23 Ιουνίου 2015

Οικονομία εναντίον Δημοκρατίας



Στο πλαίσιο των προβληματισμών μας γύρω από τη φύση της οικονομικής σκέψης, 
παρουσιάζουμε εδώ δική μας περίληψη μιας σειράς συλλογισμών του Jacques Sapir
από το άρθρο του L’économie est-elle une anti-politique?   


Πρόσφατα, οι οικονομολόγοι, και ιδίως όσοι ασχολούνται με την «ανάπτυξη», ανακάλυψαν την έννοια της δημοκρατίας και μάλιστα η προβληματική για τις σχέσεις μεταξύ οικονομίας και δημοκρατίας απασχολεί την αρθρογραφία ακόμα και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι αμφισβητούν σε βάθος την αποπολιτικοποίηση της οικονομικής απόφασης, η οποία συνοδεύει την ανάδυση της οικονομικής θεωρίας από τα πρώτα κιόλας βήματά της και στοιχειώνει μέχρι και σήμερα τη σκέψη των οικονομολόγων σε όποια «σχολή» κι αν ανήκουν.

Μάλιστα το πράγμα γίνεται ακόμα χειρότερο όταν οι οικονομολόγοι ανακατεύουν τις θεωρίες τους με έννοιες από τη φιλοσοφία του Δικαίου μπλέκοντας στη ρητορική τους όρους όπως «κανόνες», «νόμοι» και «θεσμοί» −κάτι που συμβαίνει ολοένα και περισσότερο την τελευταία εικοσαετία. Διότι κατ’ αυτό τον τρόπο, δίνεται η εντύπωση ότι το Δίκαιο είναι κάτι που «ενυπάρχει» στην οικονομική σκέψη, όπως λ.χ. υπάρχει η εξίσου λαθεμένη εντύπωση ότι η φιλοσοφία «ενυπάρχει» στη σκέψη των επιστημών. Η αλήθεια είναι, πως αν εξετάσουμε από κοντά τις περί Δικαίου «αυθόρμητες» αντιλήψεις των οικονομολόγων, θα διαπιστώσουμε πως δεν έχουν καμιά σχέση με τη δημοκρατία και είναι είτε ανοικτά αντιδημοκρατικές, είτε δεν αναγνωρίζουν το έδαφος μέσα στο οποίο συγκροτείται η δημοκρατία.


Η αποπολιτικοποίηση βρίσκεται στην καρδιά της συγκρότησης της Οικονομίας σε αυτόνομη επιστήμη.

Η αποπολιτικοποίηση της οικονομικής απόφασης, δηλαδή η ιδέα ότι οι οικονομικές αποφάσεις δεν είναι και δεν πρέπει να είναι πολιτικής υφής, αποτελεί μια παμπάλαια τάση της ίδιας της οικονομικής σκέψης. Τα πρώτα ίχνη της διακρίνονται ήδη στις εργασίες του Ντέιβιντ Χιούμ (1711-1776) για τη «ροή των τιμών των προϊόντων». Η πρόθεση του Χιούμ ήταν καταρχάς ευγενής: ήθελε να βρει μια καλή επιχειρηματολογία ώστε να βοηθήσει στην κατάπαυση των εμπορικών-οικονομικών πολέμων που σημάδεψαν τον 17ο και τις αρχές του 18ου αιώνα. Θεώρησε λοιπόν πως το θα το πετύχαινε αποδεικνύοντας ότι το διεθνές εμπόδιο δεν έχει να κάνει με την πολιτική δράση, αλλά με τους οικονομικούς αυτοματισμούς και ιδιαίτερα με την «αυτόματη» ρύθμιση της ισορριπίας των ισοζυγίων πληρωμών.

Βλέπουμε λοιπόν πως ο Μίλτον Φρίντμαν και οι Μονεταριστές δεν πρωτοτύπησαν καθόλου. Στην πραγματικότητα, αυτό που διακυβεύεται από το ξεκίνημα κιόλας της κλασικής πολιτικής οικονομίας είναι η ίδια η έννοια της ισορροπίας και η χρήση της σαν μια έννοια που στόχος της είναι να συγκροτήσει τον οικονομικό λόγο σε μια επιστήμη, που δεν θα είναι εμπειρική, δηλαδή δεν θα θεμελιώνεται σε στατιστικά στοιχεία αλλά στην κατανόηση των γενικών και αφηρημένων αρχών.

Στην αξιοσημείωτη μελέτη του για τα διανοητικά θεμέλια της πολιτικής οικονομίας (1992), ο Ζαν-Κλοντ Περό δείχνει καθαρά τη σταδιακή ανάδυση αυτής της οπτικής πάνω στα πράγματα. Υπόδειγμα αυτής της οπτικής υπήρξε ο Ζαν-Μπατίστ Σαι (1767-1832), ο οποίος αρνήθηκε συνειδητά να χρησιμοποιήσει στατιστικά στοιχεία, όχι επειδή δεν ήξερε στατιστική αλλά διότι είχε μια συγκεκριμένη μεθοδολογική αντίληψης της επιστήμης. Το ίδιο και Άνταμ Σμιθ. Όπως σημειώνει ο Περό:

Το 18ο αιώνα οι κανόνες, οι νόμοι και οι αρχές αναφέρονται σε σχέσεις άλλοτε φυσικές, άλλοτε θεσμικές και άλλοτε ηθικές. Η ίδια η φιλοσοφία του Διαφωτισμού γλυστράει διαρκώς είτε προς τη μια, είτε προς την άλλη κατεύθυνση. Και πρέπει να υπογραμμίσουμε πως η Φυσιοκρατική οικονομία στηρίζει τις αναλύσεις της στη συγχώνευση αυτών των τριών εννοιών. (…) Αυτό ακριβώς το αμάλγαμα έρχεται να αποδομήσει ο Άνταμ Σμιθ ήδη από το 1776, θεμελιώνοντας την οικονομία σε ένα νέο παράδειγμα, όπου κυριαρχεί ο επιστημονικοφανής ντετερμινισμός των αποφάσεων.

Την ίδια θέληση αποπολιτικοποίησης της οικονομικής απόφασης συναντάμε ασφαλώς και στους Νεοκλασικούς, ιδιαίτερα με την κατασκευή του «πλαισίου υποθέσεων» που θεωρούν αναγκαίο για να αποδείξουν πως η ισορροπία του ανταγωνισμού αντιστοιχεί στο optimum του Παρέτο, δηλαδή σε μια στιγμή στην οποία υποτίθεται ότι δεν είναι δυνατόν να βελτιωθεί η κατάσταση ενός ατόμου χωρίς να χειροτερέψει η κατάσταση ενός άλλου.

Από τον κανόνα δεν ξεφεύγουν οι Αυστριακοί, παρά τις αξιοπρόσεκτες διαφοροποιήσεις τους. Γιατί μπορεί ο Χάγιεκ να μην έλεγε τα ίδια ακριβώς πράγματα σ’ ολόκληρη τη ζωή του και μπορεί να υπάρχει σαφής διαφοροποίηση ανάμεσα στο βιβλίο The Constitution of Liberty που έγραψε το 1960, και τα έργα που έγραψε προς το τέλος της ζωής του, όμως όλα τα διατρέχει η ίδια αυτή τάση αποπολιτικοποίησης της οικονομικής απόφασης.

Τέλος πρέπει να σημειώσουμε, όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, πως η τάση αυτή υπάρχει και στους Μαρξιστές, και μάλιστα σε ορισμένους επαναστάτες μαρξιστές. Τη συναντάμε πίσω από την ιδέα τους ότι, μετά την επανάσταση, οι επιλογές θα είναι τεχνικής και όχι πλέον πολιτικής υφής −μια ιδέα που βρίσκουμε ιδιαίτερα στον Τρότσκι.


Οντολογική και εργαλειακή αποπολιτικοποίηση

Εξετάζοντας από πιο κοντά αυτό το πρόταγμα αποπολιτικοποίησης της οικονομικής απόφασης, διαπιστώνουμε ότι παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με τις σχολές. Στους Νεοκλασικούς είναι οντολογικής υφής, ενώ στους Αυστριακούς εργαλειακής.

Για να στήσει την οικονομία σαν επιστήμη, η Νεοκλασική σχολή στηρίχτηκε στο μοντέλο της Φυσικής. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, πρέπει να βρούμε οπωσδήποτε ένα σταθερό σημείο, το οποίο θα μας επιτρέψει να παρομοιάσουμε με τους φυσικούς νόμους τις όποιες κανονικότητες εντοπίζουμε στην οικονομία. Το ρόλο αυτό αναλαμβάνει εδώ η θεωρία περί ορθολογικής συμπεριφοράς του ανθρώπου. Αν ο άνθρωπος συμπεριφέρεται ορθολογικά από τη φύση του, τότε οι οικονομικοί νόμοι δεν διαφέρουν από τους φυσικούς νόμους και επομένως δεν υπάρχει θέμα πολιτικής διαμάχης και απόφασης στα οικονομικά ζητήματα. Θα ήταν σαν να έμπαινε σε ψηφοφορία η αξία της σταθεράς του Νεύτωνα. Καταλαβαίνουμε λοιπόν, ότι έχουμε εδώ να κάνουμε με ένα οντολογικής τάξης πρόταγμα αποπολιτικοποίησης της οικονομίας.

Στους Αυστριακούς πάλι, το ζήτημα εμφανίζεται πολύ πιο σύνθετο, ιδιαίτερα στους Χάγιεκ και Φον Μίζες, αλλά και στον Λάχμαν. Κατ’ αυτούς, ο κόσμος είναι ένας κόσμος χωρίς βεβαιότητες. Αναγνωρίζουν λοιπόν την ανάγκη να υπάρχει πολιτική συζήτηση και θεωρούν τη νεοκλασική λογική σαν μια εντελώς χυδαία μορφή επιστημονισμού. Ωστόσο, στο τέλος εξαιρούν την οικονομική απόφαση από το πεδίο άσκησης της δημοκρατίας.

Πράγματι, αυτό που απασχολεί έντονα τον Χάγιεκ είναι το πώς η δημοκρατία δεν θα ξεπέσει σε μια δικτατορία της πλειοψηφίας και ποιοι είναι οι κανόνες χάρη στους οποίους αυτό δεν θα συμβεί. Πάνω σε αυτό, δεν μπορεί να σκεφτεί παρά ένα και μοναδικό κανόνα: την ιδιωτική ιδιοκτησία. Έτσι οδηγείται σταδιακά στον ακόλουθο συνειρμό: Προκειμένου ένα πολιτικό σύστημα να επιτρέπει θεσμικά στην αγορά να λειτουργεί ελεύθερα, θα πρέπει να μη θίγει σε καμία περίπτωση το θεμέλιό της∙ και για να γίνει αυτό, θα πρέπει οι κανόνες της αγοράς να αποτελούν άβατο για την πολιτική συζήτηση και διαπάλη. Έτσι καταλήγει σε μια θέση, όπως αυτή που διατυπώνει ιδιαίτερα στο βιβλίο του The Political Order of a Free People (1979), η οποία είναι ασύμβατη με τη δημοκρατία. Γι’ αυτό κι ενώ το 1944 ασκεί δριμεία κριτική στον Καρλ Σμιτ, τον υπερσυντηρητικό φιλοναζιστή νομικό της δεκαετίας του 1930, στα βιβλία που έγραψε κατά τη δεκαετία του 1970 τον βρίσκει εξαιρετικά ενδιαφέροντα και ιδιαίτερα τις θέσεις περί πλειοψηφίας με τις οποίες ο Καρλ Σμιτ επιτέθηκε ιδεολογικά εναντίον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Έχουμε λοιπόν εδώ να κάνουμε με μια διαφορετικού τύπου αποπολιτικοποίηση της οικονομικής απόφασης. Δεν είναι οντολογική, όπως στους Νεοκλασικούς που συνταυτίζουν τους οικονομικούς «νόμους» με τους φυσικούς νόμους, αλλά εργαλειακή. Οι Αυστριακοί αποπολιτικοποιούν την «περιοχή» εκείνη, που θεωρούν ότι θεμελιώνει την αγορά.

Με δυο λόγια: η οικονομική σκέψη είναι ριζικά αντι-πολιτική και ξένη προς τη δημοκρατία.


19 Ιουνίου 2015

Εκπομπή #18 | Θύελλα για την Ύπαρξη




Θύελλα για την Ύπαρξη. Μήπως έχουμε πολλαπλές ταυτότητες τελικά; Μας τρώει το μυαλό το παλιοϋποκείμενο; Γιατί τίποτα δεν προμήνυε ότι αυτή η εκπομπή, που παραλίγο να μη γίνει και που ξεκίνησε ήρεμα, θα εξελισσόταν σ' αυτή τη θύελλα με καπετάνιο τον Κίρκεγκωρ που την περασμένη Τρίτη κάποιοι τυχεροί άκουσαν ζωντανά! Πώς είναι δυνατόν να φανταστούμε τον Σίσσυφο ευτυχισμένο; Θα μας τρελάνετε; Άγριος αντιχεγκελιανισμός στην αναζήτηση μιας φιλοσοφίας χωρίς εγκεφαλικές ψευτοπαρηγοριές. Ύπαρξη, τρίμματα και θρύψαλα, απελπισία και ειρωνεία, ηθική επιλογή, μηδέν, αγωνία και χιούμορ... Όλα αυτά για να καταλήξουν στο Dasein; Έλεος! Αλλά όχι: το ερώτημα είναι τι είναι και πώς κερδίζεται μια γνήσια ύπαρξη. Και οι ταυτότητες;

17 Ιουνίου 2015

Το ζήτημα του "υποκειμένου"


Επειδή με αφορμή την προηγούμενη ανάρτηση ορισμένοι καλοί φίλοι μου εξέφρασαν την απορία τους σχετικά με το νόημα και τη στόχευση των αναρτήσεών μας με θέμα την προβληματική γύρω από το «υποκείμενο»…

… κι επειδή θεωρώ δικιολογημένη και γενικότερου ενδιαφέροντος την απορία αυτή, θα προσπαθήσω εδώ να εξηγήσω γιατί με απασχολεί το θέμα αυτό και γιατί το θεωρώ εξαιρετικής σημασίας.


Χωρίς περιστροφές λοιπόν. Το ζήτημα του «υποκειμένου» με απασχολεί στο πλαίσιο μιας ευρύτερης και κατά τη γνώμη μου ουσιαστικότερης προβληματικής: της προβληματικής γύρω από τον αγώνα για μια καλύτερη κοινωνία. Κάτω από αυτό το πρίσμα, το ζήτημα του «υποκειμένου» προκύπτει αποφασιστικά σαν ζήτημα του συλλογικού υποκειμένου. 

Τούτη η προβληματική στηρίζεται σε δυο θεμελιώδεις παραδοχές:

  1. Την παραδοχή ότι, αυτό που θεωρήθηκε και περιγράφτηκε ως το συλλογικό υποκείμενο της «αλλαγής του κόσμου» κατά το παρελθόν −αυτό που ορίστηκε ως προλεταριάτο (στο θέμα του οποίου θα επανέλθω)− απέτυχε να φέρει σε πέρας την αποστολή με την οποία το είχαν επιφορτίσει όσοι το ευαγγελίστηκαν∙
  2. Την παραδοχή ότι η αποτυχία αυτή δεν σημαίνει πως η «αλλαγή του κόσμου» είναι εντελώς αδιανόητη, ή ένα κενό εγκεφαλικό κατασκεύασμα, αλλά ότι το συλλογικό υποκείμενό της δεν ήταν, και δεν μπορεί να είναι, αυτό που προσδιόρισε, και όπως το προσδιόρισε, η «θεωρία του προλεταριάτου».

Οι παραδοχές αυτές οδηγούν φυσιολογικά στο συμπέρασμα ότι είναι αναγκαίος ο επαναπροσδιορισμός του συλλογικού υποκειμένου της «αλλαγής του κόσμου». Ωστόσο, όποιος μέσα στις σημερινές συνθήκες επιχειρεί να καταπιαστεί με αυτή την προβληματική, γρήγορα συνειδητοποιεί μια γενικευμένη απουσία όρεξης και κατ’ επέκταση ενδιαφέροντος γύρω από αυτήν, που οφείλονται σε δυο ισχυρούς παράγοντες:

α. Στην απογοήτευση και την αποθάρρυνση από την αποτυχία του προλεταριάτου ως συλλογικού υποκειμένου της αλλαγής∙

και κυρίως

β.  Στην κυριαρχία θεωριών, φιλοσοφιών και ιδεών γύρω από την έννοια του «υποκειμένου», που υπονομεύουν και αδρανοποιούν την ίδια την ιδέα του συλλογικού υποκειμένου.

Πιο συγκεκριμένα, ως προς το β., αναφέρομαι σε όλες εκείνες τις ιδέες που υποστηρίζουν π.χ. ότι μόνο το ατομικό εμπειρικό υποκείμενο είναι «πραγματικό» και ότι τα συλλογικά υποκείμενα δεν είναι παρά νοητικές αφαιρέσεις, συμβατικές κατασκευές, αυθαίρετες επινοήσεις, κ.ο.κ.

Δεδομένης της κυριαρχίας αυτών των ιδεών είναι απαραίτητο, προκειμένου έστω και μόνο να τεθεί η προβληματική του συλλογικού υποκειμένου, να «αδειάσουν» τα μυαλά από τις παραπάνω ιδέες −μιας και «η αλήθεια δεν μπορεί να φανερωθεί από μόνη της, όταν κάτι άλλο έχει πάρει τη θέση της».

Σκοπός επομένως των αναρτήσεών μας γύρω από το ζήτημα του «υποκειμένου» είναι να καταδειχτεί το ρίζωμα του ατομικού στο συλλογικό και κατ’ επέκταση ότι ακόμα και το μοντέρνο Άτομο, ως τύπος υποκειμένου, δεν μπορεί να υπάρξει παρά στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου συλλογικού υποκειμένου −του συλλογικού υποκειμένου που θέσμισε τη σύγχρονη, «νεοτερική» κοινωνία.

Κλείνοντας να παρατηρήσω, ότι στο ίδιο ακριβώς σκεπτικό εγγράφεται και η συνηγορία μας υπέρ μιας «θεσμοκεντρικής» προσέγγισης της λεγόμενης οικονομίας.


15 Ιουνίου 2015

Κρίσεις ταυτότητας





Κρίσεις ταυτότητας. Το θέμα της επόμενης εκπομπής μας! Είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχουν γεγονότα, αλλά μόνο ερμηνείες; Από το γνωστικό μηδενισμό στη μεταμοντέρνα κρίση ταυτότητας. Πολλαπλές ταυτότητες: ένας αντικατοπτρισμός στην έρημο της σύγχρονης ύπαρξης. Περνάμε τη ρευστότητα από κόσκινο. Θα μείνει κανένας κόκκος χρυσού ή πάνε στράφι τα αδιαμεσολάβητα βιώματα; Με κομμένη την ανάσα και φοβερή μουσική!


13 Ιουνίου 2015

H λέξη σαν κοινό πεδίο

Συνεχίζοντας πάνω στο άλλο σκέλος των ερευνών μας, το οποίο αφορά το θέμα του «υποκειμένου» −πολύ ενδιαφέρουσες και προκλητικές όψεις του προσεγγίσαμε π.χ μέσα από την ερώτηση αν σκεφτόμαστε «μέσα ή έξω απ' το κεφάλι μας», το πρόβλημα του «κινέζικου δωμάτιου», ή με την επιστολή μας στον Μπέρτολντ Μπρεχτ−, θα παραθέσουμε εδώ μια δική μας περίληψη ορισμένων σημαντικών σκέψεων για τον «ατομιστικό υποκειμενισμό» από το βιβλίο που έγραψε ο γλωσσολόγος και μουσικολόγος Βαλεντίν Βολόσινοφ (1895-1936) σε στενή συνεργασία με έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές της γλώσσας και της λογοτεχνίας, τον Μιχαήλ Μπαχτίν (1895-1975). 

Πρόκειται για το βιβλίο που κυκλοφόρησε το 1929 στην ΕΣΣΔ με τον κάπως παραπλανητικό τίτλο Μαρξισμός και Φιλοσοφία της Γλώσσας. Τα βασικά προβλήματα της εφαρμογής κοινωνιολογικής μεθόδου στη γλωσσολογία. Δεν μας ενδιαφέρει εδώ η διαμάχη τίνος από τους δυο ήταν το βιβλίο. Μας ενδιαφέρει η κριτική μιας ορισμένης αντίληψης και θεωρίας για το υποκείμενο και την έκφραση. Κι έχει την αξία της αυτή η κριτική, διότι απευθύνεται σε μια από τις κεντρικότερες κυρίαρχες ιδέες. Σε επόμενη ανάρτησή μας θα εκθέσουμε και την κριτική, που ασκεί το συγκεκριμένο βιβλίο, στην αντιδιαμετρικά αντίθετη του «ατομιστικού υποκειμενισμού» αντίληψη, δηλαδή στον «απρόσωπο αντικειμενισμό». − HS


Η πλάνη του ατομιστικού υποκειμενισμού

Ο ατομιστικός υποκειμενισμός, που συνδέεται με τον Ρομαντισμό, θεωρεί ως σημείο εκκίνησης τού στοχασμού πάνω στη γλώσσα το μονόλογο και παρουσιάζει την έκφραση σαν μια καθαρώς ατομική πράξη, σαν έκφραση της ατομικής συνείδησης, των βλέψεών της, των προθέσεών της, των δημιουργικών ενορμήσεών της, των προτιμήσεών της, κ.λπ.

Τι ορίζει ως έκφραση; Καθετί που, αφού πρώτα σχηματιστεί και προσδιοριστεί με τον άλφα ή βήτα τρόπο μέσα στον ψυχισμό του ατόμου, στη συνέχεια εξωτερικεύεται αντικειμενικά προς τους άλλους χρησιμοποιώντας τον άλφα ή το βήτα κώδικα εξωτερικών σημείων. Έτσι ιδωμένη, η έκφραση περιλαμβάνει δυο όψεις: το περιεχόμενο («εσωτερικό») και την εξωτερική αντικειμενοποίησή του προς τους άλλους (ή και προς το ίδιο το υποκείμενο).

Μια τέτοια θεωρία της έκφρασης υποστηρίζει αναγκαστικά, ότι το προς έκφραση περιεχόμενο συγκροτείται και υπάρχει έξω από την έκφραση, δηλαδή ότι υπάρχει αρχικά με μια δεδομένη («εσωτερική») μορφή και έπειτα εκδηλώνεται εξωτερικά με μια άλλη μορφή. Έτσι προϋποθέτει αναπόφευκτα ένα ορισμένο δυϊσμό ανάμεσα σε αυτό που είναι «εσωτερικό» και το «εξωτερικό», δίνοντας προτεραιότητα στο εσωτερικό περιεχόμενο μιας και θεωρεί πως κάθε πράξη αντικειμενοποίησης (έκφραση) ξεκινάει από το εσωτερικό και πηγαίνει προς τα έξω. Κατ’ αυτήν δηλαδή, το ουσιώδες είναι το «εσωτερικό». Το «εξωτερικό» γίνεται ουσιώδες δευτερευόντως, ως υποδοχέας του εσωτερικού περιεχομένου, ως μέσον έκφρασης του πνεύματος.

Έκφραση και νόηση

Όμως η θεωρία της έκφρασης, στην οποία θεμελιώνεται ότι ατομιστικός υποκειμενισμός, είναι ριζικά λανθασμένη. Διότι η νοητική δραστηριότητα −το προς έκφραση περιεχόμενο και η εξωτερική αντικειμενοποίησή του− πλάθεται με βάση ένα και το αυτό υλικό, αφού δεν υπάρχει νοητική δραστηριότητα χωρίς σημειωτική έκφραση. Πρέπει επομένως να απορρίψουμε ριζικά την ιδέα που υποστηρίζει μια ποιοτική διάκριση μεταξύ ενός «εσωτερικού περιεχομένου» και της «εξωτερικής έκφρασης».

Το κέντρο που οργανώνει και σχηματοποιεί την έκφραση, δεν βρίσκεται στο «εσωτερικό», δηλαδή μέσα στον κώδικα των «εσωτερικών» σημείων, αλλά στο εξωτερικό. Δεν οργανώνει η νοητική δραστηριότητα την έκφραση. Η έκφραση οργανώνει τη νοητική δραστηριότητα.

Η έκφραση και η λεκτική διατύπωση είναι προϊόν της διάδρασης μεταξύ κοινωνικά οργανωμένων ατόμων −κι ακόμα και στην περίπτωση που δεν υπάρχει πραγματικός συνομιλητής, βάζουμε στη θέση του τον μέσο εκπρόσωπο της κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκουμε ως ομιλητές.

Η λέξη ως κοινός λόγος

Η λέξη απευθύνεται σε ένα συνομιλητή. Συναρτάται με το πρόσωπο αυτού του συνομιλητή και διαφοροποιείται ανάλογα με το αν ο συνομιλητής είναι π.χ. ένας άνθρωπος της ίδιας κοινωνικής ομάδας ή όχι, αν είναι ανώτερος ή κατώτερος στην κοινωνική ιεραρχία, αν συνδέεται ή όχι με στενές σχέσεις (πατέρας, αδελφός, σύζυγος, κ.ο.κ.) με τον ομιλητή, κ.λπ. Δεν μπορεί να υπάρξει αφηρημένος συνομιλητής: μ’ έναν αφηρημένο συνομιλητή δεν θα μπορούσαμε να έχουμε κοινή γλώσσα, ούτε με την κυριολεκτική ούτε με τη μεταφορική έννοια του όρου. Κι αν καμιά φορά φανταζόμαστε κενόδοξα ότι σκεφτόμαστε και απευθυνόμαστε urbi et orbi [«στην πόλη και στην οικουμένη»], στην πραγματικότητα βλέπουμε «την πόλη και την οικουμένη» μέσα από το πρίσμα του συγκεκριμένου κοινωνικού περιβάλλοντος που μας εμπεριέχει.

Ο εσωτερικός κόσμος και ο στοχασμός κάθε ατόμου είναι εφοδιασμένοι με ένα δικό τους, συγκεκριμένο κοινωνικό ακροατήριο, μέσα στην ατμόσφαιρα του οποίου χτίζονται οι εσωτερικές νοητικές αφαιρέσεις του, τα κίνητρά του, οι εκτιμήσεις του, κ.λπ. Κι αυτός ο προσανατολισμός της λέξης σε συνάρτηση με το συνομιλητή έχει τεράστια σημασία.

Πράγματι, κάθε λέξη εμπεριέχει δυο όψεις. Καθορίζεται τόσο από το γεγονός ότι εκφέρεται από ένα πρόσωπο, όσο και από το γεγονός ότι απευθύνεται προς ένα πρόσωπο. Με άλλα λόγια, κάθε λέξη αποτελεί προϊόν μιας διάδρασης μεταξύ ομιλητή και συνομιλητή. Κάθε λέξη χρησιμεύει στην έκφραση του ενός σε σχέση με τον άλλον.

Δια μέσου της λέξης αυτοπροσδιορίζομαι σε σχέση με τον άλλον, δηλαδή σε τελική ανάλυση σε σχέση με το συλλογικό. Η λέξη είναι κάτι σαν μια γέφυρα ανάμεσα σ’ εμένα και τους άλλους. Στο ένα της άκρο στηρίζεται σε μένα και στο άλλο της στον συνομιλητή μου. Η λέξη είναι το κοινό έδαφος του ομιλητή και του συνομιλητή.

Ακόμα και το κλάμα του βρέφους…

Αλλά ποιος είναι ο ομιλητής (το «υποκείμενο» θα λέγαμε); Πώς ορίζεται;

Αν προσέξουμε, θα δούμε πως οποιαδήποτε έκφραση ή διατύπωση, ακόμα κι αν δεν πρόκειται γι’ αυτό που λέμε «επικοινωνία» αλλά για λεκτική έκφραση μιας οποιασδήποτε ανάγκης (π.χ. πείνας), είναι πάντοτε και από άκρου εις άκρον κοινωνικά προσανατολισμένη. Επομένως, κατά πρώτο και αμεσότερο λόγο καθορίζεται από όλους όσους μετέχουν στη συνομιλία, είτε πρόκειται για κοντινούς ή μακρινούς μεταξύ τους συνομιλητές, σε συνάρτηση με μια συγκεκριμένη κατάσταση.

Έτσι, ο βαθμός συνείδησης, διαύγειας και μορφικής ολοκλήρωσης της νοητικής δραστηριότητας του ομιλητή (του «υποκειμένου») είναι ευθέως ανάλογος του βαθμού κοινωνικού προσανατολισμού του. Αυτό ισχύει ακόμα και για την απλούστερη, την πιο συγκεχυμένη συνειδητοποίηση μιας οποιασδήποτε αίσθησης −π.χ. της πείνας.

Πράγματι, το κοινωνικό πλαίσιο, όπου καθορίζεται ποιοι είναι οι πιθανοί, φιλικοί ή εχθρικοί, ακροατές προς τους οποίους προσανατολίζεται και απευθύνεται ο ομιλητής, αποτελεί το πλαίσιο και την οπτική γωνία μέσα στα οποία η αίσθηση της πείνας θα του γίνει συνειδητή −και, ανάλογα, θα τα βάλει με την «απάνθρωπη Φύση», με τον εαυτό του, με την κοινωνία, με μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα ή τάξη, ή με κάποιο συγκεκριμένο άτομο. Δεν υπάρχει νοητική δραστηριότητα έξω από ένα κοινωνικό προσανατολισμό και τις σχετικές με αυτόν εκτιμήσεις από την πλευρά του υποκειμένου. Ακόμα και το κλάμα του βρέφους, προς τη μητέρα απευθύνεται.

Πού βρίσκεται το νευραλγικό κέντρο της έκφρασης;

Έξω από την αντικειμενοποίησή της, έξω από την πραγμάτωσή της σ’ ένα ορισμένο υλικό (χειρονομία, ομιλία, κραυγή), η συνείδηση δεν είναι παρά μια χίμαιρα. Στην πραγματικότητα δηλαδή, η συνείδηση υπάρχει και παίζει ένα ρόλο μέσα στο στίβο του είναι. Γι’ αυτό και ως δομημένη πρακτική έκφραση (με τη βοήθεια της λέξης, του σημείου, του σκίτσου, της ζωγραφιάς, του μουσικού ήχου, κ.λπ.), η συνείδηση αποτελεί ένα αντικειμενικό γεγονός και μια τεράστια κοινωνική δύναμη. (…)

Επομένως, μπορούμε να πούμε πως δεν προσαρμόζεται η έκφραση στον εσωτερικό κόσμο μας, αλλά απεναντίας ο εσωτερικός κόσμος μας προσαρμόζεται στις εκφραστικές μας δυνατότητες, στις οδούς και τους προσανατολισμούς που μπορεί να πάρει η έκφρασή μας.

Το νευραλγικό κέντρο λοιπόν κάθε έκφρασης, κάθε διατύπωσης, ομιλίας ή απεύθυνσης, δεν είναι εσωτερικό αλλά εξωτερικό: βρίσκεται στο κοινωνικό περιβάλλον, στο οποίο μετέχει το  άτομο.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1900 190cm 1917 1940 1965 1967 1968 1980 2008 Αγγλία Αδάμ Κέρτις/Adam Curtis Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αιμίλιος Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Αιμίλιος Ντυρκέμ/Emile Durkheim Αιμίλιος Σιοράν/Emil Cioran Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Αλβέρτος Καμύ/Albert Camus Αλβέρτος Σπέερ/Albert Speer Αλβέρτος Φίνεϊ/Albert Finney Άλδος Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Πούσκιν/Александр Пушкин Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Κερτέζ/André Kertész Ανδρέας Ορλεάν/André Orléan Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Αντίνοος Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αντώνιος Νέγκρι/Toni Negri Αντώνιος ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αρθούρος Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Αρμάνδος Μέλβιλ/Herman Melville Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι αυτοπεριστροφή Αφρική Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίνος Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βερνάρδος Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βικέντιος Μπράουν/Vincent Browne Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαδίμιρος Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράρδος Νταβί/Gerard Davy Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γεώργιος Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Γεώργιος Ζίμελ/Georg Simmel Γεώργιος Λ. Μπόρχες/Jorge L. Borges Γεώργιος Λίγκετι/György Ligeti Γεώργιος Λούκατς/György Lukács Γεώργιος Μπατάιγ/Georges Bataille Γεώργιος Όργουελ/George Orwell Γεώργιος Στάινερ/George Steiner Γεώργιος Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουλιέλμος Ήγγλετον/William Eggleton Γουλιέλμος Μπάροους/William Burroughs Γουλιέλμος Σαίξπηρ/William Shakespeare Γουλιέλμος Χηρστ/William Hearst Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δαβίδ Λυντς/David Lynch Δαβίδ Μπομ/David Bohm Δαβίδ Ρικάρντο/David Ricardo Δαβίδ Χιούμ/David Hume Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δέσποινα Ζευκιλή Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτριος Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Ελένη Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερνέστος Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνέστος Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνέστος Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνέστος Μπλοχ/Ernst Bloch Ερρίκος Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Ερρίκος Λεφέβρ/Henri Lefebre Ερρίκος Μισώ/Henry Michaux Ερρίκος Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ερρίκος Σατί/Eric Satie Ερρίκος Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Ερρίκος Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum ΕΣΣΔ Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζορ Βον/Zohr Vaughan ζωή ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεόδωρος Αντόρνο/Theodor Adorno Θεόδωρος Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Θεόδωρος Ρόζακ/Theodore Roszak Θεός Θεοφάνης Μελάς θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Θωμάς Πίντσον/ Thomas Pynchon Θωμάς Ράιντ/Thomas Reid Θωμάς Χομπς/Thomas Hobbes Ι.-Π. Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ι.-Π. Ντιτέιγ/Jean Pierre Duteuil Ιάκωβος Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Ιάκωβος Ελλύλ/Jacques Ellul Ιάκωβος Λακάν/Jacques Lacan Ιάκωβος Μπάλντουιν/James Baldwin Ιάκωβος Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ιάκωβος Ντεριντά/Jacques Derrida Ιάκωβος Πρεβέρ/Jacques Prévert Ιάκωβος Σαπίρ/Jacques Sapir Ιάκωβος Φρέιζερ/James Frazer Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιουλία Κρίστεβα/Julia Cristeva Ιουλιανός ντε Λα Μετρί/ Julien de La Mettrie Ιούλιος Ντελέζ/Gilles Deleuze Ιούλιος Ντωβέ/Gilles Dauvé Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Μορώ/Jeanne Moreau Ιωάννα Τσιβάκου Ιωάννης Βίβες/Juan Vives Ιωάννης Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Ιωάννης Ιτάρ/Jean Itard Ιωάννης Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Ιωάννης Λοκ/John Locke Ιωάννης Μ. Εντσενσμπέργκερ/Hans M. Enzensberger Ιωάννης Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Ιωάννης Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιωάννης Ρ. Σάουλ/John R. Saul Ιωάννης Ρωλς/John Rawls Ιωάννης Σερλ/John Searle Ιωάννης Στ. Μιλλ/John St. Mill Ιωάννης Στάινμπεκ/John Steinbeck Ιωάννης Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ιωάννης Φ. Κέννεντυ Ιωάννης Φόουλς/John Fowles Ιωάννης Χάκινγκ/Ian Hacking Ιωάννης Χιούστον/John Houston Ιωάννης Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Ιωάννης-Ιάκωβος Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ιωάννης-Λουκάς Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ιωάννης-Παύλος Σαρτρ/Jean-Paul Sartre Ιωάννης-Πέτρος Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Κάρολος Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Κορς/Karl Korsch Κάρολος Κράους/Karl Kraus Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Κάρολος Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Κάρολος Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Κάρολος Πεγκί/Charles Péguy Κάρολος Πολάνυι/Karl Polanyi Κάρολος Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Κάρολος Σ. Περς/Charles S. Peirce Κάρολος Τέιλορ/Charles Taylor Κάρολος Φορτ/Charles Fort Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κλαίρη Οζιάς/Claire Auzias Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλαύδιος Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουδοβίκος Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουδοβίκος Αραγκόν/Louis Aragon Λουδοβίκος Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουδοβίκος Μαλ/Louis Mal Λουδοβίκος Μάμφορντ/Lewis Mumford Λουδοβίκος Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουδοβίκος ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουδοβίκος Ντυμόν/Louis Dumont Λουκιανός Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μαξ Μπένετ/Max Bennet Μαργαρίτα Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μαργαρίτα Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρκελος Μαριέν/Marcel Mariën Μάρκελος Μως/Marcel Mauss Μάρκελος Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρτίνος Μπούμπερ/Martin Buber Μαρτίνος Χάιντεγγερ/Martin Heidegger Μέγας Κάρολος μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μιχαήλ Αλιετά/Michel Aglietta Μιχαήλ Κέλυ/Mike Kelley Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μιχαήλ Σερ/Michel Serres Μιχαήλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαήλ Χάρντ/Michael Hardt Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ μουσική μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μώρις Ντρούρι/Maurice Drury Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία Νικόλαος Γκόγκολ/Николай Гоголь Νικόλαος Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασχάλης Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Παύλος Βαλερύ/Paul Valery Παύλος Βιριλιό/Paul Virilio Παύλος Ζοριόν/Paul Jorion Παύλος Λαφάργκ/Paul Lafargue Παύλος Ρικέρ/Paul Ricoeur Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Γκητς/P.T. Geach Πέτρος Κλαστρ/Pierre Clastres Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Κρηφτ/Peter Kreeft Πέτρος Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πέτρος Μπρουκ/Peter Brook Πέτρος Ουότκινς/Peter Watkins Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πινοσέτ Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Ζωγραφάκης Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρεϋμόνδος Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ριχάρδος Κόμπντεν/Richard Cobden Ριχάρδος Μοράν/Richard Moran Ριχάρδος Ρόρτι/Richard Rorty Ροβέρτος Αντέλμ/Robert Antelme Ροβέρτος ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ροβέρτος Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ροβέρτος Φρανκ/Robert Frank Ροβέρτος Χας/Robert Hass Ροβέρτος Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard σθένος Σιγισμούνδος Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σίδνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στέφανος Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανος Πίνκερ/Steven Pinker Στέφανος Nτε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Στέφανoς Ροζάνης στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συνείδηση Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τρόικα τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερδινάνδος Πεσσόα/Fernando Pessoa Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Γκρουά/François Grua Φραγκίσκος Καραντέκ/François Caradec Φραγκίσκος Κάφκα/Frantz Kafka Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Μπέικον/Francis Bacon Φραγκίσκος Σιμιάν/François Simiand Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φραγκίσκος-Μάριος Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φρειδερίκος Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Λάιστ/Fritz Leist Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρειδερίκος Τέιλορ/Frederick Taylor Φρειδερίκος Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρειδερίκος Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστόφορος Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Χριστόφορος Λας/Christopher Lash χρόνος ψυχή ωφελιμισμός beton7 Bloomberg Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian D-503 dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa gosplan Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards La Tribune lifestyle Malaguena memento mori Metz Miles Davis Monty Python Muppet Show Necrology nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Reggae Renty robe de chambre Rock RSA Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox socialmedia Soul Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets