21 Οκτωβρίου 2017

Για το υποτιθέμενο χάσμα μεταξύ βιώματος και λόγου



Το πέπλο
Κραταιά σήμερα είναι η άποψη πως η γλώσσα είναι απλώς ένα «μέσον» ή ένα «εργαλείο» για να συνεννοούμαστε, αλλά επί της ουσίας κάτι το επιφανειακό και μάλλον παραπλανητικό αυτό καθαυτό σε ό,τι αφορά τη βαθύτερη επικοινωνία μεταξύ μας. Γιατί; Διότι λέει−, δουλεύοντας με λέξεις, έννοιες και γραμματικοσυντακτικούς κανόνες, η γλώσσα «σχηματοποιεί», παρουσιάζει «αφηρημένα» και τελικά «παγώνει» τα βιώματα, «συνταυτίζοντας αυτό που δεν είναι ταυτόσημο» (όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Νίτσε στο Περί της αληθείας και του ψεύδους υπό μια εξω-ηθική έννοια) −ενώ τα βιώματα στην πραγματικότητα είναι άμορφα, απείρως εύπλαστα, ρευστά, θερμά, συγκεκριμένα και κυρίως μιας εντελώς ατομικής ποιότητας, ένας αποκλειστικά δικός μας, ιδιωτικός θησαυρός, η πεμπτουσία αυτού που είμαστε ως άτομα, που τελικά είναι αδύνατο να επικοινωνηθεί.

Σύμφωνα με αυτή την άποψη, υπάρχει καταρχήν χάσμα μεταξύ γλώσσας και βιώματος. Χάσμα, όπως βλέπουμε, ανάλογο του −υποτιθέμενου από τέτοιες αντιλήψεις− χάσματος μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, μοναδικότητας και κοινών, λες κι αυτά τα δυο αποτελούν ξεχωριστές, περιχαρακωμένες οντότητες και όχι διαστάσεις της ύπαρξής μας, εντός της οποίας κάπου συναντιούνται και με κάποιους τρόπους τέμνονται.

Δεν θα επεκταθώ εδώ στο πού και πώς τέμνονται η ατομική και η κοινωνική διάσταση της ύπαρξής μας. Ούτε στο πώς η τομή τους συγκροτεί και αυτή μια διάσταση της, την οποία, εξαιτίας της κυρίαρχης ατομιστικής ιδεολογίας και των σχετικών πρακτικών, καταφέρνουμε ολοένα και λιγότερο να αισθανόμαστε, να αναγνωρίζουμε, να σκεφτόμαστε, να δρούμε από αυτήν και να την καλλιεργούμε. Ούτε θα επιμείνω, τώρα, στο κατά τη γνώμη μου ξεκάθαρο γεγονός ότι η άποψη αυτή συμπορεύεται πλήρως με την κυρίαρχη ιδεολογία, δηλαδή τις περί ανθρώπου, κοινωνίας και κόσμου ιδέες των κυρίαρχων του καιρού μας. 

Θα καταθέσω μόνο δύο λόγους, που δείχνουν ότι είναι λαθεμένη και παραπλανητική η ιδέα περί χάσματος μεταξύ βιώματος και γλώσσας, και η ιδέα ότι η γλώσσα δεν κάνει τίποτε άλλο απ’ το να «παγώνει» το «αέναα ρευστό» βίωμα. Πιο συγκεκριμένα, θα επιχειρήσω να δείξω ότι αυτή η κυρίαρχη ιδέα προϋποθέτει μια λαθεμένη και παραπλανητική ιδέα (1) για το τι είναι επικοινωνία, και (2) για την υφή της πραγματικότητας και του κόσμου γενικότερα.

Λόγος πρώτος

Μίλησα για παραπλανητικό χάσμα μεταξύ ατομικής και κοινωνικής διάστασης και σπεύδω να διευκρινίσω το εξής: Ασφαλώς υπάρχουν όψεις της πραγματικότητας και της ζωής που είναι εντελώς μοναδικές και με αυτή την έννοια δεν μπορούν να αναπαραχθούν. Σφάλλει όμως όποιος βασίζεται σε αυτή την κοινότοπη αλήθεια για να υποστηρίξει ότι, «άρα» είναι ουσιαστικά αδύνατο να επικοινωνήσουμε με τη γλώσσα, η οποία χρησιμοποιεί λέξεις και έννοιες και δουλεύει με κανόνες.

Τι θα σήμαινε τάχα «επικοινωνία της μοναδικότητας του βιώματος»; Θα σήμαινε ότι, για να πούμε πως επικοινωνούμε, θα έπρεπε να μεταδίδουμε στον άλλον, πιστά και σε όλη τους την ποιοτική λεπτομέρεια, όλα τα επιμέρους, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός βιώματος ή μιας εμπειρίας. Στην  πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει μόνο ένα πράγμα: να τον κάνουμε να βιώσει αδιαμεσολάβητα την ίδια ακριβώς εμπειρία που βιώσαμε εμείς. Με τρύπησε μια βελόνα; Για να επικοινωνήσω στον άλλο αυτό που ένιωσα, θα πρέπει να τον τρυπήσω και αυτόν με μια βελόνα. Αλλιώς, λέει, δεν μπορεί να «βιώσει» και να καταλάβει τι βίωσα εγώ! Πόσο χωλές, αλήθεια, φανερώνονται ορισμένες ιδέες, όπως αυτή, όταν τις εξετάσει κανείς προσεκτικότερα. Αφήστε που, στην ίδια λογική, μπορεί θαυμάσια να υποστηρίξει κανείς ότι, ούτε κι αν τρυπήσω τον άλλο με τη βελόνα θα του «επικοινωνήσω πιστά» το βίωμά μου, αφού σε τελική ανάλυση είναι άλλος άνθρωπος, άλλος οργανισμός, με άλλους βαθμούς ευαισθησίας, και πάει λέγοντας.

Στην καλύτερη περίπτωση λοιπόν, αυτή η ιδέα της «πιστής, λεπτομερειακής και αδιαμεσολάβητης επικοινωνίας του βιώματος» δεν είναι παρά ένα θεωρητικοφιλοσοφικό ιδεώδες, εντελώς ξένο όμως προς τη ζωή και κυρίως προς αυτό που μπορεί να είναι πράγματι  επικοινωνία −ξένο και προς αυτό που θα έλεγε κανείς εξαιρετικά «πλαστική» χρήση της γλώσσας από την Τέχνη, και που στην πραγματικότητα φανερώνει την ανοιχτότητα της ίδιας της γλώσσας στην ποίηση.

Διότι επικοινωνία δεν είναι αυτό το εξωπραγματικό ιδεώδες μετάδοσης των λεπτομερειών του βιώματος. Όπως δεν είναι ούτε κι η αναμετάδοση από τον ένα στον άλλον των πιο κοινότοπων και σχηματοποιημένων, «πάγιων» και «γενικών» όψεων της ζωής. Δεν θα έλεγε κανείς ότι επικοινωνεί όταν π.χ. το μήνα Οκτώβριο λέει στο διπλανό του «είναι Οκτώβριος», ή όταν σταματάει στο κόκκινο όπως (σχεδόν) όλοι γύρω του. Αυτό που ονομάζουμε επικοινωνία, δεν αναφέρεται στη μετάδοση ούτε των πιο «ατομικών» ούτε και των πιο «κοινών» όψεων της ζωής, αλλά σε μια τρίτη διάστασή της, στην «περιοχή» όπου συναντιούνται το ατομικό με το κοινωνικό, το μοναδικό με το γενικό, το ρευστό με το πάγιο −την κατεξοχήν δημιουργική διάσταση της ζωής, που τα χαρακτηριστικά της είναι αυτά του παιχνιδιού και της συμμετοχής σ’ ένα παιχνίδι, όπως έχουμε επισημάνει πολλές φορές από εδώ.

Λόγος δεύτερος

Αντίθετα απ’ ό,τι λέει η περί χάσματος μεταξύ «ρευστού» βιώματος και «παγιωμένης» γλώσσας αντίληψη, η πραγματικότητα και ο κόσμος δεν είναι ούτε μόνο κάτι το «άμορφο» και «ρευστό», ούτε μόνο κάτι το «σχηματικό» και «πάγιο». Εάν ήταν έτσι ο κόσμος, η πραγματικότητα, τότε δεν θα μπορούσαμε να δράσουμε μέσα σε αυτήν και να φέρουμε σε πέρας ούτε το παραμικρότερο σχέδιό μας.

Πράγματι, εάν ο κόσμος ήταν εντελώς «ρευστός» και «αέναα μεταβαλλόμενος», τότε δεν θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε κάτι σήμερα το πρωΐ και να το τελειώσουμε μέχρι το απόγευμα! Δεν θα μπορούσαμε καν να υποσχεθούμε κάτι, ούτε να δώσουμε ένα απλό ραντεβού. Κι αν, από την αντίθετη μεριά, ο κόσμος ήταν εντελώς «πάγιος», πάλι δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε κάτι, αφού θα ήμασταν απλώς γρανάζια ενός συμπαντικού μηχανισμού, χωρίς βούληση, χωρίς προαίρεση, χωρίς καμιά δυνατότητα να σχεδιάσουμε ή ν’ αυτοσχεδιάσουμε κάτι.

Επομένως, η ιδέα περί ενός «ρευστού» βιώματος, μιας «στερεοποιημένης» γλώσσας και του υποτιθέμενα αγεφύρωτου χάσματός τους στηρίζεται σε μια ανύπαρκτη διαίρεση, σε μια διαίρεση εντελώς «φιλοσοφικοθεωρητική», η οποία παραβλέπει εντελώς την πρακτική πραγματικότητα της ζωής.
 
Δεν είναι τελικά παράξενο που μια ιδέα, η οποία υποτίθεται ότι υποστηρίζει με τον πιο ριζικό τρόπο το «βίωμα», αποδεικνύεται τελικά μια αφαίρεση ξένη προς τη ζωή;

Τι είναι «γλώσσα»;

Η γλώσσα δεν είναι «μέσον», ούτε «εργαλείο», παρ’ όλο που φυσικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και χρησιμοποιείται και ως μέσον και εργαλείο, χωρίς αυτό να σημαίνει καθαυτό τίποτα το αρνητικό για τη γλώσσα. 

Η γλώσσα είναι μια δημιουργία στενά συνυφασμένη με το παιχνίδι της ανθρώπινης επικοινωνίας, που ξεπερνάει προς όλες τις κατευθύνσεις κάθε επιμέρους πλευρά της, από την εργαλειακή μέχρι ακόμα και την καλλιτεχνική-ποιητική. Η γλώσσα είναι, θα λέγαμε, αυτή η τρίτη περιοχή ή διάσταση της ύπαρξής μας, όπου το ατομικό συναντιέται  και τέμνεται με το συλλογικό −κι αν η λέξη «είναι» πάει πολύ, εντάξει· ας πούμε πως είναι αδιανόητη η μια χωρίς την άλλη.


2 σχόλια:

Σκεπτικός είπε...

Πολλοί φοβούνται ότι τέτοιου είδους τοποθετήσεις στερούν τον άνθρωπο από την ιδιωτικότητά του γιατί δεν την αναγνωρίζουν σαν μια πραγματική ανάγκη (δε μπορεί κανείς να είναι διαρκώς ανοιχτός στην επικοινωνια, θα χαθεί). Τι έχετε να πείτε;

HollowSky είπε...

Πολύ καλή ερώτηση Σκεπτικέ! Πράγματι ο καθένας μας έχει ανάγκη να μην επικοινωνεί όλη την ώρα, ούτε και τα πάντα. Και πολύ καλά κάνουμε σε αυτό! Είναι αναγκαίο και ωφέλιμο να βαστάμε κάποια πράγματα "μέσα μας", "για τον εαυτό μας" όπως λέμε, ή ακόμα να μην εξωτερικεύουμε με τη μία κι όπως μας έρθει ότι έχουμε "μέσα μας", είτε για να το δουλέψουμε παραπάνω, να δούμε πόσο βάρος έχει για εμάς κι αν έχει νόημα να το επικοινωνήσουμε, ή απλώς επειδή κρίνουμε ότι δεν έχουμε απέναντί μας ευήκοα ώτα, ή ανθρώπους που θα μας καταλάβουν.

Η "θέση" όμως της ανάρτησης δεν είναι ΚΑΘΟΛΟΥ ότι δεν πρέπει, ή είναι κακό, ή απαγορεύεται να κάνουμε κάτι τέτοιο! Έχουμε φυσικά κάθε δικαίωμα να βαστάμε "για τον εαυτό μας" ό,τι κρίνουμε ότι πρέπει να τα βστήξουμε και για όσο το κρίνουμε (η με όποιον τρόπο στέρηση αυτής της δυνατότητας, σημαίνει ολοκληρωτισμό).

Πρόσεξε όμως: είναι άλλο πράγμα να βαστάμε κάτι "μέσα μας", "αποκλειστικά δικό μας" επειδή ΜΠΟΡΟΥΜΕ μεν να το επικοινωνήσουμε αλλά ΔΕΝ ΘΕΛΟΥΜΕ (με γειά μας με χαρά μας), και τελείως άλλο να θεωρούμε ότι είναι ΑΔΥΝΑΤΟΝ να το επικοινωνήσουμε, ότι δηλαδή πρόκειται για κάτι που, και να θέλαμε να το επικοινωνήσουμε, δεν θα μπορούσαμε επειδή είναι κάτι από την ίδια του τη φύση ανεπικοινώνητο, μη-επικοινωνήσιμο.

Αυτή και μόνο αυτή τη δεύτερη θεώρηση απορρίπτει η ανάρτηση! Δεν απορρίπτει καθόλου τη δυνατότητα να μην επικοινωνούμε ό,τι δεν θέλουμε να επικοινωνήσουμε, η οποία δυνατότητα υπάρχει ακριβώς επειδή υπάρχει η δυνατότητα να το επικοινωνήσουμε εάν θελήσουμε.

Επομένως, μάλλον άδικα φοβούνται ότι η τοποθέτηση της ανάρτησης στερεί τον άνθρωπο από την ιδιωτικότητά του. Ίσα-ίσα, του αναγνωρίζει αυτή τη δυνατότητα (άρα την ελευθερία να κρίνει και ν' αποφασίσει τι θα κάνει) ακριβώς επειδή αυτή την "ιδιωτικότητα" δεν την παρουσιάζει σαν κάτι το "φύσει αδύνατο" να επικοινωνηθεί, αλλά σαν κάτι που εξαρτάται από εμάς: αν το θέλουμε.




Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1100 1789 1900 190cm 1917 1939 1940 1944 1965 1967 1968 1978 1980 2008 Αγγλία Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος ο Μέγας Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλεξάντερ Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης Καλοφωλιάς Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλμπέρ Καμύ/Albert Camus Άλμπερτ Σπέερ/Albert Speer Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλμπέρτο Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Άλμπρεχτ Ντύρερ/Albrecht Duhrer Άλντους Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλταμίρα Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Άνταμ Κέρτις/Adam Curtis Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριδίνηση αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι Αφρική Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενετιά Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαντίμιρ Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκαίτε/Goethe Γκέοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκιόργκι Λούκατς/György Lukács Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespeare Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δέσποινα Ζευκιλή Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Ηλιοπούλου Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Εμίλ Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντσο Τραβέρσο/Enzo Traverso εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερίκ Σατί/Eric Satie Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνστ Μπλοχ/Ernst Bloch ΕΣΣΔ Ετιέν Ντε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn Ευγένιος Ιονέσκο/Eugene Ionesco ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ.-Π. Βουαγιέ/J.-P. Voyer Ζ.-Π. Ντιτέιγ/J.-P. Duteuil Ζ.-Π. Σαρτρ/J.-P. Sartre Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν Μπωντριγιάρ/Jean Baudrillard Ζαν-Ζακ Ρουσσώ/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν-Πιέρ Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ζαπατίστας Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζεράρ Νταβί/Gerard Davy Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζύγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζυλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζυλ Ντωβέ/Gilles Dauvé ζωή Ζωρζ Μπατάιγ/Georges Bataille ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος Θατσερήγκαν/Thatchereagan θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεός Θεοφάνης Μελάς Θεσσαλονίκη Θήοντορ Ρόζακ/Theodore Roszak θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Ι.Θ. Κακριδής Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιβάν Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Σμιτ/Karl Schmidt Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος ο Μέγας Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κίνα Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλερ Οζιάς/Claire Auzias Κλωντ Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστόφ Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Κρίστοφερ Λας/Christopher Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λα Μετρί/ La Mettrie Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λετριστές/Lettristes Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford λογική Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Βύρων/Lord Byron Λουδοβίκος Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουί Αραγκόν/Louis Aragon Λουί Μαλ/Louis Mal Λουΐ ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουσιέν Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορι Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτζορι Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάιντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μελούνα Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Πικολί/Michel Piccoli Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier ΜισέλΤουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Θερβάντες/Miguel Cervantes Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni ΜΜΕ μουσική Μουσταφά Καγιάτι/Mustafa Khayati μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρναρντ Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιόρκ Γκουμνστότερ/Björk Guðmundsdóttir Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπριζίτ Μπαρντό/Brigitte Bardot Μώρις Ντρούρι/Maurice Drury Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία Νικολό Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias νους Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντμίτρι Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασκάλ Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Κρηφτ/Peter Kreeft Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Κλαστρ/Pierre Clastres Πιέρ Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προαίρεση προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Πωλ Ρικέρ/Paul Ricoeur Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρέυμοντ Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Μοράν/Richard Moran Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρόμπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρομπέρτο Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ρωσία Σαίξπηρ/Shakespeare Σαν Φρανσίσκο Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκί/Charles Péguy Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard Σέσιλ ντε Μιλ/Cecil DeMille σθένος Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά Σίντνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστική Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης ΤΒΧΣ Τέοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Ρ. Σάουλ/J. R. Saul Τζ. Στ. Μιλλ/J. St. Mill Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακ Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζον Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Τζον Λοκ/John Locke Τζον Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Τζον Ρωλς/John Rawls Τζον Σερλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Φ. Κέννεντυ Τζον Φόουλς/John Fowles Τζον Χιούστον/John Houston Τζον Ώστιν/John Austin Τζορτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ράιντ/Thomas Reid Τόμας Χομπς/Thomas Hobbes Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία Τριλεκτική Μέθοδος Τρόικα Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Τσαρλς Σ. Περς/Charles S. Peirce Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φερνάντο Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Γκρουά/François Grua Φρανσουά Καραντέκ/François Caradec Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φρανσουά Φουρκέ/François Fourquet Φρανσουά-Μαρί Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρέντερικ Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρήντριχ Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρήντριχ Χάγιεκ/Friedriech Hayek Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φώτης Τερζάκης Χ. Λ. Μπόρχες/J. L. Borges Χ. Μ. Εντσενσμπέργκερ/H. M. Enzensberger χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χάρυ Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Χάρυ Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χουάλ Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος χρόνος ψυχή ωφελιμισμός Bar Beduin beton7 Biennale Bloomberg Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian D-503 dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards La Tribune lifestyle Malaguena memento mori Miles Davis Monty Python Muppet Show nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Renty robe de chambre Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox socialmedia Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets