερο μοναχικά. Ο ένας είναι ένας συνταξιούχος γιατρός που περιμένει να πεθάνει, ο άλλος ένας τυφλός που κρύβεται, μια άλλη παλεύει να ζήσει την ανάπηρη κόρη της, δυο από αυτούς επωφελούνται του εμπορικού δαιμονίου τους, μια μάνα φαντάζεται τα παιδιά της σαν τα καλύτερα του κόσμου και υπομένει ένα γάμο μ’ έναν εραστή των μήλων, κάποιος φορτηγατζής τη βγάζει με πουτάνες και ψιλοντρέπεται γι’ αυτό, κ.ο.κ. Γιατί θα έπρεπε κάτι να αλλάξει σε αυτούς;

Ή αλλιώς: Τι επιδιώκει τελοσπάντων ο Διανοούμενος, που τους συμμαζεύει και τους κάνει διαλέξεις;

Βεβαίως το σημάδεμα των χαρτιών ξεκινά ήδη από το γεγονός ότι ο Πρόλογος μας παρουσιάζει μια πολίχνη που δεν διαθέτει κανενός είδους κοινωνική ζωή. Οι άνθρωποί της ζούνε ως υπάρξεις, αλλά όχι σαν υποκείμενα. Ως Άτομα, αλλά όχι ως πολιτική κοινότητα. Συνυπάρχουν, επιβιώνουν, αλλά εκτός οιουδήποτε «κοινού λόγου». Ούτε η Dogville είναι Πόλη, ούτε οι κάτοικοί της Πολίτες! 

Παράδοξο; Όχι. Αυτό το σημάδεμα είναι ασφαλώς θεμιτό, μιας και ο φον Τρίερ θέλει να καταδείξει, έστω και σε «καθαρή» μορφή, τη γέννηση του Αμερικανικού Έθνους, του κατ’ εξοχήν εκπροσώπου των Μοντέρνων Καιρών· να καταδείξει δηλαδή στη γένεσή τους τις δυνάμεις «παραγωγής» Πόλεως και πολιτικών υποκειμένων, οι οποίες έδρασαν και δρουν ακόμη εκεί. 

Έτσι, ως εκπρόσωπος αυτών των δυνάμεων από την πλευρά της  ίδιας της  πολίχνης, ο μόνος εκεί μέσα που θέλει με το στανιό να τους κατοίκους της Dogville τρέψει προς τα κάπου (προς το Καλό, όπως φαντάζεται), είναι ο Διανοούμενος, ο άεργος φιλόσοφος-συγγραφέας. Τον ακούνε στις ανιαρές διαλέξεις του αλλά δεν πείθονται. Ο ηθικιστικός λόγος του ούτε πολιτικά υποκείμενα μπορεί να παράγει, ούτε Πόλη. Τον αναγνωρίζουν σαν ένα «δικό τους άνθρωπο», ένα άνθρωπο «καλών προθέσεων», αλλά δεν τον παίρνουν στα σοβαρά. Η ίδια η Λιζ, που αδέξια την φλερτάρει, τον περιπαίζει.

Ώσπου εμφανίζεται η Γκρέις. Η κατατρεγμένη από τον Πατέρα ρομαντική, «όμορφη ψυχή». Ο διανοούμενος θ’ αρπάξει την ευκαιρία από τα μαλλιά. Ο ηθικιστικός του λόγος αποκτά το έρεισμα που αναζητούσε: «Να συνεργαστούμε προστατεύοντας μια κυνηγημένη», προτείνει στους συντοπίτες του. Ο επίπεδος ωφελιμισμός του ― η Αρχή της ανταπόδοσης και το χρήμα στην υπηρεσία της ηθικής ― βρίσκει στο πρόσωπο της «επαναστατημένης» κατά του πατρός της Γκρέις τον ιδανικό σύμμαχο. Ο Διανοούμενος και η Όμορφη Ψυχή έχουν κάτι κοινό. Και οι δυο τους αποζητούν, ο καθένας από την πλευρά του, την αναγνώριση από εκείνους που τους απορρίπτουν: ο πρώτος από την πολίχνη του (και τη ζουμερή Λιζ), η δεύτερη από τον Γκάνγκστερ Πατέρα της. Και οι δύο τους αποζητούν αυτή την αναγνώριση θέλοντας ν’ αποδείξουν στην άλλη πλευρά ότι σφάλλει.

Απέναντι σ’ αυτή τη συμμαχία μεταξύ του ωφελιμιστή (και φίλου των τιμών) διανοούμενου και της ρομαντικής Γκρέις, οι κάτοικοι της Dogville «φιλοτιμούνται» να τραπούν προς την κατεύθυνση που τους υποδεικνύεται. Λέω «φιλοτιμούνται», διότι αυτό λένε οι ίδιοι· τόσο στη συνέλευση για το τι θα γίνει με την Γκρέις («Εντάξει», απαντούν στο διανοούμενο, «ξέρουμε πως είσαι άνθρωπος καλών προθέσεων κι επειδή σε αγαπάμε θα κάνουμε αυτό που προτείνεις»), όσο και όταν δέχονται το ανταποδοτικό-ωφελιμιστικό δίκαιο που τους προτείνει (η σκηνή στο μαγαζί της Λορίν Μπακόλ, όπου τελικώς δίνουν δουλειά στην Γκρέις). Να λοιπόν που και αυτοί κινούνται για να αποδείξουν στην άλλη πλευρά (το διανοούμενο) ότι σφάλλει (που τους θεωρεί άξεστους και αδιάφορους).

Ποιός από τους θεατές του Dogville δεν θα «φιλοτιμούνταν» παρομοίως; Ποιός θα έλεγε όχι στην επίκληση να παρασχεθεί άσυλο στην όμορφη Γκρέις; Ποιός θα είχε αντίρρηση να του ανταποδοθεί με κάποιον τρόπο αυτή η παροχή ασύλου, αφού μάλιστα υπαινίσσεται κάποιον κίνδυνο;

Η τράπουλα λοιπόν στήθηκε κι από εδώ και πέρα όλα βαίνουν φυσιολογικά προς την τελική κατάληξη, δηλαδή την παγίδευση του θεατή.

Μα είναι σημαδεμένη τράπουλα, διότι ο φον Τρίερ την έχει στήσει με βάση μία συγκεκριμένη ανθρωπολογική πρακτική θεωρία περί «τροπής» του ανθρώπου από απλή Ύπαρξη σε Υποκείμενο και της  ανθρώπινης συνύπαρξης από σύμφυρμα σε Πόλη. Μια τέτοια τροπή φαίνεται πράγματι, πως επιδιώκει ο Διανοούμενος. Από τη μια μεριά, οι συχνά πικρόχολες κριτικές του θέλουν να ξυπνήσουν την αίσθηση μιας ορισμένης ευθύνης στους κατοίκους της Dogville ― και βέβαια, ο άνθρωπος τρέπεται από απλή ύπαρξη σε υποκείμενο όταν ακριβώς συναισθάνεται Ευθύνη. Από την άλλη, οι ηθικολόγες παραινέσεις του περί αλληλοβοήθειας και συνδρομής των αδυνάμων, αποσκοπούν στο να τρέψουν την συνύπαρξή τους σε Πόλη.

Το στήσιμο αυτό, και το σχόλιο του φον Τρίερ, το βρίσκω, όπως είπα, ευφυές. Διότι η ανθρωπολογική πρακτική θεωρία που στήνει και σχολιάζει είναι ασφαλώς η κυρίαρχη σήμερα. Είναι η μοντέρνα πρακτική ανθρωπολογική θεωρία περί τροπής του ανθρώπου από ύπαρξη σε υποκείμενο και της  ανθρώπινης συνύπαρξης σε Πόλη, η οποία προήλθε από τη συμμαχίας του ωφελιμισμού των Εμπόρων και των Κεφαλαιοκρατών με τον ιδεαλισμό των ρομαντικών Διανοουμένων. Είναι τούτη η κοσμοθεώρηση που, όπως το ξέρουμε πλέον, οδηγεί παραδόξως στον «Γκάνγκστερ», τον Αμείλικτο Τιμωρό Θεό-Πατέρα, από τον οποίον ήθελε να ξεφύγει.

Γιατί μιλάω όμως για «στήσιμο»; Διότι, απλώς, η συγκεκριμένη ανθρωπολογική πρακτική θεωρία δεν είναι και η μοναδική, ούτε η μόνη δρώσα στον κόσμο. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα.

Θα κλείσω σχολιάζοντας την άποψη, ότι στο πρόσωπο της Γκρέις ο φον Τρίερ ασκεί καυστική κριτική στο χριστιανισμό.

Η άποψη αυτή είναι φυσικά σωστή ― άλλωστε είναι ολοφάνερο το παιχνίδι του με τις λέξεις Dog και God. Θα πρέπει ωστόσο, πλάι στις οφθαλμοφανείς ομοιότητες της Γκρέις με αυτό που θεωρούμε συνήθως σαν «χριστιανική αγάπη»,  να προσέξουμε και τις καίριες διαφορές της όλης κίνησης της Γκρέις σε σχέση με την κίνηση του Χριστού μέσα στον κόσμο. Θα διαπιστώσουμε τότε, πως ίσως η καυστική ματιά του φον Τρίερ στρέφεται κατά μιας συγκεκριμένης διαστροφής της χριστιανικής αγάπης.

Ο Χριστός λ.χ. δεν αρνήθηκε τον Πατέρα: δήλωνε πως ό,τι έλεγε, του το είχε πει ο Πατέρας να το μεταφέρει στους ανθρώπους. Αντίθετα η Γκρέις, ό,τι λέει, το λέει εναντιωνόμενη απολύτως προς τον πατέρα της. Ο Χριστός εναντιώθηκε στους «Γραμματείς και Φαρισαίους υποκριτές» και τους «σοφούς αυτού του κόσμου». Η Γκρέις συμμαχεί τυφλά μαζί τους. Τέλος, ο Χριστός προτρέπει μεν συγκεκριμένα πρόσωπα να «γυρίζουν και το άλλο μάγουλο»· αλλά όχι μόνο μαστιγώνει τους εμπόρους στο Ναό, μα κι επιπλήττει αυστηρά τον δούλο που τον χαστουκίζει στο σπίτι του Άννα. Απευθύνεται στον καθένα προσωπικά και ουδέποτε νανουρίζει τις αδυναμίες και τις ιδιοτροπίες των ανθρώπων. Η Γκρέις, αντίθετα, γυρνά αδιακρίτως προς όλους και κάθε στιγμή το μάγουλό της, χωρίς να  διακρίνει Πρόσωπα και δίχως να προσπαθεί ν’ αναδείξει ό,τι καλύτερο και δυναμικότερο στοιχείο ζωής έχει ο καθένας με τον οποίο συνδιαλέγεται. Αντ’ αυτού, μονίμως χαϊδεύει τις αδυναμίες τους και μιζερολογεί μαζί τους, λέγοντάς τους τις δικαιολογίες που θέλουν ν’ ακούνε. Κι όταν ακόμα, κατά προτροπή του Διανοουμένου, αποφασίζει να τους τα «χώσει», δεν βρίσκει τίποτα καλύτερο από το να τους μαζέψει και να τους κάνει … διάλεξη, κατακρίνοντάς τους μάλιστα τόσο μαζικά και απρόσωπα, που ο φον Τρίερ κρίνει (πολύ σωστά!) εντελώς ανάξιο να μάς μεταφέρει τι ακριβώς τους λέει.

Τελικά, αυτό που μας δείχνει αριστοτεχνικά ο Λαρς φον Τρίερ είναι, πως η συμμαχία του ωφελιμιστικού πραγματισμού με μια ορισμένη διαστροφή της  χριστιανικής αγάπης ―η συμμαχία από την οποία προέκυψαν οι ΗΠΑ―, αντί να τρέπει τους ανθρώπους από υπάρξεις σε ελεύθερα υποκείμενα με κοινό Λόγο, τους μετατρέπει σε «δαίμονες».

Το σχόλιο του Λαρς φον Τρίερ είναι, θα έλεγα, ένα μαεστρικό σχόλιο πάνω στην παγίδα όπου έχει πέσει ο μοντέρνος άνθρωπος στην προσπάθειά του ν’ απαλλαγεί από τον Αμείλικτο Τιμωρό Θεό: παρά τις τιτάνια έφοδό του στον Ουρανό, όχι μόνο δεν απαλλάχτηκε από αυτό τον «Γκάνγκστερ» αλλά τον έχει τόση ανάγκη ώστε στο τέλος σε αυτόν επιστρέφει, αυτόν δικαιώνει και αυτόν πασχίζει, όποτε νιώθει ισχυρός, να μιμηθεί.

Οι κάτοικοι του Αφγανιστάν ή του Ιράκ δεν νομίζω να διαφωνήσουν με τον σπουδαίο αυτό Δανό … αν και έχω ισχυρές αμφιβολίες για το κατά πόσον δεν λατρεύουν και αυτοί τον ίδιο σκοτεινό «Θεό».

Γιάννης Hollowsky Ιωαννίδης, 

Δεκέμβριος 2003

Στη βροχή, ξεσκέπαστοι

Να πολεμάμε τα γεγονότα με εικόνες και λέξεις.

Αυτή είναι λοιπόν η μοίρα μας;

Ας πούμε ναι.

Και τι θα γίνει αν δεν είναι, εν αρχή, ο Λόγος;

Τότε να πάρουμε τα δικράνια,
είπες.

Να βάλουμε, εν αρχή, τους βρυχηθμούς;
Σε ρώτησα

και δεν απάντησες

γιατί δεν είχες χρόνο, φαίνεται, για λεπτομέρειες.

Κούμπωσα το παλτό μου

- δεν είχαμε άλλωστε ν' αποδείξουμε τίποτα ο ένας στον άλλον`

από μια ζωή κουβαλούσε ο καθένας -

κι έφυγα 
όπως κι εσύ
στη βροχή ξεσκέπαστος.

(Ζορ Βον)

Στην πτώση του Αδάμ (Σμιθ), αμαρτήσαμε όλοι | Οικονομία 05

 

 

«(...) Η τιμωρία ήταν το έγκλημα. Μην υπακούοντας στο Θεό για να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του, βάζοντας την αγάπη του εαυτού του πάνω από την αγάπη για Εκείνον, ο άνθρωπος καταδικάστηκε να γίνει ο σκλάβος των αχόρταγων σωματικών επιθυμιών: ένα περιορισμένο και ανίδεο πλάσμα παρατημένο σ' έναν άχαρο και σκέτα υλικό κόσμο για να μοχθεί, να υποφέρει και μετά να πεθαίνει. Φτιαγμένος από "αγκάθια και τσουκνίδες", αντιστεκόμενος στις προσπάθειές μας, ο κόσμος, είπε ο Αυγουστίνος, "δεν προσφέρει το καλό που υπόσχεται: είναι ψεύτης και εξαπατά". Η εξαπάτηση έγκειται στην αδυναμία του να κατευνάσει τους φιλήδονους πόθους μας για γήινα αγαθά, για κυριαρχία και για σαρκική απόλαυση. Έτσι, η μοίρα του ανθρώπου είναι "να κυνηγάει το ένα πράγμα μετά το άλλο, και τίποτα να μην μένει διαρκώς κοντά του [...] οι ανάγκες του πληθύνονται τόσο που δεν μπορεί να βρει το μοναδικό αναγκαίο, μια απλή και απαράλλαχτη φύση".

Όμως ο Θεός ήταν ελεήμων. Μας έδωσε την Οικονομία. Τον καιρό του Άνταμ Σμιθ, η ανθρώπινη αθλιότητα είχε μεταμορφωθεί στη θετική γνώση του πώς να τα βγάζεις πέρα με τις αιώνιες ανεπάρκειές μας: πώς να αντλείς τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση από μέσα που είναι πάντα λιγότερα από τις επιθυμίες μας. Ήταν η ίδια Ιουδαιοχριστιανική Ανθρωπολογία, απλώς αστικοποιημένη, και τελικά ένα ελαφρώς ενθαρρυντικότερο πρόγραμμα σχετικά με τις δυνατότητες επένδυσης που παρέχει ο ανθρώπινος πόνος. 

Σ' ένα διάσημο δοκίμιο που κοσμεί το πεδίο, ο Λάιονελ Ρόμπινς διαπιστώνει ρητά ότι η γένεση της Οικονομίας είναι η οικονομία της Γένεσης. "Διωχτήκαμε απ' τον Παράδεισο", γράφει, "δεν έχουμε ούτε αιώνια ζωή, ούτε απεριόριστα μέσα ικανοποίησης" - απεναντίας, μια ζωή μέσα στη σπάνη, όπου το να επιλέξεις ένα καλό πράγμα σημαίνει ότι στερείσαι κάτι άλλο. Κι αν η Οικονομία είναι ζοφερή, αυτό συμβαίνει επειδή αποτελεί την επιστήμη τής μετά το προπατορικό αμάρτημα συνθήκης. Και ο χόμο εκονόμικους που κατοικεί στην πρώτη σελίδα οποιουδήποτε εγχειριδίου "Γενικών Αρχών της Οικονομίας" είναι ο Αδάμ.(...)»

Marshall Sahlins, Waiting for Foucault, still (1993)

επιλογή–μετάφραση, Νίκος Buccaniero Κούρκουλος
(πρώτη δημοσίευση, ιστοσελίδα Happyfew, Μάιος 2003)

Social media και δημόσια σφαίρα

 

Η τεράστια άνθιση των blogs και των λεγόμενων social media είναι δεδομένη και πολλοί πιστεύουν ότι εκφράζει μια βαθιά και μεγάλη ανάγκη των ανθρώπων να πουν δημόσια τις σκέψεις τους, να τις μοιραστούν, να μιλήσουν και να συζητήσουν.

Αυτό είναι πολύ ευχάριστο και δεν είναι εντελώς λάθος. Θα πρέπει όμως να συνδεθεί με ένα παράλληλο πολύ δυσάρεστο γεγονός: την εξαφάνιση της δημόσιας σφαίρας σε όλα τα επίπεδά της από τις σύγχρονες κοινωνίες. 

Δεν μιλάμε πια μεταξύ μας στους δρόμους και στις πλατείες… Και όταν συμβαίνει να το κάνουμε, μιλούμε λίγο πολύ άνευρα και κουμπωμένα, για τετριμμένες κι ακίνδυνες κοινοτοπίες.

Γιατί; Μάλλον διότι δεν νιώθουμε ότι έχουμε κάτι ζωτικό να μοιραστούμε, κάτι κρίσιμο να αντιμετωπίσουμε από κοινού. Δεν αισθανόμαστε ότι χρειάζεται να συνταιριάξουμε ένα λόγο κοινό. Έστω κι αν είναι ολοφάνερο πως τα σημαντικότερα προβλήματα όλων –ζωή, θάνατος, αρρώστια, επιβίωση, έρωτας, χαρές, λύπες, το νόημα ή μάλλον η αναζήτηση του νοήματος όλων αυτών– είναι ουσιαστικά πάνω κάτω τα ίδια, η αίσθηση που κυριαρχεί στον καθένα είναι πως τα δικά του προβλήματα είναι μοναδικά και, επομένως, τεράστια κι ακατανόητα στο βάθος τους από τον άλλον.

Ποιόν «άλλον» άλλωστε; Αυτόν που θεωρείς ότι είναι εν δυνάμει έτοιμος να σε εκμεταλλευτεί, προδώσει, ποδοπατήσει; Αυτόν με τον οποίον δεν σε συνδέει τίποτε πέρα, ίσως, από κάποια πρόσκαιρα κοινά ενδιαφέροντα ή συμφέροντα; Αυτόν με τον οποίον τον μόνο κοινό που έχεις είναι ότι κοιτάζει κι αυτός το συμφέρον του πάνω απ’ όλα όπως κι εσύ;

Έτσι, τα social media προσφέρουν την ιδανική «δημόσια σφαίρα» στο σύγχρονο άτομο του «μοναχικού πλήθους». Στο «ανεξάρτητο» άτομο, που πνίγεται πια από εκείνο που κάποτε θεώρησε σαν μεγάλη λύτρωση –δηλαδή την ανωνυμία. Που θέλει να μιλήσει πιο δημόσια και να μοιραστεί. Αλλά και που ταυτόχρονα φοβάται, και δικιολογημένα, να εκτεθεί άνευ πολλών ασφαλιστικών προϋποθέσεων.

Η ανωνυμία δεν ήταν βέβαια αυτοσκοπός του σύγχρονου ανθρώπου. Ήταν μάλλον ένα σκαλοπάτι ώστε να κερδίσει σε αυτονομία, σε ανεξαρτησία, σε ατομικότητα, φεύγοντας από τις μικρές, κλειστές κι ασφυχτικές τοπικές «κοινότητες» για τις «ανοιχτές» πόλεις και τις μεγαλουπόλεις.

Άγνωστος μεταξύ αγνώστων, κατόρθωσε πράγματι να κερδίσει έναν ιδιωτικό χώρο ατομικής ανάπτυξης μακριά από τα αδηφάγα βλέμματα κι από την άνευ όρων δημοσιότητα, χωρίς να είναι πια de facto υποχρεωμένος να λογοδοτεί για τις όποιες πράξεις του.

Έτσι, ο μοντέρνος άνθρωπος ήρθε αντιμέτωπος με την ίδια του την ανεξαρτησία, δηλαδή με τον ίδιο του τον εαυτό. Αναζητώντας την αυτονομία και την ανεξαρτησία, έπεσε στην ιδιωτικότητα. Και ο πιο πρόχειρος τρόπος ανάπτυξης ενός εαυτού οχυρωμένου στην ιδιωτικότητα και απαλλαγμένου από το «λόγον διδόναι» μιας κοινής ζωής, ήταν και είναι η διαμόρφωσή του ως ιδιώτη-συλλέκτη (όρος που προτιμώ από το «καταναλωτής»). 

Συλλέκτης εκλεκτικός αντικειμένων, πληροφοριών ή κι εμπειριών ακόμη, ο μοντέρνος ιδιώτης έμαθε σιγά σιγά:

• να εντρυφεί από απόσταση μάλλον στα πράγματα, να τα απολαμβάνει παθητικά , παρά να τα διαμορφώνει
• να επιλέγει μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, παρά να θέτει ερωτήματα
• να διαλέγει, παρά να παρεμβαίνει
• να συγκρίνει, παρά να κρίνει 
• να είναι δέκτης κι αναμεταδότης μάλλον, παρά πομπός.

Τούτη η κατάσταση ωστόσο, υπονόμευσε την ίδια την αρχή της ελεύθερης ατομικότητας, με τους δικούς της πλέον όρους. Η στραγγαλισμένη ατομικότητα αντικαταστάθηκε από ένα παθητικό ατομισμό, που αγάλλεται για τις συλλογές του. Αλλά θα πρέπει να προσέξουμε τι εννοούμε, εδώ, ως «παθητικότητα».

Ο εαυτός διαμορφώνεται σαν ολοκλήρωμα των απαντήσεων στα ζωτικά διλήμματα που θέτουν στο υποκείμενο οι τριβές κι οι αντιστάσεις, τις οποίες συναντάει καθώς ξανοίγεται στον κόσμο. Συνεπώς, μια ατομικότητα-συλλέκτης που δεν εμπλέκεται στα κοινά, που δεν τα συν-διαμορφώνει, που δεν θεωρεί ότι έχει λόγο να δώσει και που, συνεπώς, τα μόνα ζωτικά διλήμματα που αναγνωρίζει αφορούν στην επιλογή μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, δεν είναι μια άβουλη ατομικότητα αλλά μια ατομικότητα με διασπασμένη και κομματιασμένη βούληση. Μια ατομικότητα με «πολλά ενδιαφέροντα», αλλά χωρίς άξονα και τελικά χωρίς ενδιαφέρον.

Μια τέτοια ατομικότητα, είναι ουσιαστικά μια αδιαφοροποίητη ατομικότητα, ατομικότητα χωρίς αυτό που λέμε «χαρακτήρα», «τσαγανό», «ψυχή», δηλαδή χωρίς ουσιαστική μοναδικότητα. Όμως μια τέτοια ατομικότητα, μπορεί πραγματικά να λέγεται ατομικότητα;

Να γιατί, λοιπόν, φοβόμαστε ότι τα αθροίσματα τέτοιας λογής ατόμων δεν μπορούν να είναι παρά μοναχικά πλήθη.