31 Δεκεμβρίου 2006

Το πέρασμα του χρόνου | 2006-2007




Το πέρασμα του χρόνου γεννάει μελαγχολία και φυσικά, μαζί, κι ελπίδες. Κάποιος θα το έλεγε, ίσως, κάπως έτσι: 

Κοιτάς προς τη μια μεριά και βλέπεις ερωτήματα·

στρέφεσαι προς την άλλη και διαβλέπεις απαντήσεις.


Καθώς λοιπόν, σαν τυπικοί θνητοί, έχουμε την πολυτέλεια να βρισκόμαστε πού και πού ανάμεσα στα δυο, πιάσαμε κουβεντούλα με το Χρόνο. Ή μάλλον με κάποιον, που τον είχε συναντήσει. Τον είχε λοιπόν ρωτήσει, λέει, το Χρόνο: Πώς γεννιέσαι μέσα μας; Πώς μας συμβαίνει αυτή η «αίσθηση του χρόνου»;

Κι εκείνος του απάντησε:

«Γεννιέμαι μέσα σας όποτε νιώθετε πως κάτι σας ξεγλίστρησε, σας ξέφυγε, κινήθηκε πιο σβέλτα από εσάς και … σας την έφερε, είτε ωραία είτε άσχημα».

Μεμιάς στο νου μας παρέλασαν κλέφτες, απατεώνες, εξυπνάκηδες, ταχυδακτυλουργοί, εξαίσιοι άνθρωποι που μας έχουν ξαφνιάσει όμορφα, ή άθλια υποκείμενα που μας ξάφνιασαν άσχημα, χειρονομίες αυθόρμητης αγάπης, σοφοί που μας άφησαν εκστατικούς, καθάρματα που μας άφησαν άφωνους…

Ωραία μας τα είπε ο φίλος μας. Όπως και να ‘χει, συμπεράναμε εμείς, μόνο δυο τύποι είναι πιο σβέλτοι από όλους μας ανεξαιρέτως: ο Θεός και ο Διάβολος. Κι ευτυχώς, όπως μας διαβεβαίωσαν οι γνώστες, ο πρώτος είναι πιο σβέλτος απ’ το δεύτερο! Εμείς;


23 Δεκεμβρίου 2006

Μανιφέστα 1 | Ελευθερία και Αυτοσυνείδηση


Κώστας Παπαϊωάννου
(1925-1981)
Δεν μπορεί κανείς να γίνει ελεύθερος,
άνθρωπος ή λαός,
αν δεν έχει τρομάξει με τον εαυτό του.



21 Δεκεμβρίου 2006

Μια παγίδα ονόματι Dogville




ή

Ο δρόμος για την Κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις

(το κείμενο γράφτηκε το Δεκέμβριο του 2003
και δημοσιεύτηκε στο Happyfew)

Εάν, εκτός από το να το απολαύσει αισθητικά, θέλει κανείς να κατανοήσει ένα κινηματογραφικό έργο (ή ένα μυθιστόρημα ας πούμε), θα πρέπει νομίζω να φύγει από τη θέση του θεατή (ή του αναγνώστη) και να ταυτιστεί, όσο γίνεται, με το δημιουργό του. Να δανειστεί την οπτική γωνία του σκηνοθέτη του. Να τον ανακαλύψει πίσω από τους ήρωες, τους διαλόγους, τις κινήσεις της  κάμερας και όλο το στήσιμο του έργου.

Πολλοί ― οι περισσότεροι; ― δημιουργοί μιλούν μέσω κάποιου ή κάποιων από τους ήρωες, ή ακόμα τους δευτερεύοντες ρόλους, των ταινιών τους (ή των μυθιστορημάτων τους: «Η μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ», ο Φλομπέρ). Έτσι, ταυτιζόμενος ο θεατής με αυτούς, οικειοποιείται και κατανοεί το συγκεκριμένο έργο. Παρασυρμένοι ίσως από αυτή την προπαίδεια αλλά κι από τον ίδιο τον Λαρς φον Τρίερ, οι περισσότεροι θεατές του Dogville έκαναν το «σφάλμα» να ταυτιστούν με τη γλυκερή ανόητη Γκρέις. Το αποτέλεσμα βέβαια ήταν σοκαριστικό γι’ αυτούς!

Ο Λαρς φον Τρίερ όμως δεν είναι κανείς απολύτως από τους εμφανείς ήρωες του Dogville. Όλοι τους οι ήρωες χρεώνονται την ίδια γενική αποτυχία. Ο Λαρς φον Τρίερ, η οπτική γωνία του, είναι ο αποστασιοποιημένος μα όχι ψυχρός, ο κάπως είρωνας αλλά με δόσεις κατανόησης, ο λιγάκι πικρός αλλά πιο συχνά δηκτικός και πάντοτε οξυδερκής αφηγητής του Dogville. Κι αυτός δεν θα μπορούσε βεβαίως να ταυτιστεί με κανέναν από τους ήρωές του – πολύ δε λιγότερο με την Γκρέις, που άλλο δεν κάνει από το χαϊδεύει τ’ αυτιά όλων, λέγοντάς τους αυτό που θέλουν ν’ ακούσουν: ο φον Τρίερ δεν θέλει να μας χαϊδέψει τ’ αυτιά× θέλει να μας ξεκουφάνει!

Έχοντας λοιπόν να οικειοποιηθεί το βλέμμα του Αφηγητή, είδα αυτή την ταινία σαν ένα ενδιαφέρον «κόλπο» στημένο σαν σχόλιο πάνω στα σκυλιά, τους ανθρώπους, τους διανοούμενους, τις «όμορφες ψυχές» και τους θεούς που γέννησαν όχι μόνο τη σύγχρονη Αμερική αλλά και το μοντέρνο κόσμο γενικότερα. Από αυτή την άποψη, και ως προς τη συγκεκριμένη χρήση του κινηματογραφικού μέσου ώστε να πιάσει το «κόλπο», η ταινία είναι ευφυέστατη. Σε ό,τι αφορά το ίδιο το σχόλιο, το θεωρώ ευφυέστατο επίσης.

Το «κόλπο».

Το Dogville είναι κατ’ αρχήν ένα «κόλπο» που αποσκοπεί να ρίξει τον θεατή σε μια απύθμενη παγίδα χωρίς πλέον καμιά διαφυγή. Το «κόλπο» αυτό, στηριγμένο σε μια αριστοτεχνική χρήση των κινηματογραφικών συμβάσεων, βρίσκεται στην προοδευτική πρόκληση στο θεατή συναισθημάτων:

(1)    αποτροπιασμού για τους κατοίκους της Dogville,
(2)    καγχασμού σε βάρους του διανοούμενου,
(3)    συμπάθειας για τη γλυκερή ανόητη Γκρέις,
(4)    δέους για τον Τιμωρό Θεό-Γκάνγκστερ, με
(5)    τον αφηγητή να περνά απαρατήρητος.

Προκαλώντας έντεχνα, με τις αντίστοιχες ταυτίσεις και αποταυτίσεις, αυτά τα συναισθήματα στους θεατές του, ο φον Τρίερ τους προετοιμάζει για την τελική παγίδα του: την εισβολή του έως εκείνη τη στιγμή συναισθηματικά αγνοημένου αφηγητή στο προσκήνιο της συνείδησής τους με το ερώτημα «κι εσείς το ίδιο δεν θα κάνατε;». Και πρόκειται για καλοστημένη παγίδα, διότι είτε «ναι» απαντήσεις είτε «όχι», την έχεις βαμμένη από χέρι!

Είναι απλό: αν απαντήσεις «ναι», τότε οφείλεις να παραδεχτείς την ανάγκη σου για ένα Γκάνγκστερ επί της γης× αν απαντήσεις «όχι», τότε οφείλεις ν’ αποδείξεις ότι, αν ήσουν στη θέση της Γκρέις, θα έδινες τα παπούτσια στο χέρι στον Γκάνγκστερ και θα υπέμενες το μαρτύριο έως τέλους. Με το «ναι|, σε πιάνει δουλάκι και σύμμαχο της ωμής εξουσίας! Με το «όχι», σε πιάνει, στην καλύτερη περίπτωση, ονειροπαρμένο!

Αλλά, όπως είπα, πρόκειται για καλοστημένη παγίδα. Τα χαρτιά, που θα σε οδηγήσουν να την πατήσεις και να πέσεις μέσα, είναι ευθύς εξ αρχής σημαδεμένα. Ο φον Τρίερ ποντάρει στην υποκρισία όλων μας. Πάνω σ’ αυτήν στήνει την παγίδα του. Πού βρίσκεται αυτή η υποκρισία; Μα ακριβώς στη βιασύνη με την οποία εμείς οι θεατές:

(1)    θα αποταυτιστούμε από τους κατοίκους της  Dogville και θ’ αποτροπιαστούμε μαζί τους, θεωρώντας πως δεν υπήρχε ποτέ περίπτωση να κάνουμε, εμείς, τέτοια ποταπά και άθλια πράγματα·
(2)    θα καγχάσουμε σε βάρος του διανοούμενου απορρίπτοντας τον ωφελιμισμό του (το όλο στήσιμο που κάνει με βάση την αρχή της  ανταπόδοσης, αδέξια καλυμμένης με ηθικιστικές ζάχαρες), τη στιγμή που είναι βέβαιο ότι με αυτή την ίδια αρχή και τις ίδιες ζάχαρες κινούμαστε στη ζωή μας·
(3)    θα ταυτιστούμε με την «όμορφη ψυχή» Γκρέις, λες κι εμείς άλλο δεν σκεφτόμαστε παρά πώς να θυσιαστούμε υπηρετώντας τον πλησίον μας·
(4)    θα νιώσουμε δέος για τον Γκάνγκστερ, σε σημείου τελικώς να συμφωνήσουμε (και) με τις κυνικές διδαχές του, τις οποίες υποτίθεται ότι δεν ασπαζόμαστε ποτέ· και τέλος
(5)    θα αγνοήσουμε, παρά τις πολλές προειδοποιήσεις του, τον Αφηγητή.

Ποντάροντας στην υποκρισία των θεατών του, στην υποκρισία «όλων μας» ― ποντάροντας, ότι θα θεωρήσουμε εσπευσμένα πως οι ίδιοι δεν έχουμε τίποτε κοινό με τους «μίζερους» και μάλλον «ζωώδεις» κατοίκους της Dogville, ούτε με τον ανόητο διανοούμενο, ούτε με τον Γκάνγκστερ, και ότι κοινά έχουμε μόνο με την «όμορφη ψυχή» Γκρέις ―, ο Λαρς φον Τρίερ μας ξεχρυσώνει αριστοτεχνικά το χαπάκι οδηγώντας μας στο τελικό ερώτημα-παγίδα που προείπα, όπου κάθε απάντηση αποβαίνει μοιραία για εμάς τους ίδιους! Διότι, τόσο το «ναι» όσο και το «όχι», την υποκρισία του θεατή αφήνουν πλέον μετέωρη καθότι ακάλυπτη. Heil Lars!

Το σχόλιο.

Ας δούμε τώρα γιατί μιλάω για σημαδεμένα χαρτιά. Για να καταλάβει κανείς την παγίδα του Λαρς πριν πέσει μέσα, αρκεί να θέσει στον εαυτό του ένα ερώτημα που προκύπτει ήδη από τις πρώτες στιγμές της ταινίας: γιατί αυτοί οι άνθρωποι της Dogville, όπως μας τους παρουσιάζει ο αφηγητής στον Πρόλογο, θα έπρεπε να αλλάξουν καθ' οιονδήποτε τρόπο; Ή, για να το θέσω αλλιώς: οι άνθρωποι αυτοί, έτσι όπως μας τους συστήνει ο αφηγητής στον Πρόλογο, είναι «καλοί» ή «κακοί»;

Αν θυμηθούμε τον Πρόλογο, θα δούμε ότι δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Παρουσιάζονται με αδρές αλλά σαφείς πινελιές σαν «απλοί» άνθρωποι όπως «όλοι μας». Διάγουν την ύπαρξή τους μέσα σε κάποιες ισορροπίες που, είτε μάς αρέσουν είτε όχι, είναι ισορροπίες που «όλοι μας» μοιραζόμαστε και δεν προδικάζουν καμιά συγκεκριμένη τροπή. Απλώς, θα λέγαμε, επιβιώνουν· περισσότερο ή λιγότερο μοναχικά. Ο ένας είναι ένας συνταξιούχος γιατρός που περιμένει να πεθάνει, ο άλλος ένας τυφλός που κρύβεται, μια άλλη παλεύει να ζήσει την ανάπηρη κόρη της, δυο από αυτούς επωφελούνται του εμπορικού δαιμονίου τους, μια μάνα φαντάζεται τα παιδιά της σαν τα καλύτερα του κόσμου και υπομένει ένα γάμο μ’ έναν εραστή των μήλων, κάποιος φορτηγατζής τη βγάζει με πουτάνες και ψιλοντρέπεται γι’ αυτό, κ.ο.κ. Γιατί θα έπρεπε κάτι να αλλάξει σε αυτούς;

Ή αλλιώς: Τι επιδιώκει τελοσπάντων ο Διανοούμενος, που τους συμμαζεύει και τους κάνει διαλέξεις;

Βεβαίως το σημάδεμα των χαρτιών ξεκινά ήδη από το γεγονός ότι ο Πρόλογος μας παρουσιάζει μια πολίχνη που δεν διαθέτει κανενός είδους κοινωνική ζωή. Οι άνθρωποί της ζούνε ως υπάρξεις, αλλά όχι σαν υποκείμενα. Ως Άτομα, αλλά όχι ως πολιτική κοινότητα. Συνυπάρχουν, επιβιώνουν, αλλά εκτός οιουδήποτε «κοινού λόγου». Ούτε η Dogville είναι Πόλη, ούτε οι κάτοικοί της Πολίτες! 

Παράδοξο; Όχι. Αυτό το σημάδεμα είναι ασφαλώς θεμιτό, μιας και ο φον Τρίερ θέλει να καταδείξει, έστω και σε «καθαρή» μορφή, τη γέννηση του Αμερικανικού Έθνους, του κατ’ εξοχήν εκπροσώπου των Μοντέρνων Καιρών· να καταδείξει δηλαδή στη γένεσή τους τις δυνάμεις «παραγωγής» Πόλεως και πολιτικών υποκειμένων, οι οποίες έδρασαν και δρουν ακόμη εκεί. 

Έτσι, ως εκπρόσωπος αυτών των δυνάμεων από την πλευρά της  ίδιας της  πολίχνης, ο μόνος εκεί μέσα που θέλει με το στανιό να τους κατοίκους της Dogville τρέψει προς τα κάπου (προς το Καλό, όπως φαντάζεται), είναι ο Διανοούμενος, ο άεργος φιλόσοφος-συγγραφέας. Τον ακούνε στις ανιαρές διαλέξεις του αλλά δεν πείθονται. Ο ηθικιστικός λόγος του ούτε πολιτικά υποκείμενα μπορεί να παράγει, ούτε Πόλη. Τον αναγνωρίζουν σαν ένα «δικό τους άνθρωπο», ένα άνθρωπο «καλών προθέσεων», αλλά δεν τον παίρνουν στα σοβαρά. Η ίδια η Λιζ, που αδέξια την φλερτάρει, τον περιπαίζει.

Ώσπου εμφανίζεται η Γκρέις. Η κατατρεγμένη από τον Πατέρα ρομαντική, «όμορφη ψυχή». Ο διανοούμενος θ’ αρπάξει την ευκαιρία από τα μαλλιά. Ο ηθικιστικός του λόγος αποκτά το έρεισμα που αναζητούσε: «Να συνεργαστούμε προστατεύοντας μια κυνηγημένη», προτείνει στους συντοπίτες του. Ο επίπεδος ωφελιμισμός του ― η Αρχή της ανταπόδοσης και το χρήμα στην υπηρεσία της ηθικής ― βρίσκει στο πρόσωπο της «επαναστατημένης» κατά του πατρός της Γκρέις τον ιδανικό σύμμαχο. Ο Διανοούμενος και η Όμορφη Ψυχή έχουν κάτι κοινό. Και οι δυο τους αποζητούν, ο καθένας από την πλευρά του, την αναγνώριση από εκείνους που τους απορρίπτουν: ο πρώτος από την πολίχνη του (και τη ζουμερή Λιζ), η δεύτερη από τον Γκάνγκστερ Πατέρα της. Και οι δύο τους αποζητούν αυτή την αναγνώριση θέλοντας ν’ αποδείξουν στην άλλη πλευρά ότι σφάλλει.

Απέναντι σ’ αυτή τη συμμαχία μεταξύ του ωφελιμιστή (και φίλου των τιμών) διανοούμενου και της ρομαντικής Γκρέις, οι κάτοικοι της Dogville «φιλοτιμούνται» να τραπούν προς την κατεύθυνση που τους υποδεικνύεται. Λέω «φιλοτιμούνται», διότι αυτό λένε οι ίδιοι· τόσο στη συνέλευση για το τι θα γίνει με την Γκρέις («Εντάξει», απαντούν στο διανοούμενο, «ξέρουμε πως είσαι άνθρωπος καλών προθέσεων κι επειδή σε αγαπάμε θα κάνουμε αυτό που προτείνεις»), όσο και όταν δέχονται το ανταποδοτικό-ωφελιμιστικό δίκαιο που τους προτείνει (η σκηνή στο μαγαζί της Λορίν Μπακόλ, όπου τελικώς δίνουν δουλειά στην Γκρέις). Να λοιπόν που και αυτοί κινούνται για να αποδείξουν στην άλλη πλευρά (το διανοούμενο) ότι σφάλλει (που τους θεωρεί άξεστους και αδιάφορους).

Ποιός από τους θεατές του Dogville δεν θα «φιλοτιμούνταν» παρομοίως; Ποιός θα έλεγε όχι στην επίκληση να παρασχεθεί άσυλο στην όμορφη Γκρέις; Ποιός θα είχε αντίρρηση να του ανταποδοθεί με κάποιον τρόπο αυτή η παροχή ασύλου, αφού μάλιστα υπαινίσσεται κάποιον κίνδυνο;

Η τράπουλα λοιπόν στήθηκε κι από εδώ και πέρα όλα βαίνουν φυσιολογικά προς την τελική κατάληξη, δηλαδή την παγίδευση του θεατή.

Μα είναι σημαδεμένη τράπουλα, διότι ο φον Τρίερ την έχει στήσει με βάση μία συγκεκριμένη ανθρωπολογική πρακτική θεωρία περί «τροπής» του ανθρώπου από απλή Ύπαρξη σε Υποκείμενο και της  ανθρώπινης συνύπαρξης από σύμφυρμα σε Πόλη. Μια τέτοια τροπή φαίνεται πράγματι, πως επιδιώκει ο Διανοούμενος. Από τη μια μεριά, οι συχνά πικρόχολες κριτικές του θέλουν να ξυπνήσουν την αίσθηση μιας ορισμένης ευθύνης στους κατοίκους της Dogville ― και βέβαια, ο άνθρωπος τρέπεται από απλή ύπαρξη σε υποκείμενο όταν ακριβώς συναισθάνεται Ευθύνη. Από την άλλη, οι ηθικολόγες παραινέσεις του περί αλληλοβοήθειας και συνδρομής των αδυνάμων, αποσκοπούν στο να τρέψουν την συνύπαρξή τους σε Πόλη.

Το στήσιμο αυτό, και το σχόλιο του φον Τρίερ, το βρίσκω, όπως είπα, ευφυές. Διότι η ανθρωπολογική πρακτική θεωρία που στήνει και σχολιάζει είναι ασφαλώς η κυρίαρχη σήμερα. Είναι η μοντέρνα πρακτική ανθρωπολογική θεωρία περί τροπής του ανθρώπου από ύπαρξη σε υποκείμενο και της  ανθρώπινης συνύπαρξης σε Πόλη, η οποία προήλθε από τη συμμαχίας του ωφελιμισμού των Εμπόρων και των Κεφαλαιοκρατών με τον ιδεαλισμό των ρομαντικών Διανοουμένων. Είναι τούτη η κοσμοθεώρηση που, όπως το ξέρουμε πλέον, οδηγεί παραδόξως στον «Γκάνγκστερ», τον Αμείλικτο Τιμωρό Θεό-Πατέρα, από τον οποίον ήθελε να ξεφύγει.

Γιατί μιλάω όμως για «στήσιμο»; Διότι, απλώς, η συγκεκριμένη ανθρωπολογική πρακτική θεωρία δεν είναι και η μοναδική, ούτε η μόνη δρώσα στον κόσμο. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα.

Θα κλείσω σχολιάζοντας την άποψη, ότι στο πρόσωπο της Γκρέις ο φον Τρίερ ασκεί καυστική κριτική στο χριστιανισμό.

Η άποψη αυτή είναι φυσικά σωστή ― άλλωστε είναι ολοφάνερο το παιχνίδι του με τις λέξεις Dog και God. Θα πρέπει ωστόσο, πλάι στις οφθαλμοφανείς ομοιότητες της Γκρέις με αυτό που θεωρούμε συνήθως σαν «χριστιανική αγάπη»,  να προσέξουμε και τις καίριες διαφορές της όλης κίνησης της Γκρέις σε σχέση με την κίνηση του Χριστού μέσα στον κόσμο. Θα διαπιστώσουμε τότε, πως ίσως η καυστική ματιά του φον Τρίερ στρέφεται κατά μιας συγκεκριμένης διαστροφής της χριστιανικής αγάπης.

Ο Χριστός λ.χ. δεν αρνήθηκε τον Πατέρα: δήλωνε πως ό,τι έλεγε, του το είχε πει ο Πατέρας να το μεταφέρει στους ανθρώπους. Αντίθετα η Γκρέις, ό,τι λέει, το λέει εναντιωνόμενη απολύτως προς τον πατέρα της. Ο Χριστός εναντιώθηκε στους «Γραμματείς και Φαρισαίους υποκριτές» και τους «σοφούς αυτού του κόσμου». Η Γκρέις συμμαχεί τυφλά μαζί τους. Τέλος, ο Χριστός προτρέπει μεν συγκεκριμένα πρόσωπα να «γυρίζουν και το άλλο μάγουλο»· αλλά όχι μόνο μαστιγώνει τους εμπόρους στο Ναό, μα κι επιπλήττει αυστηρά τον δούλο που τον χαστουκίζει στο σπίτι του Άννα. Απευθύνεται στον καθένα προσωπικά και ουδέποτε νανουρίζει τις αδυναμίες και τις ιδιοτροπίες των ανθρώπων. Η Γκρέις, αντίθετα, γυρνά αδιακρίτως προς όλους και κάθε στιγμή το μάγουλό της, χωρίς να  διακρίνει Πρόσωπα και δίχως να προσπαθεί ν’ αναδείξει ό,τι καλύτερο και δυναμικότερο στοιχείο ζωής έχει ο καθένας με τον οποίο συνδιαλέγεται. Αντ’ αυτού, μονίμως χαϊδεύει τις αδυναμίες τους και μιζερολογεί μαζί τους, λέγοντάς τους τις δικαιολογίες που θέλουν ν’ ακούνε. Κι όταν ακόμα, κατά προτροπή του Διανοουμένου, αποφασίζει να τους τα «χώσει», δεν βρίσκει τίποτα καλύτερο από το να τους μαζέψει και να τους κάνει … διάλεξη, κατακρίνοντάς τους μάλιστα τόσο μαζικά και απρόσωπα, που ο φον Τρίερ κρίνει (πολύ σωστά!) εντελώς ανάξιο να μάς μεταφέρει τι ακριβώς τους λέει.

Τελικά, αυτό που μας δείχνει αριστοτεχνικά ο Λαρς φον Τρίερ είναι, πως η συμμαχία του ωφελιμιστικού πραγματισμού με μια ορισμένη διαστροφή της  χριστιανικής αγάπης ―η συμμαχία από την οποία προέκυψαν οι ΗΠΑ―, αντί να τρέπει τους ανθρώπους από υπάρξεις σε ελεύθερα υποκείμενα με κοινό Λόγο, τους μετατρέπει σε «δαίμονες».


Το σχόλιο του Λαρς φον Τρίερ είναι, θα έλεγα, ένα μαεστρικό σχόλιο πάνω στην παγίδα όπου έχει πέσει ο μοντέρνος άνθρωπος στην προσπάθειά του ν’ απαλλαγεί από τον Αμείλικτο Τιμωρό Θεό: παρά τις τιτάνια έφοδό του στον Ουρανό, όχι μόνο δεν απαλλάχτηκε από αυτό τον «Γκάνγκστερ» αλλά τον έχει τόση ανάγκη ώστε στο τέλος σε αυτόν επιστρέφει, αυτόν δικαιώνει και αυτόν πασχίζει, όποτε νιώθει ισχυρός, να μιμηθεί.

Οι κάτοικοι του Αφγανιστάν ή του Ιράκ δεν νομίζω να διαφωνήσουν με τον σπουδαίο αυτό Δανό … αν και έχω ισχυρές αμφιβολίες για το κατά πόσον δεν λατρεύουν και αυτοί τον ίδιο σκοτεινό «Θεό».

Hollowsky, Δεκέμβριος 2003

19 Δεκεμβρίου 2006

Στη βροχή, ξεσκέπαστοι



Να πολεμάμε τα γεγονότα με εικόνες και λέξεις.

Αυτή είναι λοιπόν η μοίρα μας;

Ας πούμε ναι.

Και τι θα γίνει αν δεν είναι, εν αρχή, ο Λόγος;

Τότε να πάρουμε τα δικράνια,
είπες.

Να βάλουμε, εν αρχή, τους βρυχηθμούς;
Σε ρώτησα

και δεν απάντησες

γιατί δεν είχες χρόνο, φαίνεται, για λεπτομέρειες.

Κούμπωσα το παλτό μου
- δεν είχαμε άλλωστε ν' αποδείξουμε τίποτα ο ένας στον άλλον`
από μια ζωή κουβαλούσε ο καθένας -

κι έφυγα 
όπως κι εσύ
στη βροχή ξεσκέπαστος.

(Ζορ Βον)



14 Δεκεμβρίου 2006

Στην πτώση του Αδάμ (Σμιθ), αμαρτήσαμε όλοι



«(...) Η τιμωρία ήταν το έγκλημα. Μην υπακούοντας στο Θεό για να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του, βάζοντας την αγάπη του εαυτού του πάνω από την αγάπη για Εκείνον, ο άνθρωπος καταδικάστηκε να γίνει ο σκλάβος των αχόρταγων σωματικών επιθυμιών: ένα περιορισμένο και ανίδεο πλάσμα παρατημένο σ' έναν άχαρο και σκέτα υλικό κόσμο για να μοχθεί, να υποφέρει και μετά να πεθαίνει. Φτιαγμένος από "αγκάθια και τσουκνίδες", αντιστεκόμενος στις προσπάθειές μας, ο κόσμος, είπε ο Αυγουστίνος, "δεν προσφέρει το καλό που υπόσχεται: είναι ψεύτης και εξαπατά". Η εξαπάτηση έγκειται στην αδυναμία του να κατευνάσει τους φιλήδονους πόθους μας για γήινα αγαθά, για κυριαρχία και για σαρκική απόλαυση. Έτσι, η μοίρα του ανθρώπου είναι "να κυνηγάει το ένα πράγμα μετά το άλλο, και τίποτα να μην μένει διαρκώς κοντά του [...] οι ανάγκες του πληθύνονται τόσο που δεν μπορεί να βρει το μοναδικό αναγκαίο, μια απλή και απαράλλαχτη φύση".

Όμως ο Θεός ήταν ελεήμων. Μας έδωσε την Οικονομία. Τον καιρό του Άνταμ Σμιθ, η ανθρώπινη αθλιότητα είχε μεταμορφωθεί στη θετική γνώση του πώς να τα βγάζεις πέρα με τις αιώνιες ανεπάρκειές μας: πώς να αντλείς τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση από μέσα που είναι πάντα λιγότερα από τις επιθυμίες μας. Ήταν η ίδια Ιουδαιοχριστιανική Ανθρωπολογία, απλώς αστικοποιημένη, και τελικά ένα ελαφρώς ενθαρρυντικότερο πρόγραμμα σχετικά με τις δυνατότητες επένδυσης που παρέχει ο ανθρώπινος πόνος. 

Σ' ένα διάσημο δοκίμιο που κοσμεί το πεδίο, ο Λάιονελ Ρόμπινς διαπιστώνει ρητά ότι η γένεση της Οικονομίας είναι η οικονομία της Γένεσης. "Διωχτήκαμε απ' τον Παράδεισο", γράφει, "δεν έχουμε ούτε αιώνια ζωή, ούτε απεριόριστα μέσα ικανοποίησης" - απεναντίας, μια ζωή μέσα στη σπάνη, όπου το να επιλέξεις ένα καλό πράγμα σημαίνει ότι στερείσαι κάτι άλλο. Κι αν η Οικονομία είναι ζοφερή, αυτό συμβαίνει επειδή αποτελεί την επιστήμη τής μετά το προπατορικό αμάρτημα συνθήκης. Και ο χόμο εκονόμικους που κατοικεί στην πρώτη σελίδα οποιουδήποτε εγχειριδίου "Γενικών Αρχών της Οικονομίας" είναι ο Αδάμ.(...)»

Marshall Sahlins, Waiting for Foucault,still (1993)
επιλογή–μετάφραση, Νίκος Buccaniero Κούρκουλος
(πρώτη δημοσίευση, ιστοσελίδα Happyfew, Μάιος 2003)


06 Δεκεμβρίου 2006

Blogs, social media και δημόσια σφαίρα

 

Η τεράστια άνθιση των blogs και των λεγόμενων social media είναι δεδομένη και κάποιοι πιστεύουν πως εκφράζει μια βαθιά και μεγάλη ανάγκη των ανθρώπων να πουν δημόσια τις σκέψεις τους, να τις μοιραστούν, να μιλήσουν και να συζητήσουν.
Αυτό είναι πολύ ευχάριστο και δεν είναι λάθος. Θα πρέπει όμως να συνδεθεί μ’ ένα παράλληλο πολύ δυσάρεστο γεγονός: την εξαφάνιση της δημόσιας σφαίρας σε όλα τα επίπεδά της από τις σύγχρονες κοινωνίες. 
Δεν μιλάμε πια μεταξύ μας στους δρόμους και στις πλατείες… Και όταν συμβαίνει να το κάνουμε, μιλούμε λίγο πολύ άνευρα και κουμπωμένα, για τετριμμένες κι ακίνδυνες κοινοτοπίες.
Γιατί; Μάλλον διότι δεν νιώθουμε ότι έχουμε κάτι ζωτικό να μοιραστούμε, κάτι κρίσιμο ν’ αντιμετωπίσουμε από κοινού, ότι χρειάζεται να συνταιριάξουμε ένα λόγο κοινό. Έστω κι αν είναι ολοφάνερο πως τα σημαντικότερα προβλήματα όλων –ζωή, θάνατος, αρρώστια, επιβίωση, έρωτας, χαρές, λύπες, το νόημα ή μάλλον η αναζήτηση του νοήματος όλων αυτών– είναι ουσιαστικά πάνω κάτω τα ίδια, η αίσθηση που κυριαρχεί στον καθένα είναι πως τα δικά του προβλήματα είναι μοναδικά και, επομένως, τεράστια κι ακατανόητα στο βάθος τους από τον άλλον.

Ποιόν «άλλον» άλλωστε; Αυτόν που θεωρείς ότι είναι εν δυνάμει έτοιμος να σε εκμεταλλευτεί, προδώσει, ποδοπατήσει; Αυτόν με τον οποίον δεν σε συνδέει τίποτε πέρα, ίσως, από κάποια πρόσκαιρα κοινά ενδιαφέροντα ή συμφέροντα; Αυτόν με τον οποίον τον μόνο κοινό που έχεις είναι ότι κοιτάζει κι αυτός το συμφέρον του πάνω απ’ όλα όπως κι εσύ;
Έτσι, τα blogs και τα social media προσφέρουν την ιδανική «δημόσια σφαίρα» στο σύγχρονο άτομο του «μοναχικού πλήθους». Στο «ανεξάρτητο» άτομο, που ου πνίγεται πια από εκείνο που κάποτε θεώρησε σαν μεγάλη λύτρωση –την ανωνυμία. Που θέλει να μιλήσει πιο δημόσια και να μοιραστεί. Αλλά και που ταυτόχρονα φοβάται, και δικιολογημένα, να εκτεθεί άνευ πολλών ασφαλιστικών προϋποθέσεων.
Η ανωνυμία δεν ήταν βέβαια αυτοσκοπός του σύγχρονου ανθρώπου. Ήταν μάλλον ένα σκαλοπάτι ώστε να κερδίσει σε αυτονομία, σε ανεξαρτησία, σε ατομικότητα, φεύγοντας από τις μικρές, κλειστές κι ασφυχτικές τοπικές «κοινότητες» για τις «ανοιχτές» πόλεις και τις μεγαλουπόλεις.

Άγνωστος μεταξύ αγνώστων, κατόρθωσε πράγματι να κερδίσει έναν ιδιωτικό χώρο ατομικής ανάπτυξης μακριά από τα αδηφάγα βλέμματα κι από την άνευ όρων δημοσιότητα, χωρίς να είναι πια de facto υποχρεωμένος να λογοδοτεί για τις όποιες πράξεις του.

Έτσι, ο μοντέρνος άνθρωπος ήρθε αντιμέτωπος με την ίδια του την ανεξαρτησία, δηλαδή με τον ίδιο του τον εαυτό. Αναζητώντας την αυτονομία και την ανεξαρτησία, έπεσε στην ιδιωτικότητα. Και ο πιο πρόχειρος τρόπος ανάπτυξης ενός εαυτού οχυρωμένου στην ιδιωτικότητα και απαλλαγμένου από το «λόγον διδόναι» μιας κοινής ζωής, ήταν και είναι η διαμόρφωσή του ως ιδιώτη-συλλέκτη (όρος που προτιμώ από το «καταναλωτής»). 

Συλλέκτης εκλεκτικός αντικειμένων, πληροφοριών ή κι εμπειριών ακόμη, ο μοντέρνος ιδιώτης έμαθε σιγά σιγά 
  • να εντρυφεί από απόσταση μάλλον στα πράγματα, να τα απολαμβάνει παθητικά , παρά να τα διαμορφώνει
  • να επιλέγει μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, παρά να θέτει ερωτήματα
  • να διαλέγει, παρά να παρεμβαίνει
  • να συγκρίνει, παρά να κρίνει 
  • να είναι δέκτης κι αναμεταδότης μάλλον, παρά πομπός.
Τούτη η κατάσταση ωστόσο, υπονόμευσε την ίδια την αρχή της ελεύθερης ατομικότητας, με τους δικούς της πλέον όρους. Η στραγγαλισμένη ατομικότητα αντικαταστάθηκε από ένα παθητικό ατομισμό, που αγάλλεται για τις συλλογές του. Αλλά θα πρέπει να προσέξουμε τι εννοούμε, εδώ, ως «παθητικότητα».

Ο εαυτός διαμορφώνεται σαν ολοκλήρωμα των απαντήσεων στα ζωτικά διλήμματα που θέτουν στο υποκείμενο οι τριβές κι οι αντιστάσεις, τις οποίες συναντάει καθώς ξανοίγεται στον κόσμο. Συνεπώς, μια ατομικότητα-συλλέκτης που δεν εμπλέκεται στα κοινά, που δεν τα συν-διαμορφώνει, που δεν θεωρεί ότι έχει λόγο να δώσει και που, συνεπώς, τα μόνα ζωτικά διλήμματα που αναγνωρίζει αφορούν στην επιλογή μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, δεν είναι μια άβουλη ατομικότητα αλλά μια ατομικότητα με διασπασμένη και κομματιασμένη βούληση. Μια ατομικότητα με «πολλά ενδιαφέροντα», αλλά χωρίς άξονα και τελικά χωρίς ενδιαφέρον.

Μια τέτοια ατομικότητα, είναι ουσιαστικά μια αδιαφοροποίητη ατομικότητα, ατομικότητα χωρίς αυτό που λέμε «χαρακτήρα», «τσαγανό», «ψυχή», δηλαδή χωρίς ουσιαστική μοναδικότηταΌμως μια τέτοια ατομικότητα, μπορεί πραγματικά να λέγεται ατομικότητα;

Να γιατί, λοιπόν, τα αθροίσματα τέτοιας λογής ατόμων δεν μπορούν να είναι παρά μοναχικά πλήθη.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1900 190cm 1917 1940 1965 1967 1968 1980 2008 Αγγλία Αδάμ Κέρτις/Adam Curtis Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αιμίλιος Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Αιμίλιος Ντυρκέμ/Emile Durkheim Αιμίλιος Σιοράν/Emil Cioran Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Αλβέρτος Καμύ/Albert Camus Αλβέρτος Σπέερ/Albert Speer Αλβέρτος Φίνεϊ/Albert Finney Άλδος Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Πούσκιν/Александр Пушкин Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Κερτέζ/André Kertész Ανδρέας Ορλεάν/André Orléan Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Αντίνοος Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αντώνιος Νέγκρι/Toni Negri Αντώνιος ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αρθούρος Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Αρμάνδος Μέλβιλ/Herman Melville Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι αυτοπεριστροφή Αφρική Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίνος Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βερνάρδος Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βικέντιος Μπράουν/Vincent Browne Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαδίμιρος Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράρδος Νταβί/Gerard Davy Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γεώργιος Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Γεώργιος Ζίμελ/Georg Simmel Γεώργιος Λ. Μπόρχες/Jorge L. Borges Γεώργιος Λίγκετι/György Ligeti Γεώργιος Λούκατς/György Lukács Γεώργιος Μπατάιγ/Georges Bataille Γεώργιος Όργουελ/George Orwell Γεώργιος Στάινερ/George Steiner Γεώργιος Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουλιέλμος Ήγγλετον/William Eggleton Γουλιέλμος Μπάροους/William Burroughs Γουλιέλμος Σαίξπηρ/William Shakespeare Γουλιέλμος Χηρστ/William Hearst Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δαβίδ Λυντς/David Lynch Δαβίδ Μπομ/David Bohm Δαβίδ Ρικάρντο/David Ricardo Δαβίδ Χιούμ/David Hume Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δέσποινα Ζευκιλή Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτριος Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Ελένη Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερνέστος Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνέστος Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνέστος Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνέστος Μπλοχ/Ernst Bloch Ερρίκος Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Ερρίκος Λεφέβρ/Henri Lefebre Ερρίκος Μισώ/Henry Michaux Ερρίκος Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ερρίκος Σατί/Eric Satie Ερρίκος Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Ερρίκος Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum ΕΣΣΔ Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζορ Βον/Zohr Vaughan ζωή ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεόδωρος Αντόρνο/Theodor Adorno Θεόδωρος Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Θεόδωρος Ρόζακ/Theodore Roszak Θεός Θεοφάνης Μελάς θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Θωμάς Πίντσον/ Thomas Pynchon Θωμάς Ράιντ/Thomas Reid Θωμάς Χομπς/Thomas Hobbes Ι.-Π. Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ι.-Π. Ντιτέιγ/Jean Pierre Duteuil Ιάκωβος Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Ιάκωβος Ελλύλ/Jacques Ellul Ιάκωβος Λακάν/Jacques Lacan Ιάκωβος Μπάλντουιν/James Baldwin Ιάκωβος Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ιάκωβος Ντεριντά/Jacques Derrida Ιάκωβος Πρεβέρ/Jacques Prévert Ιάκωβος Σαπίρ/Jacques Sapir Ιάκωβος Φρέιζερ/James Frazer Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιουλία Κρίστεβα/Julia Cristeva Ιουλιανός ντε Λα Μετρί/ Julien de La Mettrie Ιούλιος Ντελέζ/Gilles Deleuze Ιούλιος Ντωβέ/Gilles Dauvé Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Μορώ/Jeanne Moreau Ιωάννα Τσιβάκου Ιωάννης Βίβες/Juan Vives Ιωάννης Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Ιωάννης Ιτάρ/Jean Itard Ιωάννης Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Ιωάννης Λοκ/John Locke Ιωάννης Μ. Εντσενσμπέργκερ/Hans M. Enzensberger Ιωάννης Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Ιωάννης Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιωάννης Ρ. Σάουλ/John R. Saul Ιωάννης Ρωλς/John Rawls Ιωάννης Σερλ/John Searle Ιωάννης Στ. Μιλλ/John St. Mill Ιωάννης Στάινμπεκ/John Steinbeck Ιωάννης Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ιωάννης Φ. Κέννεντυ Ιωάννης Φόουλς/John Fowles Ιωάννης Χάκινγκ/Ian Hacking Ιωάννης Χιούστον/John Houston Ιωάννης Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Ιωάννης-Ιάκωβος Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ιωάννης-Λουκάς Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ιωάννης-Παύλος Σαρτρ/Jean-Paul Sartre Ιωάννης-Πέτρος Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Κάρολος Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Κορς/Karl Korsch Κάρολος Κράους/Karl Kraus Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Κάρολος Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Κάρολος Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Κάρολος Πεγκί/Charles Péguy Κάρολος Πολάνυι/Karl Polanyi Κάρολος Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Κάρολος Σ. Περς/Charles S. Peirce Κάρολος Τέιλορ/Charles Taylor Κάρολος Φορτ/Charles Fort Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κλαίρη Οζιάς/Claire Auzias Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλαύδιος Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουδοβίκος Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουδοβίκος Αραγκόν/Louis Aragon Λουδοβίκος Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουδοβίκος Μαλ/Louis Mal Λουδοβίκος Μάμφορντ/Lewis Mumford Λουδοβίκος Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουδοβίκος ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουδοβίκος Ντυμόν/Louis Dumont Λουκιανός Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μαξ Μπένετ/Max Bennet Μαργαρίτα Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μαργαρίτα Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρκελος Μαριέν/Marcel Mariën Μάρκελος Μως/Marcel Mauss Μάρκελος Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρτίνος Μπούμπερ/Martin Buber Μαρτίνος Χάιντεγγερ/Martin Heidegger Μέγας Κάρολος μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μιχαήλ Αλιετά/Michel Aglietta Μιχαήλ Κέλυ/Mike Kelley Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μιχαήλ Σερ/Michel Serres Μιχαήλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαήλ Χάρντ/Michael Hardt Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ μουσική μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μώρις Ντρούρι/Maurice Drury Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία Νικόλαος Γκόγκολ/Николай Гоголь Νικόλαος Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασχάλης Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Παύλος Βαλερύ/Paul Valery Παύλος Βιριλιό/Paul Virilio Παύλος Ζοριόν/Paul Jorion Παύλος Λαφάργκ/Paul Lafargue Παύλος Ρικέρ/Paul Ricoeur Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Γκητς/P.T. Geach Πέτρος Κλαστρ/Pierre Clastres Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Κρηφτ/Peter Kreeft Πέτρος Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πέτρος Μπρουκ/Peter Brook Πέτρος Ουότκινς/Peter Watkins Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πινοσέτ Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Ζωγραφάκης Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρεϋμόνδος Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ριχάρδος Κόμπντεν/Richard Cobden Ριχάρδος Μοράν/Richard Moran Ριχάρδος Ρόρτι/Richard Rorty Ροβέρτος Αντέλμ/Robert Antelme Ροβέρτος ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ροβέρτος Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ροβέρτος Φρανκ/Robert Frank Ροβέρτος Χας/Robert Hass Ροβέρτος Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard σθένος Σιγισμούνδος Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σίδνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στέφανος Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανος Πίνκερ/Steven Pinker Στέφανος Nτε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Στέφανoς Ροζάνης στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συνείδηση Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τρόικα τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερδινάνδος Πεσσόα/Fernando Pessoa Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Γκρουά/François Grua Φραγκίσκος Καραντέκ/François Caradec Φραγκίσκος Κάφκα/Frantz Kafka Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Μπέικον/Francis Bacon Φραγκίσκος Σιμιάν/François Simiand Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φραγκίσκος-Μάριος Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φρειδερίκος Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Λάιστ/Fritz Leist Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρειδερίκος Τέιλορ/Frederick Taylor Φρειδερίκος Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρειδερίκος Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστόφορος Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Χριστόφορος Λας/Christopher Lash χρόνος ψυχή ωφελιμισμός beton7 Bloomberg Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian D-503 dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa gosplan Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards La Tribune lifestyle Malaguena memento mori Metz Miles Davis Monty Python Muppet Show Necrology nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Reggae Renty robe de chambre Rock RSA Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox socialmedia Soul Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets