26 Μαΐου 2016

Λέξεις με προοπτική την ανία, τη θολούρα και την παρεξήγηση

«Η μεταβίβαση της εμπειρίας από τον ένα άνθρωπο στον άλλο γίνεται μέσω της λέξης. Ό,τι έχει γίνει βίωμα, δίνει στη λέξη υπεύθυνο βάθος, την κάνει μαρτυρία του προσώπου, μια όψη της προσωπικής του ουσίας. Μορφωμένοι ή αμόρφωτοι, εμπειρικοί ή θεωρητικοί, επιστήμονες ή χειρώνακτες, οι άνθρωποι είναι η εμπειρία του κόσμου. Γι’ αυτό το λόγο έχει μικρή σημασία εάν η εμπειρία του ενός ανθρώπου είναι διαφορετική από την εμπειρία του άλλου, εφόσον αυτή ακριβώς η διαφορά επιτρέπει να υπάρξει ο διάλογος και δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να διακρίνει τον κόσμο μέσω ενός άλλου ανθρώπου, να κοινωνήσει ένα σύνδεσμο που δημιούργησε ο άλλος άνθρωπος. (…)

Η επιθετική ασυνεννοησία της εποχής μας τρέφεται από το γεγονός ότι η τεχνική ζωή συσκοτίζει το περιεχόμενο του κόσμου για χάρη πράξεων, οι οποίες συμβαίνουν χωρίς τον άνθρωπο. Έτσι οι άνθρωποι καταντούν να διαθέτουν λέξεις, μέσα στις οποίες συχνά δεν υπάρχει απολύτως τίποτε. Αν όμως η λέξη δεν περιέχει τον κόσμο όπως τον εσωτερικεύει ο άνθρωπος, τότε δεν είναι δυνατό να προσφέρει την εγγύηση της εμπειρίας του, ούτε και να δεχτεί την εγγύηση μιας άλλης προσωπικής εμπειρίας. Κι όταν η γλώσσα δεν διαθέτει αντίκρυσμα, τίποτα δεν εμποδίζει τους ανθρώπους να φουσκώνουν αυθαίρετα την πραγματικότητα και όταν συνομιλούν, να εκπροσωπούν μια υπόθεση που δεν είναι απαραίτητο να συμπίπτει με τις άλλες, παράλληλες μεγαλοστομίες. (…)

Τελικά, η ίδια η συνομιλία χάνει το ενδιαφέρον της αφού κατά βάθος η ζωή του ανθρώπου παύει να ενδιαφέρει όσους ζουν κοντά του: όταν ο άνθρωπος δεν επιβάλλει πια τη θέλησή του στον κόσμο, τότε η ζωή του παύει να έχει βιογραφική αξία. Ακόμα κι αν του συμβεί κάτι το έκτακτο, πρόκειται περί κάποιου αναπόφευκτου γενικού απρόοπτου συμβάντος (ένας σεισμός, μια καταστροφή, κ.λπ.) που, ακριβώς επειδή είναι αναπότρεπτο και κοινό για όλους, δεν αξίζει τον κόπο να μεταδοθεί στους άλλους και μέσα από τη γλώσσα. Αλλά ακόμη και στην περίπτωση που οι άνθρωποι βαλθούν να μεταδώσουν γλωσσικά τέτοιας λογής συμβάντα σε όσους δεν τα υπέστησαν, τις περισσότερες φορές δεν αφηγούνται πώς αντιμετώπισαν τον αιφνιδιασμό και πώς φάνηκαν άξιοι της στιγμής, ώστε να δώσουν στους ακροατές τους ένα παράδειγμα συμπεριφοράς, αλλά πώς παραδόθηκαν στον απροσδόκητο ξένο και τι ακριβώς είπε και έπραξε αυτός. Έτσι, ακόμη κι αν η ιστορία αυτή είναι καμιά φορά ενδιαφέρουσα, το ενδιαφέρον της δεν βασίζεται σ’ εκείνους που τη διηγούνται.

Οι άνθρωποι γίνονται λοιπόν μεταξύ τους ανιαροί, καθώς δεν έχουν να διηγηθούν τίποτε άλλο παρά μόνο ό,τι πληροφορούνται: «έμαθες τα νέα;», «διάβασες τι είπε ο Χ;», «είδες το τάδε φιλμ;», ρωτούν, και συνεχίζουν για να δείξουν ότι όχι μόνο δεν έχασαν την ευκαιρία, αλλά συνέλαβαν το φαινόμενο με λεπτομέρειες, τις οποίες οι άλλοι δεν πρόσεξαν —κι ούτε καν τους περνάει απ’ το μυαλό ότι, κομπάζοντας, διατρέχουν τον κίνδυνο να θίξουν πράγματα που δεν γνωρίζουν. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η ομιλία αποκτά ένα περίεργο υποκειμενικό χαρακτήρα, που κάποια στιγμή θα εξοργίσει τους άλλους άπαξ και αντιληφθούν ότι τα λεγόμενα δεν συμφωνούν προς ό,τι εκείνοι υποθέτουν. Αυτό βέβαια δεν διορθώνει τα πράγματα, διότι οι αποδέκτες της ένστασης, ακριβώς επειδή μιλούν για να κάνουν επίδειξη, θεωρούν ότι θίγονται και βιάζουν τη γλώσσα ακόμα περισσότερο να τους ακολουθήσει στην καταστροφή του νοήματός της.

Ο λόγος γίνεται σήμερα άμετρος επειδή δεν βασίζεται στην πραγματικότητα, αλλά εκφράζει την προσπάθεια του ανθρώπου να ξεχωρίσει από τη μάζα, να παρουσιαστεί όπως δεν είναι, να υπερνικήσει τη μηδαμινότητά του προβάλλοντας ακλόνητους ισχυρισμούς, να δώσει στον εαυτό του και στους άλλους την αίσθηση ενός εγώ, το οποίο, σε ό,τι το πολυτιμότερο έχει, σκορπίζεται μέσα στον κόσμο. Να λοιπόν πώς συμβαίνει οι άνθρωποι, μην έχοντας εσωτερική αντίληψη των πραγμάτων, να διαπληκτίζονται ατέρμονα. (…)

Έτσι πολλαπλασιάζεται το φαινόμενο των ‘‘πνευμάτων αντιλογίας’’. Όσοι κινδυνεύουν να χάσουν την αίσθηση της ύπαρξής τους, αρνούνται κι αντιλέγουν συνεχώς και χωρίς λόγο με την ελπίδα ότι, αντιλέγοντας και πάλι αντιλέγοντας, θα δοκιμάσουν τι είναι οι ίδιοι. Μοιάζουν δηλαδή με ανθρώπους που θα έπαιρναν φόρα και θα ’πεφταν πάνω σ’ ένα τοίχο ώστε να πονέσουν και να καταλάβουν έτσι πως υπάρχουν. (…)

Ο άνθρωπος που κλονίζεται εσωτερικά αναγκάζει σήμερα το λόγο του να γίνει αυταρχικός και να μη θέλει να διακρίνει την ορθότητα ιδίως όπου αυτή υπάρχει, αφού η παραδοχή αυτή θα σήμαινε για τον ίδιο ότι απέτυχε στη σκέψη του και θα πρέπει να έρθουν άλλοι για να τον απαλλάξουν από την πλάνη. Κατά κάποιο τρόπο λοιπόν, η συστηματική αντίρρηση και αντιλογία είναι μια προσπάθεια να υπερνικηθεί η κρίση της συνείδησης —μια τακτική για να μην παρατηρήσει ο άνθρωπος πού βρίσκεται το πραγματικό του πρόβλημα κι έτσι να λησμονήσει ό,τι ακριβώς δεν θέλει να παραδεχτεί. (…)

Κατά συνέπεια, ο σημερινός, τεχνικός άνθρωπος δεν κινείται μόνο εκτός λόγου, αλλά επιπλέον φοβάται το λόγο αφού υπάρχει κίνδυνος να του δείξει ότι τόσο καιρό τον πέρασε άσκεφτα. Το ότι με αυτό τον τρόπο στο τέλος υποβιβάζει τη λέξη σε τεχνικό σήμα και τον εαυτό του σε εκτελεστή του σήματος, αυτό είναι κάτι που δεν του περνάει απ' το μυαλό. (…)

Από εδώ προκύπτει η αδιαφορία και η απαξίωση του σημερινού ανθρώπου για την αλήθεια. Αφ’ ενός μεν οι άνθρωποι δεν χρειάζονται πια το βάθος του κόσμου, διότι τότε θα ήταν δυνατό να προκύψουν υποχρεώσεις που να καθυστερήσουν την τεχνική τους απόδοση και κατά συνέπεια να βλάψουν την κοινωνική τους θέση. Αφ’ ετέρου, δεν είναι περήφανοι για την ύπαρξή τους, αποδοκιμάζουν σιωπηρά τον τρόπο ζωής τους και δεν αντέχουν, έτσι όπως είναι, στο εσωτερικό βλέμμα όσων ζουν στο πλευρό τους. Κι ένας τρίτος λόγος είναι ότι η ζωή προγραμματίζεται μέχρι την τελευταία της λεπτομέρεια, περιορίζεται μέσα σε πράγματα που δεν μιλούν και συγχρόνως χάνει την εσωτερική της ένταση και το σύνδεσμό της προς το περιβάλλον, το οποίο αποκρούει τον άνθρωπο και μένει απαθές σε ό,τι τον συγκινεί και τον φοβίζει. (…)

Το αποτέλεσμα είναι ότι οι άνθρωποι αρχίζουν ολοένα και περισσότερο να ζουν από την ικανότητά τους να δημιουργούν και να προμηθεύονται σενάρια προσωπικής ανωτερότητας. Και καθώς ο σημερινός άνθρωπος τείνει να χρειάζεται την πλάνη σαν όρο για να ζήσει αυτή την απρόσωπη ζωή, το ψέμμα γίνεται η βιολογική βάση της ιστορίας: στο όνομά του επιτρέπονται τα πάντα.

Φυσικά, όσο ο άνθρωπος τάσσεται υπέρ του ψεύδους άλλο τόσο θα ήθελε στην τάση του αυτή να μην συμμετέχει άλλος κανείς. Ο ίδιος θέλει να πλανά τους άλλους, αλλά με τίποτα δεν θέλει να πέφτει θύμα της δικής τους ικανότητας να ψεύδονται και να τον παραπλανούν. 

Σε αυτό το πλαίσιο ζωής, το πού βρίσκεται η αλήθεια, καταντάει μια ερώτηση άνευ σημασίας κι οι άνθρωποι λογομαχούν χωρίς ούτε και να ελπίζουν ακόμα ότι το έπαθλο της διαμάχης τους θα είναι η αλήθεια: το μόνο που τους ενδιαφέρει, είναι ο τρόπος με τον οποίο μια πλάνη θα καταρρίψει μια άλλη πλάνη, ή μια άγνοια θα ξεγυμνώσει μια άλλη άγνοια.»

Σπύρος Κυριαζόπουλος, Η σημερινή γλώσσα. Γλωσσολογία της Τεχνικής. (1964)


Σημ. HS. Το βιβλίο είναι στην καθαρεύουσα, οπότε έκανα μια σχετική απόδοση για να διαβάζεται ευκολότερα σήμερα. Αξίζει να θυμίσουμε τις πιο πρόσφατες εκλεπτύνσεις της σύγχρονης απαξίωσης της αλήθειας, όπως μας τις κατέδειξαν π.χ. ο φιλόσοφος, ή ο σύγχρονος οικονομικοπολιτικός λόγος, και πώς στέκεται απέναντί τους ο ποιητής.




25 Μαΐου 2016

Κύριε διαιτητά, με κοίταξε! Σφύρα φάουλ, δώσε πέναλτι, βγάλε κόκκινηηηη!


Είναι πολύ γνωστή στους απανταχού Γης μπαλαφίλ η φάση κι η καζούρα που πέφτει με ομάδες ή παίκτες που –είτε επειδή είναι απλώς άβγαλτοι, είτε το συνηθέστερο επειδή έχουν καλομάθει να τους παίζει η διαιτησία 90-10 υπέρ τους (να ‘ναι καλά η προεδράρα!)–, με το που τους κοιτάζει ο αντίπαλος, πέφτουν κάτω και ωρύονται για φάουλ.

Ε, λοιπόν, τέτοια ευτράπελα δεν συμβαίνουν μόνο στα γήπεδα-γήπεδα, αλλά και σε άλλες αρένες της ζωής, ειδικότατα δε στο Μαρακανά του δημόσιου λόγου. Ω ναι! Μόλις χτες λ.χ., είδαμε στο διαδίκτυο κάποιους να φωνάζουν και να καταγγέλλουν για «κακόβουλο σχόλιο», «φανατισμό» (!), «ανελευθερία και εμπάθεια» (!!), «δογματικό μίσος» (!!!) και «ρητορική μίσους» (!!!!) έναν άνθρωπο που απλώς τους κοίταξε!

Απίστευτο; Και όμως…

Ο Κώστας Δεσποινιάδης είναι ο άνθρωπος που κοίταξε:

και η Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης είναι οι ματιασμένοι:

Φιλελεύθερα παιδιά ψυχραιμία, δεν παίζεται έτσι η μπάλα. 
Ούτε καν το μπάντμινγκτον!

20 Μαΐου 2016

17 Μαΐου 2016

Η συλλογική δημιουργία

Η κίνηση του ίππου


«Το ζήτημα της συλλογικής δημιουργίας ξανάρθε στην επιφάνεια μέσα στο περίλαμπρο πεδίο της σύγχρονης συνείδησης. Απ’ ό,τι φαίνεται ωστόσο, πολλοί άνθρωποι έχουν μια πολύ απλοϊκή αντίληψη της συλλογικής δημιουργίας.

Για παράδειγμα, διαβάσαμε αυτή τη βδομάδα σε μια εφημερίδα ένα αρθράκι, που μας πληροφορούσε ότι κάποιοι σχεδιάζουν ν’ ανεβάσουν ένα θεατρικό έργο τεσσάρων συγγραφέων, που ο καθένας τους θα γράψει από μια πράξη. Ασφαλώς είναι δυνατό να δημιουργεί κανείς μ’ αυτό τον τρόπο. Ξέρουμε λ.χ. τα μυθιστορήματα που έγραψαν με συλλογικό ψευδώνυμο οι Ερκμάν-Σατριάν. Γνωρίζουμε επίσης πως ο Αλέξανδρος Δουμάς πατήρ είχε εγκαταστήσει στο σπίτι του ένα κανονικό εργοστάσιο μυθιστοριογραφίας και πως ο Σαρντού παράγγελνε σε ανώνυμους συγγραφείς ολόκληρες πράξεις, τις οποίες απλώς συνέδεε και ξαναδούλευε για να σκαρώσει τα θεατρικά έργα του.

Όμως σε καμιά απ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν έχουμε να κάνουμε με συλλογική δημιουργία. Πρόκειται απλώς για δημιουργία από πολλούς. Άλλο η συλλογική δημιουργία και άλλο η δημιουργία από πολλούς. Η γνήσια συλλογική δημιουργία τοποθετείται σ’ ένα βαθύτερο και συνάμα πλατύτερο επίπεδο.

Όταν δίνουν σε κάποιον ένα πιστοποιητικό ευρεσιτεχνίας, αναγράφουν εκεί όχι μόνο την ημερομηνία αλλά ακόμα και την ώρα και τα λεπτά κατά τα οποία κατέθεσε την αίτησή του. Διότι η εμπειρία έχει δείξει πως μπορεί κάλλιστα να βρεθεί κι άλλος που να έχει προτείνει την ίδια εφεύρεση. Αυτό έγινε λ.χ. με το τηλέφωνο. Πάντως είναι πολύ δύσκολο να διαπιστωθεί πότε ακριβώς έγινε για πρώτη φορά μια εφεύρεση, ή μια ανακάλυψη. Το έδαφός της το προετοίμασε ο χρόνος και πολλά άτομα, που τίποτα δεν τα συνδέει μεταξύ τους, θεωρούν το καθένα ότι ήταν δικό του έργο. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο άνθρωπος και ο εγκέφαλος του ανθρώπου δεν είναι τίποτε άλλο από το γεωμετρικό τόπο των σημείων τομής μεταξύ των γραμμών μιας συλλογικής δημιουργίας.

Εξηγούμαι με τη βοήθεια μιας παρομοίωσης. Αν ρίξουμε μια πολύ λεπτή σκόνη σ’ ένα ποτήρι νερό και μετά το ανακατέψουμε, θα παρατηρήσουμε ότι, όταν η επιφάνεια του νερού ξαναέλθει στην ηρεμία, τα μικροσκοπικά σωματίδια της σκόνης θα συνεχίσουν να κινούνται σαν ένα σμάρι σκνίπες κάτω απ’ τον ήλιο, αν και σαφώς πιο αργά. Αυτή την κίνηση την ονομάζουμε “κίνηση Μπράουν”, από το όνομα του επιστήμονα που την ανακάλυψε και μας εξήγησε ότι τα σωματίδια που αιωρούνται μέσα σ’ ένα υγρό, ακριβώς επειδή έχουν αμελητέα μάζα, εξομοιώνονται με την κίνηση των μορίων του και πάλλονται μαζί τους.

Ο ρόλος του δημιουργού –είτε είναι ποιητής, ή εφευρέτης της μηχανής εσωτερικής καύσης– μοιάζει ακριβώς με το ρόλο αυτών των σωματιδίων: κάνει ορατή μια κίνηση που είναι αόρατη δια γυμνού οφθαλμού.

Ίσως γνωρίζετε με ποιο τρόπο φτιαχνόταν η ιταλική κωμωδία αυτοσχεδιασμού, που είναι γνωστή με τ’ όνομα comedia dellarte. Έπαιρναν ένα σενάριο και πάνω σε αυτό όριζαν στην τύχη ένα ‘‘θέμα’’. Τα ‘‘θέματα’’ αυτά δεν είναι προϊόντα ατομικής δημιουργίας. Περνούν ή μάλλον παραδίδονται από το ένα στρώμα δημιουργών στο επόμενο και σ’ αυτή την πορεία τροποποιούνται, ώστε ν’ ανταποκρίνονται σε κάποιο ζωντανό υλικό της εποχής –και πάνω σ’ αυτό το έδαφος οι ερμηνευτές των ρόλων της comedia dellarte ξεδίπλωναν τα χωρατά τους ζωντανεύοντας και στολίζοντας τα παραδοσιακά λόγια.

Αλλά μην πάμε τόσο μακριά. Όλοι όσοι έχουμε ακούσει ή διηγηθεί ανέκδοτα, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τ’ ανέκδοτα αποτελούν ένα είδος ενεχυροδανειστηρίου: ο καθένας παίρνει το υλικό από ένα ένα παραδοσιακό πλαίσιο (με την ευρεία έννοια του όρου), και πάνω σε αυτό αυτοσχεδιάζει εισάγοντας ένα νέο παραδοσιακό συμπλήρωμα. Πάνω σε αυτό το πρότυπο άλλωστε δημιουργήθηκε και η τέχνη της επικής ποίησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο εθνογράφος και φιλόλογος Πάβελ Ρύμπνικωφ (1831-1885) περιέγραφε με αυτούς ακριβώς τους όρους τη δημιουργία των προφορικών αφηγήσεων μιλώντας για ένα ‘‘κοινό ταμείο’’ όλων των αφηγητών.

Έχουμε την εντύπωση πως η ‘‘ατομική’’ δημιουργία μας δεν υπακούει σε αυτούς τους νόμους, αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μας είναι αδύνατο, ή μάλλον πολύ δύσκολο, να έχουμε μια σφαιρική άποψη της στιγμής στην οποία ζούμε.

Καταλαβαίνουμε πολύ καλά πως η μεσαιωνική ποίηση δουλεύει πάνω σε μια παράδοση σχολής και ότι π.χ. το ιπποτικό μυθιστόρημα δεν είναι παρά μια αδιάκοπη υπέρθεση των ίδιων καλλωπιστικών στερεότυπων. Ξέρουμε το ίδιο καλά πως ακόμα και τα μετεπαναστατικά αφηγήματα της ρώσικης λογοτεχνίας είναι εξίσου παραδοσιακά μ’ εκείνα που θίγουν το ‘‘πρόβλημα του σεξ’’. Κι όμως αδυνατούμε να καταλάβουμε, ότι ακόμα και σήμερα εξακολουθούμε ν’ αναφερόμαστε σε μια κατά παράδοση συλλογική δημιουργία –και όταν λέω συλλογική, δεν εννοώ το σύνολο του πληθυσμού αλλά την κοινότητα των ποιητών-συγγραφέων είτε μιλάμε για τη λεγόμενη ‘‘λαϊκή’’ τέχνη, είτε για την ‘‘έντεχνη’’ δημιουργία.

Ο Πούσκιν κι ο Γκόγκολ, όπως και οποιοσδήποτε άλλος δημιουργός, ενσαρκώνουν εκδηλώσεις της σχολής στην οποία ανήκουν. Αν τους ξεχωρίζουμε από την ανώνυμη μάζα, αυτό συμβαίνει μεταξύ άλλων επειδή δεν ξέρουμε να σκεφτόμαστε με όρους ολότητας και χρειαζόμαστε τις ‘‘περικοπές’’ και τ' ‘‘αποσπάσματα’’ .

Η δημιουργία, ακόμα και η καλλιτεχνική-επαναστατική δημιουργία, είναι παραδοσιακή. Για να παραβούμε τον κανόνα, θα πρέπει πρώτα-πρώτα ο κανόνας να υπάρχει. Η βλασφημία προϋποθέτει μια θρησκεία, που παραμένει ζωντανή.

Υπάρχει μια ‘‘εκκλησία’’ της τέχνης. Είναι η ιερατική σύναξη όλων εκείνων που την αισθάνονται. Αυτή η εκκλησία έχει τους Κανόνες της, που δημιουργήθηκαν από τη διαστρωμάτωση των αιρέσεων.

Το να κατατρυχόμαστε με τη δημιουργία μιας συλλογικής τέχνης είναι σαν να πασχίζουμε να ρίξουμε το Βόλγα μέσα στην Κασπία θάλασσα.»

Βίκτορ Σκλόφσκι, Η συλλογική δημιουργία (1923)

Σημ. HS. Από το Η κίνηση του αλόγου. Εξηγούσε ο θαυμάσιος εκείνος Βίκτορας (1893-1984): «Είναι πολλοί οι λόγοι της παράξενης κίνησης του αλόγου [στο σκάκι]. Πρώτος απ’ όλους, η σύμβαση της τέχνης. Γι’ αυτήν γράφω. Δεύτερος, ότι το άλογο δεν είναι ελεύθερο: κινείται διαγώνια επειδή απαγορεύεται να κινηθεί ευθεία». 

Ο φίλος, διεθνής Μετρ στο σκάκι, Ηλίας Κουρκουνάκης επισήμανε κάτι το εξαιρετικά ενδιαφέρον. Αντιγράφω το μήνυμά του:

«Ο καλύτερος ορισμός της κίνησης του Ίππου που γνωρίζω προέρχεται από τον παγκόσμιο πρωταθλητή 1894-1921 Emanuel Lasker, ο οποίος ήταν μαθηματικός και φιλόσοφος, καθώς και προσωπικός φίλος του Einstein: ‘‘η κίνηση του Ίππου από ένα τετράγωνο σε άλλο συνίσταται στην κάλυψη της μικρότερης δυνατής απόστασης που δεν βρίσκεται σε ευθεία (οριζόντια, κάθετη ή διαγώνια)’’, εννοείται αναφορικά με τις ευθείες που σχηματίζουν τα τετράγωνα. Με άλλα λόγια, η κίνηση του Ίππου είναι η μικρότερη δυνατή μη ευθεία στην σκακιέρα. Έτσι ο Ίππος εισάγει σε ένα τεχνητό σύμπαν ευθειών την έννοια του κύκλου».

Αξίζει να ρίξετε μια ματιά και στα άλλα γραπτά του Σκλόφκι, που έχουμε ανεβάσει.  

Για την καίρια διαφορά αναμεσα στο συλλογικό και το από πολλούς, βλ. εδώ. Στη σχέση μεταξύ δημιουργικότητα και παράδοσης έχουμε αναφερθεί, δια του Ντέιβιντ Μπομ, και εδώ.



11 Μαΐου 2016

Εκπομπή #30 | Έξοδος από τον έρημο εαυτό


Ο έρημος εαυτός κι ο εαυτός-αφήγηση. Δεύτερο μέρος της έρευνάς μας στο ερώτημα πώς κάποιοι άνθρωποι καταφέρνουν να μην συντρίβονται ενώ έχουν συντριβεί όλα εκείνα στα οποία πίστεψαν και για τα οποία αγωνίστηκαν; Οι ρίζες του σύγχρονου ατομισμού. Χρήμα, εμπόρευμα και η μόνιμη ανασφάλεια του σύγχρονου Ατόμου. Είμαστε μοναδικοί αλλά πώς; Πρέπει να πετάξουμε μακριά ο,τιδήποτε μας δένει με τον κόσμο για να μπορέσουμε να βρούμε τη μοναδικότητά μας και να σκεφτούμε ελεύθερα; Ή μήπως αυτό είναι μια παγίδα; Πρόταση διεξόδου! Και μια μικρή περιήγηση στις σχέσεις της ποίησης με την οικονομία. 

Τρίτη σεζόν, σταθερά κάθε δεύτερη Τετάρτη από τη ΡαδιόΦουσκα!

Κι αν θέλεις ν' ακούσεις και τις προηγούμενες,
κλικ εδώ.  

10 Μαΐου 2016

Η ποίηση είναι η γλώσσα της μη ανταλλαγής

Το 7ο τευχος του ΦΡΜΚ*, περιοδικού για τη διερεύνηση του ποιητικού φαινομένου, θα παρουσιαστεί στην έκθεση Θεσσαλονίκης (περίπτερο 8) και αμέσως μετά θα κυκλοφορήσει στα βιβλιοπωλεία σε όλη την Ελλάδα, όπως συμβαίνει κάθε έξι μήνες επί τρία χρόνια τώρα (και μπαίνουμε στο τέταρτο). Το δικό μας θέμα εδώ, εκτός από την ποίηση που έτσι κι αλλιώς είναι μια από τις εμμονές μας, είναι το πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Franco "Bifo" Berardi με τίτλο Ποίηση και οικονομικά, μεταφρασμένο από την "φαρμακοποιό" χαπίφια αδελφή, Κατερίνα Ηλιοπούλου, το οποίο θα μας απασχολήσει και στη σημερινή (11.05) ΕΚΠΟΜΠΗ από το RadioBubble από τις 4 έως τις 6 το απόγευμ

Τα πράγματα ξεκαθαρίζονται εξ αρχής. Παραθέτω με μια υπογράμμιση μου εδώ την εισαγωγική του παράγραφο:

Ποίηση και οικονομικά
Η αυτονόμηση του σημείου: Ποίηση και οικονομία στον εικοστό αιώνα.

Το χρήμα και η γλώσσα έχουν κάτι κοινό: δεν είναι τίποτα και κινούν τα πάντα. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά σύμβολα, συμβάσεις, flatus vocis, αλλά διαθέτουν τη δύναμη να πείθουν τα ανθρώπινα όντα να δρουν, να εργάζονται, να μετασχηματίζουν τον φυσικό κόσμο.

Το χρήμα κάνει τα πράγματα να συμβαίνουν. Είναι η πηγή της δράσης μέσα στον κόσμο και ίσως η μόνη δύναμη στην οποία αφιερωνόμαστε/αναγνωρίζουμε. Ίσως κάθε άλλη εκδοχή, κάθε αξία να έχει χρεοκοπήσει, δίνοντας στο χρήμα τη δύναμη μια ιερής θεότητας, η οποία διεκδικεί την αναγνώρισή της. Η επιστήμη της οικονομίας δεν μπορεί πια να πείσει το χρήμα να κάτσει φρόνιμα. Οι αριθμοί αδυνατούν να υποτάξουν το τέρας και να το κάνουν να σωπάσει ή να κάτσει σε μια γωνιά και να μην κάνει σκανταλιές. Συνεπώς, όπως το είχαμε από την αρχή υποψιαστεί, τα οικονομικά υποκρίνονται μιμητικά την επιστήμη. Στην καλύτερη περίπτωση τα οικονομικά είναι μία νεύρωση του χρήματος, ένα σύμπτωμα που έχει επινοηθεί για να κρατάει το τέρας σε εκκρεμότητα. [...] (Sardello 1983,1-2)
Ο οικονομικός καπιταλισμός βασίζεται στην αυτοματοποίηση της δυναμικής του χρήματος, αλλά ακριβέστερα στην αυτονόμηση της παραγωγής αξίας από τη φυσική αλληλεπίδραση των πραγμάτων. Η μετάβαση από την αφηρημένη βιομηχανική εργασία στον αφηρημένο κόσμο της ψηφιακής εποχής εισάγει μια αποϋλοποίηση της εργασιακής διαδικασίας. Ο Jean Baudrillard έχει προτείνει μια γενική σημειολογία προσομοίωσης, που βασίζεται στην προϋπόθεση του τέλους της αναφορικότητας, στο οικονομικό καθώς και στο γλωσσικό πεδίο. Στο The mirror of production,1 ο Baudrillard γράφει: «Η ζήτηση, η αξία χρήσης και το referent ‘‘δεν υπάρχουν’’. Είναι μόνον ιδέες που παράγονται και προβάλλονται σε ένα φάσμα γενίκευσης από την εξέλιξη του ίδιου του συστήματος της ανταλλακτικής αξίας». (Baudrillard 1975, 30). […]
Το κρίσιμο σημείο στην κριτική του Baudrillard είναι ότι η αναφορικότητα και ο προσδιορισμός της αξίας έχουν φτάσει στο τέλος τους. Στη σφαίρα της αγοράς τα πράγματα δεν εξετάζονται σε σχέση με τη συγκεκριμένη τους χρησιμότητα, αλλά σε σχέση με τη δυνατότητα και την αξία ανταλλαγής. Ομοίως στη σφαίρα της επικοινωνίας, η γλώσσα γίνεται προϊόν δοσοληψίας και αξιολογείται σαν διαδικασία προς εκτέλεση. Η αποτελεσματικότητα και όχι η αλήθεια είναι ο νόμος που διέπει τη γλώσσα στη σφαίρα της επικοινωνίας. Ο πραγματισμός και όχι η ερμηνευτική είναι η μεθοδολογία που ακολουθείται για την κατανόηση της επικοινωνίας στο κοινωνικό πεδίο, ειδικά στην εποχή των νέων τεχνολογιών.
Ανασυνθέτοντας τη διαδικασία της κατάρρευσης της αναφοράς στη σημειωτική και στην επιστήμη της οικονομίας, ο Baudrillard μιλά για τη χειραφέτηση του σημείου. Η χειραφέτηση του σημείου από την αναφορική του λειτουργία μπορεί να θεωρηθεί σαν γενική τάση του ύστερου μοντερνισμού, η κυρίαρχη τάση στη λογοτεχνία και στην τέχνη, καθώς και στην επιστήμη και την πολιτική. Ο συμβολισμός στην ποίηση διάνοιξε έναν καινούργιο χώρο για την ποιητική πράξη, που προήλθε από την αυτονόμηση της λέξης από την αναφορική της αποστολή.
Η αυτονόμηση του χρήματος –του οικονομικού σημείου– από τη βιομηχανική παραγωγή πραγμάτων ακολουθεί την ίδια σημειωτική διαδικασία από την αναφορική στη μη αναφορική σημασία. Αλλά η αναλογία μεταξύ γλώσσας και οικονομίας δεν θα έπρεπε να μας παραπλανά: παρόλο που το χρήμα και η γλώσσα έχουν κάτι κοινό, τα πεπρωμένα τους δεν ταυτίζονται, καθώς η γλώσσα υπερβαίνει την οικονομική συναλλαγή. Η ποίηση είναι η γλώσσα της μη ανταλλαγής, η επιστροφή της ατέρμονης ερμηνευτικής και η επιστροφή του αισθησιακού σώματος της γλώσσας. Εδώ μιλάω για την ποίηση ως περίσσεια της γλώσσας, κρυφή πηγή πλούτου που μας επιτρέπει να μεταβαίνουμε από μία θεώρηση σε μιαν άλλη


1. O καθρέφτης της παραγωγής ή η κριτική αυταπάτη του ιστορικού υλισμού του Jean Baudrillard κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια σε μετάφραση Σπύρου Μπενετάτου.

*Το φοβερό εξώφυλλο του 7ου τεύχους προέρχεται από το προσωπικό αρχείο του Αλέξανδρου Ψυχούλη

Το τεύχος και τα περιεχόμενά του

ΑΦΙΕΡΩΜΑ // Ποίηση και νόσος: Το πάσχον Σώμα. Tι σημαίνει να έχεις ένα
σώμα; Τι σημαίνει να υπάρχεις μέσα σε ένα σώμα το οποίο είναι ευάλωτο και το
οποίο θα νοσήσει πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ύπαρξής του; 
Δεκαεπτά αγγλόφωνοι σύγχρονοι ποιητές μεταφράζονται από την ομάδα του ΦΡΜΚ.
Rormarie Waldrop. Ένα άκρως πολιτικό και γλωσσικά προκλητικό κείμενο από
την γερμανικής καταγωγής αμερικανίδα ποιήτρια, μεταφράστρια και εκδότρια, η
πρωτοποριακή, πειραματική ποίηση της οποίας και έχει ασκήσει τεράστια
επιρροή στη λογοτεχνική σκηνή της Αμερικής.
Anne Carson. Το δοκίμιο της διακεκριμένης Αμερικανίδας ποιήτριας Οικονομία,
το άρωμά της μας μιλά για την υπεραξία του ποιητικού λόγου, που ζωντανεύει τη
ζωή και υπερβαίνει τον θάνατο.
Franco “Bifo” Berardi. Ποίηση και οικονομικά. Κείμενο του σύγχρονου Ιταλού φιλοσόφου που αναζητά στον λόγο της ποίησης την χαμένη συλλογική διάνοια αλλά και ένα τόπο διάσωσης της μοναδικότητάς από την κυριαρχία των οικονομικών στατιστικών.
Ελληνική ποίηση: Βασίλης Αμανατίδης, η Γιάννα Μπούκοβα, η Άννα Γρίβα, ο Κυριάκος
Συφιλτζόγλου, ο Χρήστος Μαρτίνης, ο Πάνος Τσίρος και ο Κωνσταντίνος Ματσούκας.
Εικαστικά: Ζήσης Κοτιώνης, Θεόδωρος Ζαφειρόπουλος, Απόστολος Ντελάκος, Αλεξάνδρα Γιαννακανδροπούλου, Μαρία Βαρελά, Κώστας Ντάφλος.
Συζήτηση μεταξύ των συντακτών του περιοδικού για θέματα ποιητικής.
Υποκειμενικότητα, ταυτότητα και διαφορά. Η εμπειρία του εαυτού στη σύγχρονη
ποίηση.
Ο ελληνιστής Βασίλης Λαμπρόπουλος γράφει για την ανθολογία σύγχρονης ελληνικής
ποίησης Futures: Poetry of the Greek Crisis
Συνέντευξη για την ποίησή της δίνει στη Γιάννα Μπούκοβα η Κατερίνα Ηλιοπούλου
Κριτικά κείμενα γράφουν ο Βασίλης Αμανατίδης και ο Παναγιώτης Ιωαννίδης.

06 Μαΐου 2016

Ο άναρθρος Μαρξισμός (05.05.1818 - 05.05.2016)

Ο Καρλ Μάρξ, γεννήθηκε σαν χτες στις 5 Μαϊου του 1818. Πιστός φίλος, χιουμορίστας, κομμουνιστής και φιλόσοφος, αφιέρωσε όλη του τη ζωή, μαζί με τους σύγχρονούς του, τους συναγωνιστές του, στην άρνηση του υπάρχοντος.
Αυτό που τον διέκρινε πριν από όλα σε αυτή του την προσπάθεια ήταν η επιμονή του στον λόγο, το διάλογο, την διαλεκτική-κριτική σκέψη, την ποίηση και τον στοχασμό. Ο Μάρξ ήταν πριν από όλα φιλόσοφος, και ήταν φιλόσοφος του παρόντος.
Ως τέτοιος, και για όσο μπόρεσε, αυτό που προσπάθησε να δημιουργήσει ήταν χώρο και χρόνο για σκέψη και νόημα. Και αυτό του το κατόρθωμα το πέτυχε  υπό συνθήκες που δεν θα ζήλευε κανείς σήμερα, ούτε και τότε.
Ακόμη και οι πλέον "βρώμικες" πολεμικές του διακρίνονται από την ανησυχία για την αλήθεια, το χιούμορ και την ανατροπή.
Ο άνθρωπος είναι οι σχέσεις του, έλεγε.
Κατόπιν ανέλαβαν οι "μαρξιστές" του σοσιαλισμού...αυτοί οι άναρθροι νεκροζώντανοι που μας παιδεύουν ως σήμερα με την άγνοια και την ανοησία τους.
Και να πως φαντασιώνονται και πως συμβολίζουν (έναν αιώνα τώρα) τον Μαρξισμό:
Άντρες, οργισμένοι, στριμωγμένοι, έξαλλοι ουρλιάζουν την "αλλαγή του κόσμου".
(Πρόσφατα μάλιστα για να δοθεί και η χαριστική βολή, από κοντά κι η η unesco ανακήρυξε το Κεφάλαιο, την κριτική του Μαρξ στον αναδυόμενο τότε καπιταλισμό, ως "παγκόσμιο πολιτιστικό μνημείο".)

Ο κόσμος όμως δεν αλλάζει με ουρλιαχτά, διαδηλώσεις και συνθήματα, είναι πιο πολύπλοκο!


Αθήνα, οδός Πατησίων, 06.05. 2016





Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1900 190cm 1917 1940 1965 1967 1968 1980 2008 Αγγλία Αδάμ Κέρτις/Adam Curtis Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αιμίλιος Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Αιμίλιος Ντυρκέμ/Emile Durkheim Αιμίλιος Σιοράν/Emil Cioran Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Αλβέρτος Καμύ/Albert Camus Αλβέρτος Σπέερ/Albert Speer Αλβέρτος Φίνεϊ/Albert Finney Άλδος Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Πούσκιν/Александр Пушкин Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Κερτέζ/André Kertész Ανδρέας Ορλεάν/André Orléan Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Αντίνοος Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αντώνιος Νέγκρι/Toni Negri Αντώνιος ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αρθούρος Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Αρμάνδος Μέλβιλ/Herman Melville Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι αυτοπεριστροφή Αφρική Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίνος Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βερνάρδος Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βικέντιος Μπράουν/Vincent Browne Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαδίμιρος Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράρδος Νταβί/Gerard Davy Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γεώργιος Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Γεώργιος Ζίμελ/Georg Simmel Γεώργιος Λ. Μπόρχες/Jorge L. Borges Γεώργιος Λίγκετι/György Ligeti Γεώργιος Λούκατς/György Lukács Γεώργιος Μπατάιγ/Georges Bataille Γεώργιος Όργουελ/George Orwell Γεώργιος Στάινερ/George Steiner Γεώργιος Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουλιέλμος Ήγγλετον/William Eggleton Γουλιέλμος Μπάροους/William Burroughs Γουλιέλμος Σαίξπηρ/William Shakespeare Γουλιέλμος Χηρστ/William Hearst Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δαβίδ Λυντς/David Lynch Δαβίδ Μπομ/David Bohm Δαβίδ Ρικάρντο/David Ricardo Δαβίδ Χιούμ/David Hume Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δέσποινα Ζευκιλή Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτριος Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Ελένη Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερνέστος Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνέστος Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνέστος Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνέστος Μπλοχ/Ernst Bloch Ερρίκος Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Ερρίκος Λεφέβρ/Henri Lefebre Ερρίκος Μισώ/Henry Michaux Ερρίκος Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ερρίκος Σατί/Eric Satie Ερρίκος Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Ερρίκος Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum ΕΣΣΔ Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζορ Βον/Zohr Vaughan ζωή ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεόδωρος Αντόρνο/Theodor Adorno Θεόδωρος Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Θεόδωρος Ρόζακ/Theodore Roszak Θεός Θεοφάνης Μελάς θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Θωμάς Πίντσον/ Thomas Pynchon Θωμάς Ράιντ/Thomas Reid Θωμάς Χομπς/Thomas Hobbes Ι.-Π. Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ι.-Π. Ντιτέιγ/Jean Pierre Duteuil Ιάκωβος Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Ιάκωβος Ελλύλ/Jacques Ellul Ιάκωβος Λακάν/Jacques Lacan Ιάκωβος Μπάλντουιν/James Baldwin Ιάκωβος Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ιάκωβος Ντεριντά/Jacques Derrida Ιάκωβος Πρεβέρ/Jacques Prévert Ιάκωβος Σαπίρ/Jacques Sapir Ιάκωβος Φρέιζερ/James Frazer Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιουλία Κρίστεβα/Julia Cristeva Ιουλιανός ντε Λα Μετρί/ Julien de La Mettrie Ιούλιος Ντελέζ/Gilles Deleuze Ιούλιος Ντωβέ/Gilles Dauvé Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Μορώ/Jeanne Moreau Ιωάννα Τσιβάκου Ιωάννης Βίβες/Juan Vives Ιωάννης Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Ιωάννης Ιτάρ/Jean Itard Ιωάννης Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Ιωάννης Λοκ/John Locke Ιωάννης Μ. Εντσενσμπέργκερ/Hans M. Enzensberger Ιωάννης Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Ιωάννης Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιωάννης Ρ. Σάουλ/John R. Saul Ιωάννης Ρωλς/John Rawls Ιωάννης Σερλ/John Searle Ιωάννης Στ. Μιλλ/John St. Mill Ιωάννης Στάινμπεκ/John Steinbeck Ιωάννης Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ιωάννης Φ. Κέννεντυ Ιωάννης Φόουλς/John Fowles Ιωάννης Χάκινγκ/Ian Hacking Ιωάννης Χιούστον/John Houston Ιωάννης Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Ιωάννης-Ιάκωβος Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ιωάννης-Λουκάς Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ιωάννης-Παύλος Σαρτρ/Jean-Paul Sartre Ιωάννης-Πέτρος Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Κάρολος Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Κορς/Karl Korsch Κάρολος Κράους/Karl Kraus Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Κάρολος Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Κάρολος Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Κάρολος Πεγκί/Charles Péguy Κάρολος Πολάνυι/Karl Polanyi Κάρολος Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Κάρολος Σ. Περς/Charles S. Peirce Κάρολος Τέιλορ/Charles Taylor Κάρολος Φορτ/Charles Fort Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κλαίρη Οζιάς/Claire Auzias Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλαύδιος Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουδοβίκος Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουδοβίκος Αραγκόν/Louis Aragon Λουδοβίκος Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουδοβίκος Μαλ/Louis Mal Λουδοβίκος Μάμφορντ/Lewis Mumford Λουδοβίκος Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουδοβίκος ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουδοβίκος Ντυμόν/Louis Dumont Λουκιανός Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μαξ Μπένετ/Max Bennet Μαργαρίτα Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μαργαρίτα Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρκελος Μαριέν/Marcel Mariën Μάρκελος Μως/Marcel Mauss Μάρκελος Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρτίνος Μπούμπερ/Martin Buber Μαρτίνος Χάιντεγγερ/Martin Heidegger Μέγας Κάρολος μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μιχαήλ Αλιετά/Michel Aglietta Μιχαήλ Κέλυ/Mike Kelley Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μιχαήλ Σερ/Michel Serres Μιχαήλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαήλ Χάρντ/Michael Hardt Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ μουσική μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μώρις Ντρούρι/Maurice Drury Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία Νικόλαος Γκόγκολ/Николай Гоголь Νικόλαος Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασχάλης Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Παύλος Βαλερύ/Paul Valery Παύλος Βιριλιό/Paul Virilio Παύλος Ζοριόν/Paul Jorion Παύλος Λαφάργκ/Paul Lafargue Παύλος Ρικέρ/Paul Ricoeur Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Γκητς/P.T. Geach Πέτρος Κλαστρ/Pierre Clastres Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Κρηφτ/Peter Kreeft Πέτρος Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πέτρος Μπρουκ/Peter Brook Πέτρος Ουότκινς/Peter Watkins Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πινοσέτ Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Ζωγραφάκης Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρεϋμόνδος Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ριχάρδος Κόμπντεν/Richard Cobden Ριχάρδος Μοράν/Richard Moran Ριχάρδος Ρόρτι/Richard Rorty Ροβέρτος Αντέλμ/Robert Antelme Ροβέρτος ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ροβέρτος Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ροβέρτος Φρανκ/Robert Frank Ροβέρτος Χας/Robert Hass Ροβέρτος Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard σθένος Σιγισμούνδος Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σίδνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στέφανος Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανος Πίνκερ/Steven Pinker Στέφανος Nτε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Στέφανoς Ροζάνης στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συνείδηση Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τρόικα τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερδινάνδος Πεσσόα/Fernando Pessoa Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Γκρουά/François Grua Φραγκίσκος Καραντέκ/François Caradec Φραγκίσκος Κάφκα/Frantz Kafka Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Μπέικον/Francis Bacon Φραγκίσκος Σιμιάν/François Simiand Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φραγκίσκος-Μάριος Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φρειδερίκος Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Λάιστ/Fritz Leist Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρειδερίκος Τέιλορ/Frederick Taylor Φρειδερίκος Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρειδερίκος Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστόφορος Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Χριστόφορος Λας/Christopher Lash χρόνος ψυχή ωφελιμισμός beton7 Bloomberg Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian D-503 dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa gosplan Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards La Tribune lifestyle Malaguena memento mori Metz Miles Davis Monty Python Muppet Show Necrology nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Reggae Renty robe de chambre Rock RSA Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox socialmedia Soul Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets