01 Απριλίου 2019

Γιατί ν’ ασχοληθεί κανείς με τη φιλοσοφία;



Πραγματικά, πολύ δύσκολα θα βρει κάποιος σοβαρό λόγο ν’ ασχοληθεί με τη φιλοσοφία αν βλέπει κάτι πρωταπριλιάτικους φιλοσοφομπίζνεσμεν που κυκλοφορούν, αλλά κυρίως εάν με τον όρο αυτό καταλαβαίνει αυτό που συνήθως καταλαβαίνει ο περισσότερος κόσμος, δηλαδή μια εγκεφαλική περιπλάνηση στους λαβυρίνθους των ασώματων εννοιών. Ειδικά σε μια εποχή που ζητάει «τεχνικές» ακόμα και στο λεγόμενο πνευματικό πεδίο, «instructions» και «εφαρμοσμένες» γνώσεις, για να μην πω σκέτες «apps», τέτοιου τύπου περιπλανήσεις απορρίπτονται χωρίς δεύτερη κουβέντα. Ωστόσο, αξίζει να υποψιαστεί κανείς μήπως υπάρχει περίπτωση η φιλοσοφία να μην είναι καθόλου, στην ουσιαστική της διάσταση, αυτό που φαντάζονται και ειρωνεύονται οι περισσότεροι σήμερα.
 
Σας μεταφέρω λοιπόν την άποψη του γνωστού μας Άγγλου φιλόσοφου Πήτερ Χάκερ, όπως την εξέθεσε με συντομία στο διαδικτυακό Ινστιτούτο Τεχνών και Ιδεών, διότι φέρνει στο φως αυτήν ακριβώς τη διάσταση που νομίζω ότι κάμποσοι θα βρουν ιδιαίτερα ελκυστική.

Με τι ασχολείται η φιλοσοφία

Ένα πρώτο πρόβλημα στην προσέγγιση της φιλοσοφίας, σημειώνει ο Χάκερ, είναι η συνήθης αντίληψη ότι, όπως οι φυσικοί μελετούν την ύλη, την κίνηση και την ενέργεια, και όπως οι χημικοί μελετούν τις ουσίες και τις μορφές συνδυασμού μεταξύ τους και αποσύνθεσής τους, έτσι και οι φιλόσοφοι μελετούν, υποτίθεται, τη «μετα-φυσική», δηλαδή τις «ουσιώδεις αλήθειες» όλων των κόσμων πράγμα που σημαίνει ότι κι αυτές οι «ουσιώδεις αλήθειες» πρέπει να είναι κάπως σαν τα χημικά στοιχεία και τις φυσικές δυνάμεις.

Αυτή η αντίληψη δεν είναι σωστή. Τα «θέματα» με τα οποία ασχολείται η φιλοσοφία δεν έχουν καθόλου την έννοια που έχουν τα «θέματα» των επιστημών. Δεν υπάρχουν στη φιλοσοφία θεωρίες κατά την έννοια με την οποία οι επιστήμες κατασκευάζουν θεωρίες επιβεβαιώνοντας ή διαψεύδοντάς τις με τη βοήθεια πειραμάτων ή παρατηρήσεων. Ούτε η φιλοσοφία κάνει ανακαλύψεις με την έννοια που κάνουν οι επιστήμες. 

Γενικότερα, η φιλοσοφία δεν έχει σκοπό να συμβάλει στην ανθρώπινη γνώση του κόσμου. Σκοπός της είναι να λύνει τα φιλοσοφικά προβλήματα. Ποια είναι αυτά; Είναι για παράδειγμα το αν τα ανθρώπινα όντα είναι υπεύθυνα ή όχι για τις πράξεις τους (αν δηλαδή έχουν το «αυτεξούσιο»)· ή ποιο είναι το νόημα μιας έννοιας· ή τι κάνει αναγκαίες τις «αναγκαίες αλήθειες». Κανένα επιστημονικό πείραμα δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «ο νους είναι ο εγκέφαλος;», διότι αυτό το ερώτημα δεν είναι εμπειρικό αλλά εννοιολογικό.  

Αν μια πρόταση είναι α-νόητη, τότε δεν είναι ούτε αληθής ούτε ψευδής  

Αυτό, τονίζει ο Χάκερ, δεν σημαίνει πως η φιλοσοφία είναι μια επιστήμη των αφηρημένων ιδεών και των εννοιών. Τα φιλοσοφικά ερωτήματα είναι «εννοιολογικά» με την έννοια ότι για να απαντηθούν, να επιλυθούν ή να απορριφθούν, απαιτείται προσεκτική εξέταση των σχετικών εννοιών. Μόνο έτσι μπορούμε να δούμε αν ένα ερώτημα βγάζει νόημα, ή αν είναι κενό νοήματος. 
  
Πολλοί νομίζουν ότι τέτοιας λογής έρευνες είναι ενασχόληση με κάτι το «εντελώς αφηρημένο» και «αποκομμένο από την πραγματική ζωή». Ωστόσο, η αλήθεια είναι διαφορετική: το ξεκαθάρισμα σχετικά με το αν ένα ερώτημα βγάζει νόημα ή όχι είναι καίριο για την «πραγματική ζωή», διότι τα ζητήματα νοήματος προηγούνται των ερωτημάτων που αφορούν την εμπειρική αλήθεια. Κι ο λόγος είναι πολύ απλός: εάν μια πρόταση δεν βγάζει νόημα, αν είναι α-νόητη, αν είναι ασυνάρτητη ή συγκεχυμένη, τότε δεν μπορεί να είναι ούτε αληθής, ούτε ψευδής. Είναι α-νοησία, παραβιάζει τα όρια του λογικού νοήματος.

Ορίστε δυο απλά παραδείγματα. 

α) Σκέφτεται ο εγκέφαλός μας;

Όταν ψυχολόγοι και γνωσιακοί επιστήμονες λένε ότι αυτός που σκέφτεται είναι ο εγκέφαλός μας, τότε προτείνει ο Χάκερ, αντί να κουνάμε το κεφάλι μας και να λέμε: «Μα πόσο ενδιαφέρον! Τι σπουδαία ανακάλυψη!», θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει αυτό  που λένε. Και στη συνέχεια να τους ρωτήσουμε, ίσως: Εννοείτε ένα νουνεχή ή έναν απερίσκεπτο εγκέφαλο; Μπορεί ο εγκέφαλός μας να συγκεντρωθεί σε αυτό που κάνουμε εμείς, ή απλά συγκεντρώνεται σε αυτό που κάνει ο ίδιος; Έχει ο εγκέφαλός μας πολιτικές απόψεις; Είναι, κομματάκι Συντηρητικός ή μήπως ολίγον τι Φιλελεύθερος; Μπορεί να είναι ξεροκέφαλος; Στενόμυαλος; Τι στο καλό θα μπορούσε να είναι ένας πεισματάρης και στενοκέφαλος εγκέφαλος; Μπορεί να καταλάβει τι του λέμε; Μπορεί να μιλάει αγγλικά;  

Εάν λοιπόν συνεχίσουμε σε αυτή τη γραμμή ερωτήσεων, θα συνειδητοποιήσουμε πως η ίδια η ιδέα ότι «ο εγκέφαλος σκέφτεται», δεν έχει νόημα. Αλλά φυσικά, το να δείξουμε για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό, απαιτεί πολύ περισσότερη δουλειά.

β) Ένας θρύλος για τον Μότσαρτ

Ένα άλλο παράδειγμα. Υπάρχει ένα γράμμα, που υποτίθεται ότι το έγραψε ο Μότσαρτ, κι εκεί λέει πως μερικές φορές, όταν βρισκόταν σε δημιουργική κορύφωση, μπορούσε ν’ ακούσει μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου μια ολόκληρη συμφωνία μέσα στο μυαλό του και τότε, το μόνο που είχε να κάνει, ήταν να καθίσει και να τη γράψει! Ακούγοντας μια τέτοια δήλωση, μπορεί να κουνήσουμε με θαυμασμό το κεφάλι μας και να πούμε: «Τι εκπληκτική μεγαλοφυία! Πώς μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο!». Μάλιστα ένας διακεκριμένος επιστήμονας και μαθηματικός, ο Roger Penrose, κάθισε και σκέφτηκε πάνω σε αυτή την επιστολή και αποφάνθηκε ότι θα καταφέρουμε να κατανοήσουμε αυτό το εκπληκτικό φαινόμενο μόνο όταν θα αποκτήσουμε μια επαρκή θεωρία της κβαντικής βαρύτητας και μια καλύτερη κατανόηση του χρόνου. Ε, ακούγοντας κάτι τέτοιο μπορεί να πούμε: «Μα ναι, ναι, σωστά! Καταπληκτικό!»

Ωστόσο, συμβουλεύει ο Χάκερ, πολύ καλύτερα θα ήταν να σταθούμε μισό λεπτό και να αναρωτηθούμε κάτι σημαντικό. Όχι αν αυτή η υποτιθέμενη δήλωση του ο Μότσαρτ είναι αληθινή, ούτε πώς μπορούσε να κάνει κάτι τόσο εκπληκτικό, αλλά εάν αυτή η ίδια η φράση («άκουγε μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου μια ολόκληρη συμφωνία μέσα στο μυαλό του») σημαίνει τίποτα. Ανεξάρτητα αν την είπε ή δεν την είπε ο Μότσαρτ. Σημαίνει κάτι; 

Στην πραγματικότητα, αν ο Μότσαρτ μπορούσε να ακούσει κάτι από μια συμφωνία μέσα στο μυαλό του στο διάστημα ενός κλάσματος του δευτερολέπτου, το μόνο που θα φανταζόταν ότι άκουσε θα ήταν το σπάσιμο μιας χορδής  όχι μια ολόκληρη συμφωνία! Λοιπόν, η περίφημη επιστολή είναι πραγματικά πλαστή. Αλλά από φιλοσοφική άποψη δεν έχει αυτό, ή κυρίως αυτό, σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι το εξής: ότι η φράση «άκουσε μέσα στο μυαλό του μια ολόκληρη συμφωνία μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου», δεν μπορεί να σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι, αυτός ο άνθρωπος, συνειδητοποίησε ξαφνικά ότι ήξερε πώς να ολοκληρώσει τη συμφωνία που έγραφε και όχι ότι την είχε ήδη ολοκληρώσει στη φαντασία του. Η ξαφνική ανάδυση μιας ικανότητας δεν είναι το ίδιο πράγμα με την άσκησή της σε χρόνο μηδέν· και το να έχει κανείς μια εμπειρία του «εύρηκα!», δεν σημαίνει ότι έχει ολόκληρη τη λύση ενός προβλήματος μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, αλλά σημαίνει ότι ξέρει πως, εάν του ζητηθεί, μπορεί εκθέσει ολόκληρη τη λύση σε κανονική ταχύτητα.

Τι μαθαίνει λοιπόν κανείς αν ασχοληθεί με τη φιλοσοφία;

Α) Έπειτα από τις παραπάνω διευκρινήσεις, μπορούμε να πούμε σε ένα πολύ γενικό επίπεδο ότι η φιλοσοφία είναι μια μοναδική τεχνική για την αντιμετώπιση εννοιολογικών ζητημάτων, τα οποία συναντούν οι περισσότεροι σκεπτόμενοι άνθρωποι ερωτήματα σχετικά π.χ. με την ύπαρξη του Θεού, τη ζωή μετά θάνατον και την ελεύθερη βούληση, ερωτήματα σχετικά με την ανθρώπινη φύση, όπως τι είναι ο νους, πώς σχετίζεται ο νους με το σώμα, τι είναι ψυχή κι αν έχουμε ψυχή, κ.λπ. Τέτοιας λογής ερωτήματα, επισημαίνει ο Χάκερ, δεν είναι εμπειρικά αλλά εννοιολογικά ζητήματα, και επομένως δεν μπορούν να απαντηθούν με πειράματα όπως αυτά των φυσικών επιστημών αλλά με εννοιολογική έρευνα. 

Επίσης, η φιλοσοφία μάς δίνει κάποιους τρόπους για το χειρισμό θεμελιωδών μεθοδολογικών προβλημάτων, που έχουν να κάνουν με τις εξηγήσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς προβλημάτων όπως: ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο να κάνεις κάτι και να ενεργείς έχοντας κάποιο λόγο; 

Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι καθόλου «αφηρημένα»! Απεναντίας, είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση των δικαιωμάτων και των αδικημάτων στην κατανομή των ευθυνών, δηλαδή για την απάντηση ερωτημάτων σχετικά με το πώς πρέπει να ζούμε, σε τι είδους κοινωνία πρέπει να προσβλέπουμε και ποιο σύστημα νόμων αρμόζει σε λογικά όντα που ζουν υπό το κράτος δικαίου. 

Β) Σε ένα πιο εξειδικευμένο επίπεδο, θα λέγαμε πως η φιλοσοφία είναι μια τεχνική για την εξέταση των συμπερασμάτων συγκεκριμένων επιστημών, για την διερεύνηση της εννοιολογικής συνοχής τους και για την εξέταση των ερμηνευτικών μεθόδων των διαφορετικών επιστημών (φυσικών, κοινωνικών και ανθρώπινων). Ο Χάκερ επιμένει να μας υπενθυμίζει ότι οι επιστήμες είναι τόσο επιρρεπείς στην εννοιολογική σύγχυση όσο και οποιοσδήποτε άλλος κλάδος της ανθρώπινης σκέψης. Μάλιστα, οι ίδιοι οι επιστήμονες είναι ως επί το πλείστον ανεπαρκώς εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίσουν τις εννοιολογικές συγχύσεις, πράγμα που ασφαλώς χειροτερεύει τα πράγματα.

Έτσι, ειδικά σήμερα που η επιστήμη θεωρείται λαθεμένα σαν η πρωτοπόρος της έρευνας και η έσχατη εγγυήτρια όλων των αληθειών, ένα  σημαντικότατο καθήκον της φιλοσοφίας είναι να λειτουργήσει ως «κριτής του νοήματος» και να κρίνει τους επιστήμονες όταν παραβιάζουν τα όρια της λογικής. Διότι όταν π.χ. ένας νευροεπιστήμονας λέει ότι «ο νους είναι ο εγκέφαλος» κι ότι «η σκέψη είναι μια νευρωνική διαδικασία», ή πάλι όταν ένας οικονομολόγος λέει πως «ορθολογική δράση είναι να επιδιώκουμε την ικανοποίηση της επιθυμίας μας» ή ότι «ανθρώπινη ευτυχία είναι η μεγιστοποίηση της χρησιμότητας», ή τέλος όταν ένας ψυχολόγος ισχυρίζεται ότι ο αυτισμός είναι «συνέπεια της αποτυχίας των νεογνών να αναπτύξουν μια θεωρία του νου», … τότε χρειαζόμαστε την φιλοσοφία ώστε να μην αφήσουμε την επιστήμη να χάσει κάθε μέτρο και ν’ αποτρελαθεί από το πολύ μεγαλείο.

Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι ένα κύριο μέρος της ιστορίας των ιδεών. Η μελέτη της ιστορίας της φιλοσοφίας είναι ταυτόχρονα μελέτη μιας πλευράς της πνευματικής ζωής των κοινωνιών του παρελθόντος και του παρελθόντος της δικής μας κοινωνίας. Αλλά και για να κατανοήσουμε τις σύγχρονες μορφές σκέψης μας, τους τρόπους με τους οποίους εξετάζουμε σήμερα τα πράγματα, η μελέτη της ιστορίας της φιλοσοφίας είναι απαραίτητη. Διότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε πού είμαστε, αν δεν καταλάβουμε πώς φτάσαμε εδώ.

Με δυο λόγια, η μελέτη της φιλοσοφίας μάς διδάσκει τροπους για να ανιχνεύουμε «ανώτερες μορφές ανοησίας», να καταλαβαίνουμε τους άκυρους συλλογισμούς και να εντοπίζουμε τους παραπλανητικούς ισχυρισμούς που σήμερα αφθονούν στον πλανήτη των e-μμε και των social media. Παράλληλα, μας διδάσκει να μην βιαζόμαστε να επιβεβαιώνουμε ή να απορρίπτουμε ισχυρισμούς, αλλά να θέτουμε ερωτήματα γι’ αυτούς. Και τέλος, καθώς μας μαθαίνει να αναζητούμε τους «υπόρρητους» ισχυρισμούς και να τους εξετάζουμε όταν χρειάζεται, μας βοηθάει να μην παθιαζόμαστε ανόητα, παρασυρμένοι από τις εντυπώσεις.

6 σχόλια:

και μη χωριό είπε...

Ρε σεις να ναι καλά αυτός ο Χάκερ που τα κατάλαβε όλα!
Όλοι τελούν σε σύγχιση εκτός από αυτόν!

JohnHollowsky είπε...

@ και μη χωριό,
καλά, ο Χάκερ είναι θεός,
αλλά εσύ που κατάλαβες ότι τα κατάλαβε όλα,
είσαι όχι απλά θεός, είσαι ακόμα πιο φοβεροτεροτότερος,
είσαι ημίθεος!
Σαν το Θωμά Μαύρο ένα πράγμα!
:-)

και μη χωριό είπε...

https://youtu.be/vTSmbMm7MDg

JohnHollowsky είπε...

@ και μη χωριό,
απολαυστικό, η καλύτερη συνηγορία ΥΠΕΡ των όσων λέει ο Χάκερ εναντίον των μπλαμπλάδων. Βλέπω έγινες κι εσύ φίλος του! Πολύ χαίρομαι.

Ανώνυμος είπε...

Μα αν υπάρχει σήμερα ένας τομέας που είναι επιρρεπής στη σύγχυση, αυτός είναι η σύγχρονη φιλοσοφία. Αφού η μεταμοντέρνα φιλοσοφία μας λέει ότι "δεν υπάρχει νόημα", πώς να λειτουργήσει τότε η ίδια ως κριτής του νοήματος της επιστήμης;;;

JohnHollowsky είπε...

@ Ανώνυμε, νομίζω ότι η σύγχυση κυριαρχεί σε όλους τους τομείς και όχι ειδικότερα, ή περισσότερο, στη φιλοσοφία. Η φιλοσοφία που αναφέρεις, όντως περισσότερο σπέρνει σύγχυση παρά ξεκαθαρίζει τα νοήματα. Ωστόσο, η φιλοσοφία στην οποία αναφέρεται το κείμενο, δεν είναι "μεταμοντέρνα" φιλοσοφία. Από αλλού αντλεί τις καταβολές της και αλλού πατάει. Υπάρχουν βέβαια φιλοσοφίες που επικρατούν σήμερα, ή που κυριαρχούν καθότι έχουν την εύνοια των κυρίαρχων. Δεν υπάρχουν όμως μόνο αυτές, ευτυχώς.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1100 1789 1900 190cm 1917 1939 1940 1944 1965 1967 1968 1978 1980 2008 Α. Σβιατόγκορ/А. Святогор αγάπη Αγγλία Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος ο Μέγας Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλεξάντερ Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης Καλοφωλιάς Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλμπέρ Καμύ/Albert Camus Άλμπερτ Σπέερ/Albert Speer Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλμπέρτο Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Άλμπρεχτ Ντύρερ/Albrecht Duhrer Άλντους Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλταμίρα Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Άνταμ Κέρτις/Adam Curtis Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριδίνηση αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι Αφρική Β.Α. Μότσαρτ/W.A/ Mozart Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενετιά Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαντίμιρ Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκαίτε/Goethe Γκέοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκιόργκι Λούκατς/György Lukács Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespeare Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Ηλιοπούλου Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Εμίλ Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντσο Τραβέρσο/Enzo Traverso εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερίκ Σατί/Eric Satie Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνστ Μπλοχ/Ernst Bloch ΕΣΣΔ Ετιέν Ντε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn Ευγένιος Ιονέσκο/Eugene Ionesco ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ.-Π. Βουαγιέ/J.-P. Voyer Ζ.-Π. Ντιτέιγ/J.-P. Duteuil Ζ.-Π. Σαρτρ/J.-P. Sartre Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν Μπωντριγιάρ/Jean Baudrillard Ζαν-Ζακ Ρουσσώ/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν-Πιέρ Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ζαπατίστας Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζεράρ Νταβί/Gerard Davy Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauve Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζύγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζυλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζυλ Ντωβέ/Gilles Dauvé ζωή Ζωρζ Μπατάιγ/Georges Bataille ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος Θατσερήγκαν/Thatchereagan θέαμα/spectacle Θένια Κουτρουμπή Θεολόγος Βοσταντζόγλου Θεός Θεοφάνης Μελάς Θεσσαλονίκη Θήοντορ Ρόζακ/Theodore Roszak θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Ι.Θ. Κακριδής Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιβάν Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Σμιτ/Karl Schmidt Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος ο Μέγας Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κεν Λόουτς/Ken Loach Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κίνα Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλερ Οζιάς/Claire Auzias Κλωντ Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κόρα Ντάιαμοντ/Cora Diamond Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστόφ Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Κρίστοφερ Λας/Christopher Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βίτγκενσταϊν/L. Wittgenstein Λα Μετρί/ La Mettrie Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λετριστές/Lettristes Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford. οικονομία λογική Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Βύρων/Lord Byron Λουί Αραγκόν/Louis Aragon Λουί Μαλ/Louis Mal Λουΐ ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουσιέν Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορι Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτζορι Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρτιν Λούθερ Κινγκ/M.L. King Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάιντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μελούνα Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Θεοδοσίου Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Πικολί/Michel Piccoli Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault ΜισέλΤουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Θερβάντες/Miguel Cervantes Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni Μόρις Ντρούρι/Maurice Drury μουσική Μουσταφά Καγιάτι/Mustafa Khayati μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρναρντ Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιόρκ Γκουμνστότερ/Björk Guðmundsdóttir Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπριζίτ Μπαρντό/Brigitte Bardot μυστικισμός Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Α. Μπερντγιάεφ/ Н/ А. Бердя́ев Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία νεοφιλελευθερισμός Νικολό Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias νους Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντ. Χάνκοκ/D. Hancock Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντμίτρι Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασκάλ Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Κρηφτ/Peter Kreeft Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουίντς/Peter Winch Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Μανάν/Pierre Manent Πιέρ Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προαίρεση προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Πωλ Ρικέρ/Paul Ricoeur Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ρας Ρίις/Rush Rhees Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρέυμοντ Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Μοράν/Richard Moran Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρόμπερτ Μπράουνινγκ/Robert Browning Ρόμπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Ρέντφορντ/Robert Redford Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρομπέρτο Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ρωσία Σαίξπηρ/Shakespeare Σαν Φρανσίσκο Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκί/Charles Péguy Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard Σέσιλ ντε Μιλ/Cecil DeMille σθένος Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά Σίντνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστική Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης ΤΒΧΣ Τέοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Ρ. Σάουλ/J. R. Saul Τζ. Στ. Μιλλ/J. St. Mill Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακ Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζένια Σενμπάουμσφελντ/G. Schönbaumsfeld Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζον Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Τζον Λοκ/John Locke Τζον Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Τζον Ρωλς/John Rawls Τζον Σερλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Φ. Κέννεντυ Τζον Φόουλς/John Fowles Τζον Χιούστον/John Houston Τζον Ώστιν/John Austin Τζορτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζουζέπε Πίνοτ-Γκαλίτσιο/Giuseppe Pinot-Gallizio Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ρηντ/Thomas Reid Τόμας Χομπς/Thomas Hobbes Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία Τρανσχιουμανισμός Τριλεκτική Μέθοδος Τρόικα Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Τσαρλς Σ. Περς/Charles S. Peirce Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φερνάντο Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Γκρουά/François Grua Φρανσουά Καραντέκ/François Caradec Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φρανσουά Φουρκέ/François Fourquet Φρανσουά-Μαρί Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρέντερικ Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρήντριχ Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρήντριχ Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρίκη Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φώτης Τερζάκης Χ. Λ. Μπόρχες/J. L. Borges Χ. Μ. Εντσενσμπέργκερ/H. M. Enzensberger χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χάρυ Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Χάρυ Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χένρικ Ίψεν/H. Ibsen Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χουάλ Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστός χρόνος ψυχή ωφελιμισμός Bar Beduin beton7 BHL Biennale Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa Gaston Bachelard/Γκαστόν Μπασλάρ Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards lifestyle Malaguena media memento mori Miles Davis Monty Python Muppet Show nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Renty robe de chambre Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox Svetlana Alexievits/Σβετλάνα Αλεξίεβιτς Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal wobblies Zabriskie Point Zoviets