31 Δεκεμβρίου 2006

Το πέρασμα του χρόνου | 2006-2007


Tο πέρασμα του χρόνου γεννάει μελαγχολία και φυσικά, μαζί, κι ελπίδες. Κάποιος θα το έλεγε, ίσως, κάπως έτσι: Κοιτάς προς τη μια μεριά και βλέπεις ερωτήματα` στρέφεσαι προς την άλλη και διαβλέπεις απαντήσεις.

Καθώς λοιπόν, τυπικός θνητός, έχω την πολυτέλεια να βρίσκομαι ανάμεσα στα δυο, ρώτησα το Χρόνο πώς γεννιέται μέσα μας:
«Γεννιέμαι μέσα σου», απάντησε, «όποτε νιώθεις πως κάτι σου ξεγλύστρησε, σου ξέφυγε, κινήθηκε πιο σβέλτα από σένα, ήρθε απρόσκλητα καταπάνω σου και … σου την έφερε, είτε ωραία είτε άσχημα».
Δεν χρειάστηκε να μου πει περισσότερα. Μεμιάς στο νου μου κλέφτες, απατεώνες, εξυπνάκηδες, ταχυδακτυλουργοί, εξαίσιοι άνθρωποι που μ’ έχουνε ξαφνιάσει όμορφα, ή άσχημα, χειρονομίες αυθόρμητης αγάπης, σοφοί που με άφησαν εκστατικό, καθάρματα που με αφήσαν άφωνο. 

Σπεύδετε λοιπόν, βραδέως!
 





23 Δεκεμβρίου 2006

Μανιφέστα | Ελευθερία και Αυτοσυνείδηση


Κώστας Παπαϊωάννου
(1925-1981)
Δεν μπορεί κανείς να γίνει ελεύθερος,
άνθρωπος ή λαός,
αν δεν έχει τρομάξει με τον εαυτό του.


Σημ. HS. Εγκαινιάζουμε τη σειρά "Μανιφέστα" με μια πολύτιμη αλήθεια, που μας έμαθε ο Κώστας Παπαϊωάννου.

19 Δεκεμβρίου 2006

Στη βροχή, ξεσκέπαστοι



Να πολεμάμε τα γεγονότα με εικόνες και λέξεις.

Αυτή είναι λοιπόν η μοίρα μας;

Ας πούμε ναι.

Και τι θα γίνει αν δεν είναι, εν αρχή, ο Λόγος;

Τότε να πάρουμε τα δικράνια,
είπες.

Να βάλουμε, εν αρχή, τους βρυχηθμούς;
Σε ρώτησα

και δεν απάντησες

γιατί δεν είχες χρόνο, φαίνεται, για λεπτομέρειες.

Κούμπωσα το παλτό μου
- δεν είχαμε άλλωστε ν' αποδείξουμε τίποτα ο ένας στον άλλον`
από μια ζωή κουβαλούσε ο καθένας -

κι έφυγα 
όπως κι εσύ
στη βροχή ξεσκέπαστος.

(Ζορ Βον)



14 Δεκεμβρίου 2006

Στην πτώση του Αδάμ (Σμιθ), αμαρτήσαμε όλοι





«(...) Η τιμωρία ήταν το έγκλημα. Μην υπακούοντας στο Θεό για να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του, βάζοντας την αγάπη του εαυτού του πάνω από την αγάπη για Εκείνον, ο άνθρωπος καταδικάστηκε να γίνει ο σκλάβος των αχόρταγων σωματικών επιθυμιών: ένα περιορισμένο και ανίδεο πλάσμα παρατημένο σ' έναν άχαρο και σκέτα υλικό κόσμο για να μοχθεί, να υποφέρει και μετά να πεθαίνει. Φτιαγμένος από "αγκάθια και τσουκνίδες", αντιστεκόμενος στις προσπάθειές μας, ο κόσμος, είπε ο Αυγουστίνος, "δεν προσφέρει το καλό που υπόσχεται: είναι ψεύτης και εξαπατά". Η εξαπάτηση έγκειται στην αδυναμία του να κατευνάσει τους φιλήδονους πόθους μας για γήινα αγαθά, για κυριαρχία και για σαρκική απόλαυση. Έτσι, η μοίρα του ανθρώπου είναι "να κυνηγάει το ένα πράγμα μετά το άλλο, και τίποτα να μην μένει διαρκώς κοντά του [...] οι ανάγκες του πληθύνονται τόσο που δεν μπορεί να βρει το μοναδικό αναγκαίο, μια απλή και απαράλλαχτη φύση".

Όμως ο Θεός ήταν ελεήμων. Μας έδωσε την Οικονομία. Τον καιρό του Άνταμ Σμιθ, η ανθρώπινη αθλιότητα είχε μεταμορφωθεί στη θετική γνώση του πώς να τα βγάζεις πέρα με τις αιώνιες ανεπάρκειές μας: πώς να αντλείς τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση από μέσα που είναι πάντα λιγότερα από τις επιθυμίες μας. Ήταν η ίδια Ιουδαιοχριστιανική Ανθρωπολογία, απλώς αστικοποιημένη, και τελικά ένα ελαφρώς ενθαρρυντικότερο πρόγραμμα σχετικά με τις δυνατότητες επένδυσης που παρέχει ο ανθρώπινος πόνος. 

Σ' ένα διάσημο δοκίμιο που κοσμεί το πεδίο, ο Λάιονελ Ρόμπινς διαπιστώνει ρητά ότι η γένεση της Οικονομίας είναι η οικονομία της Γένεσης. "Διωχτήκαμε απ' τον Παράδεισο", γράφει, "δεν έχουμε ούτε αιώνια ζωή, ούτε απεριόριστα μέσα ικανοποίησης" - απεναντίας, μια ζωή μέσα στη σπάνη, όπου το να επιλέξεις ένα καλό πράγμα σημαίνει ότι στερείσαι κάτι άλλο. Κι αν η Οικονομία είναι ζοφερή, αυτό συμβαίνει επειδή αποτελεί την επιστήμη τής μετά το προπατορικό αμάρτημα συνθήκης. Και ο χόμο εκονόμικους που κατοικεί στην πρώτη σελίδα οποιουδήποτε εγχειριδίου "Γενικών Αρχών της Οικονομίας" είναι ο Αδάμ.(...)»

Marshall Sahlins, Waiting for Foucault,still (1993)
επιλογή–μετάφραση, Νίκος Buccaniero Κούρκουλος
(πρώτη δημοσίευση, ιστοσελίδα Happyfew, Μάιος 2003)


12 Δεκεμβρίου 2006

Blogs και άτομα-συλλέκτες (2)

Η ανωνυμία (βλ. προηγούμενη ανάρτηση) δεν ήταν βέβαια αυτοσκοπός του σύγχρονου ανθρώπου. Ήταν μάλλον ένα σκαλοπάτι ώστε να κερδίσει σε αυτονομία, σε ανεξαρτησία, σε ατομικότητα, φεύγοντας από τις μικρές, κλειστές κι ασφυχτικές τοπικές «κοινότητες» για τις «ανοιχτές» πόλεις και τις μεγαλουπόλεις.

Άγνωστος μεταξύ αγνώστων, κατόρθωσε πράγματι να κερδίσει έναν ιδιωτικό χώρο ατομικής ανάπτυξης μακριά από τα αδηφάγα βλέμματα κι από την άνευ όρων δημοσιότητα, χωρίς να είναι πια de facto υποχρεωμένος να λογοδοτεί για τις όποιες πράξεις του.

Έτσι ο σύγχρονος άνθρωπος ήρθε αντιμέτωπος με την ίδια του την ανεξαρτησία, δηλαδή με τον ίδιο του τον εαυτό. Αναζητώντας την αυτονομία και την ανεξαρτησία, έπεσε στην ιδιωτικότητα. 

Τώρα, ο πιο πρόχειρος τρόπος ανάπτυξης ενός εαυτού οχυρωμένου στην ιδιωτικότητα και απαλλαγμένου από το «λόγον διδόναι» μιας κοινής ζωής, ήταν και είναι η διαμόρφωσή του ως ιδιώτη-συλλέκτη (όρος που προτιμώ από το «καταναλωτής»). 


Συλλέκτης εκλεκτικός αντικειμένων, πληροφοριών ή κι εμπειριών ακόμη, ο μοντέρνος ιδιώτης έμαθε σιγά σιγά 


  • να εντρυφεί μάλλον στα πράγματα, να τα απολαμβάνει, παρά να τα διαμορφώνει
  • να επιλέγει μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, παρά να θέτει ερωτήματα
  • να διαλέγει, παρά να παρεμβαίνει
  • να συγκρίνει, παρά να κρίνει 
  • να είναι δέκτης κι αναμεταδότης μάλλον, παρά πομπός.

Τούτη η κατάσταση ωστόσο, υπονόμευσε την ίδια την αρχή της ατομικότητας, με τους δικούς της πλέον όρους. Η στραγγαλισμένη ατομικότητα αντικαταστάθηκε από ένα παθητικό ατομισμό, που αγάλλεται για τις συλλογές του. Αλλά θα πρέπει να προσέξουμε τι εννοούμε, εδώ, ως «παθητικότητα».

Ο εαυτός διαμορφώνεται σαν ολοκλήρωμα των απαντήσεων στα ζωτικά διλήμματα που θέτουν στο υποκείμενο οι τριβές κι οι αντιστάσεις, τις οποίες συναντάει καθώς ξανοίγεται στον κόσμο. Μια ατομικότητα-συλλέκτης που δεν εμπλέκεται στα κοινά, που δεν τα συν-διαμορφώνει, που δεν θεωρεί ότι έχει λόγο να δώσει και που, συνεπώς, τα μόνα ζωτικά διλήμματα που αναγνωρίζει αφορούν στην επιλογή μεταξύ δεδομένων απαντήσεων, δεν είναι μια άβουλη ατομικότητα αλλά μια ατομικότητα με διασπασμένη και κομματιασμένη βούληση. Μια ατομικότητα με «πολλά ενδιαφέροντα», αλλά χωρίς άξονα και τελικά χωρίς ενδιαφέρον. 


Μια τέτοια ατομικότητα, είναι ουσιαστικά μια αδιαφοροποίητη ατομικότητα. Μια ατομικότητα χωρίς αυτό που λέμε "χαρακτήρα", χωρίς ουσιαστική μοναδικότητα. Όμως μια τέτοια ατομικότητα, μπορεί πραγματικά να λέγεται ατομικότητα;


Να γιατί, λοιπόν, τα αθροίσματα τέτοιας λογής ατόμων δεν μπορούν να είναι παρά μοναχικά πλήθη.





06 Δεκεμβρίου 2006

Blogs και δημόσια σφαίρα (1)

Η τεράστια άνθιση των blogs είναι δεδομένη και κάποιοι πιστεύουν πως εκφράζει μια βαθιά και μεγάλη ανάγκη των ανθρώπων να πουν δημόσια τις σκέψεις τους, να τις μοιραστούν, να μιλήσουν και να συζητήσουν.

Αυτό είναι πολύ ευχάριστο και δεν είναι λάθος. Θα πρέπει όμως να συνδεθεί μ’ ένα παράλληλο δυσάρεστο γεγονός: Την εξαφάνιση της δημόσιας σφαίρας σε όλα τα επίπεδά της από τις σύγχρονες κοινωνίες. 


Οι άνθρωποι δεν μιλούν πια μεταξύ τους στους δρόμους και στις πλατείες. Κι όταν συμβαίνει να το κάνουν, μιλούν λίγο πολύ άνευρα και κουμπωμένα, για τετριμμένες κι ακίνδυνες κοινοτοπίες. 

Γιατί; Διότι, πολύ απλά, δεν νιώθουν ότι έχουν πράγματι κάτι ζωτικό να μοιραστούν, ότι έχουν κάτι κρίσιμο ν’ αντιμετωπίσουν από κοινού, ότι χρειάζεται να συνταιριάξουν ένα λόγο κοινό. Έστω κι αν είναι ολοφάνερο πως τα σημαντικότερα προβλήματα όλων – ζωή, θάνατος, αρρώστια, επιβίωση, έρωτας, χαρές, λύπες, το νόημα ή μάλλον η αναζήτηση του νοήματος όλων αυτών – είναι ουσιαστικά πάνω κάτω τα ίδια, η αίσθηση που κυριαρχεί στον καθένα είναι πως τα δικά του προβλήματα είναι μοναδικά και, επομένως, τεράστια κι ακατανόητα στο βάθος τους από τον άλλον.

Ποιόν άλλον άλλωστε; Αυτόν που θεωρείς ότι είναι εν δυνάμει έτοιμος να σου φάει το λαρύγγι; Αυτόν με τον οποίον δεν σε συνδέει τίποτε πέραν, ίσως, κάποιων πρόσκαιρα κοινών συμφερόντων; Αυτόν με τον οποίον τον μόνο κοινό που έχεις είναι ότι κοιτάζει κι αυτός το συμφέρον του πάνω απ’ όλα όπως κι εσύ;

Έτσι, τα blogs προσφέρουν πράγματι την ιδανική «δημόσια σφαίρα» στο σύγχρονο άτομο του «μοναχικού πλήθους». Που πνίγεται πια από εκείνο που κάποτε θεώρησε σαν μεγάλη λύτρωση – την ανωνυμία. Που θέλει να μιλήσει πιο δημόσια και να μοιραστεί. Αλλά και που ταυτόχρονα φοβάται, και δικιολογημένα, να εκτεθεί άνευ πολλών διασφαλιστικών προϋποθέσεων.

[συνεχίζεται]

30 Νοεμβρίου 2006

Ευτυχία και Κρίση

«Εφηύραμε την ευτυχία!»,
λένε οι μοντέρνοι άνθρωποι
και κλείνουν ο ένας το μάτι στον άλλον.
Φρήντριχ Νίτσε

… και το ερώτημα είναι: μια κοινωνία που στήνεται πάνω στο τυφλό κυνηγητό της ευτυχίας (ή πιο πεζά: πολλά λεφτά+πολύ σεξ+πολύ ξέδωμα, όλα πολλά, γρήγορα και XXL τελοσπάντων), τι σόι ανθρώπους φτιάχνει;



Φτιάχνει ανθρώπους απροετοίμαστους να υποδεχτούν τις τραγωδίες της ζωής, ανίκανους να υπομένουν τις αναποδιές, αμήχανους απέναντι στις δικές τους θλίψεις και παγωμένους στις θλίψεις των άλλων - αχ, μη μου μιλάτε γι' αρρώστειες και θάνατο παρακαλώ, φρικάρω! - , ανυπόμονους μπροστά στις δυσκολίες, βαθύτατα βιαστικούς, απρόσεχτους, πρόχειρους στα έργα και τις ερμηνείες τους, παγωμένους, χαζοζαρούμενους, προσποιητούς, ανασφαλείς και φυσικά αρπακτικούς.

Με δυο λόγια, φτιάχνει μπούληδες.


Welcome to Greece!
... Ρουφάμε το αυγό μας και καλόν ύπνο...

Υ.Γ. Α, κι άμα ακούσουμε τίποτε ντουφεκιές, κοιτάμε μήπως τις φάγαμε εμείς – κι αν όχι, γυρνάμε από τ’ άλλο πλευρό και περιμένουμε ήσυχοι τις πρωινές ειδήσεις. Ξυπνάτε, ΜΑΣ ΕΡΧΕΤΑΙ!


28 Νοεμβρίου 2006

Οι Happyfew στα blogs!




Το πρόβλημα είχε αρχίσει να παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις.

Στις περιθωριoπρωτοποριακές ημιϋπόγειες γκαλερί... στα εναλλακτικά θέατρα ex-βυρσοδεψία... στις ερμητικές σινεφίλ-μπαλαφίλ ουζερί... στα σοφιστικέ πατάρια καφεβιβλιοπωλείων με λιτές βετζετέριαν σπεσιαλιτέ... στ’ αριστοκρατικά σαλόνια ανήσυχων μαικήνων... στις λαϊκές απογευματινές...

τελοσπάντων παντού όπου φημολογείται ότι  ξημεροβραδυαζόμαστε …

… ακόμα και στα πάρκα που συνηθίζουμε να βολτάρουμε σαν απλοί, καθημερινοί πολίτες αποζητώντας λίγο οξυγόνο για τους πολυμήχανους εγκεφάλους μας, ή και στα στάδια όπου γυμναζόμαστε τετράκις την εβδομάδα, στα γήπεδα που λένε ότι τρέχουμε τις Κυριακές, στα όρη στ’ άγρια τα βουνά,

... φωνές βοούσαν ...

ζητώντας βήμα διαλόγου ή, εν πάση περιπτώσει, ένα τρόπο ώστε να μας τα χώνουν στα ίσα, κι εμείς ν’ ανταπαντούμε μέσα σ’ ένα ποτλάκιον αλληλοπεριχωρητικού ετεροταπώματος και διαφατουριστικής αλληλεγγύης, κατά τις προσφιλείς πολυδιαλεκτικές συνήθειες των απανταχού (μετά ή άνευ πατέντας) χαπιφιωτών.

Ιδού λοιπόν! Ήρθε η ώρα! Ευοί ευάν! Ολουρουάχατα!

Είμαστε εδώ, στην κινούμενη άμμο της μπλογκόσφαιρας, έτοιμοι ν’ ανταποκριθούμε στις υψηλές απαιτήσεις της υπερβατικής τηλεπικοινωνίας - χωρίς ωστόσο να στερούμε από τους (σπα)τάλες εμαυτούς μας το ταπεινό δικαίωμα να ντιλιτάρουμε πάραυτα όποιους/ες ενδεχομένως αντιλαμβάνονται τον όρο επικοινωνία π.χ. ως εξόρυξη οφθαλμών, κοινώς ξεκατίνιασμα.

Εδώ λοιπόν, στο ΕΠΙΣΗΜΟ BLOG των HAPPYFEW, θ’ ανεβάζουμε ο καθένας μας το δικό του ποίμα, βαστώντας τα προσωνύμια που φέρουμε στην εύφορη Χαπιφιουλάνδη, και τηλεκουβεντιάζοντας με όσους κι όσες το επιθυμούν.

Από εδώ επίσης, όποιος/α επιθυμεί θα μπορεί να παραπέμπεται στην υπερστυλάτη ιστοσελίδα μας, σε προσφιλή μας μπλόγκια κι όπου αλλού τον/την βγάλουν τα κύματα.

Intothepill Johnny, 
Resonant Vectors Maestro, 
Herr Docta Ignorantia, 
Miss Poetry Box,
Buccaneer’s Gambit, 
Eιδικέ της Γενικότητας, 
Hollow Skasmene, 
Labyrinth Man,

λάβετε θέσεις!

28 Νοεμβρίου 2006
 

24 Νοεμβρίου 2006

Διαλογισμός στο Lagunitas

from POETRY BOX

Robert Hass

ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΤΟ LAGUNITAS



Ολόκληρη η νέα σκέψη μιλάει για την απώλεια.
Σ’ αυτό μοιάζει με όλη την παλιά σκέψη.
Η ιδέα για παράδειγμα πως κάθε μερικότητα απαλείφει
την λαμπρή καθαρότητα του προτύπου. Πως ένας τρυποκάρυδος
με μουτσούνα κλόουν που τρυπάει το γλυπτό νεκρό κορμό
εκείνης της μαύρης σημύδας συνιστά, δια της παρουσίας του,
κάποια τραγική πτώση από έναν πρωταρχικό κόσμο
αδιάσπαστου φωτός. Ή εκείνη η άλλη αντίληψη ότι,
επειδή δεν υπάρχει στον κόσμο άλλο πράγμα
αντίστοιχο μιας βάτου με βατόμουρα,
κάθε λέξη είναι μια ελεγεία εκείνου που σημαίνει.
Μιλούσαμε για όλα αυτά χτες βράδυ αργά και στη φωνή
του φίλου μου, ηχούσε μια λεπτή χορδή θλίψης,
ένας τόνος σχεδόν μεμψίμοιρος. Μετά από λίγο κατάλαβα πως,
μιλώντας μ’ αυτό τον τρόπο, καθετί διαλύεται: δικαιοσύνη,
πεύκο, μαλλιά, γυναίκα, εσύ κι εγώ. Υπήρχε μια γυναίκα
που έκανα έρωτα μαζί της, και θυμάμαι πως, κρατώντας
τους μικρούς της ώμους στις παλάμες μου καμιά φορά,
αισθανόμουν μια βίαιη κατάπληξη για την παρουσία της
σαν μια δίψα για αλάτι, για τον ποταμό των παιδικών μου χρόνων
με τις υδροχαρείς ιτιές του, ανόητη μουσική από το πλοιάριο αναψυχής,
γούβες με λάσπη όπου πιάναμε τα μικρά ασημιά και πορτοκαλί ψάρια
που τα ‘λέγαν κολοκυθόσπορους. Δεν είχε καν σχέση μαζί της.
Λαχτάρα, λέμε, γιατί η επιθυμία είναι γεμάτη
ατελείωτες αποστάσεις. Κι εγώ το ίδιο θα ήμουν γι’ αυτήν.
Αλλά θυμάμαι τόσο καλά, τον τρόπο που τα χέρια της έσπαζαν το ψωμί,
εκείνο το πράγμα που είπε ο πατέρας της και την πλήγωσε,
τα όνειρά της. Υπάρχουν στιγμές που το σώμα είναι άυλο
όπως οι λέξεις, μέρες που είναι προέκταση της σάρκας.
Τόση τρυφερότητα, εκείνα τα απογεύματα και βράδια,
λέγοντας, βατόμουρο, βατόμουρο, βατόμουρο.



Robert Hass (από την ποιητική συλλογή “Praise”, Ecco Press 1979, μετάφραση Κατερίνα Ηλιοπούλου)



Ο Αμερικανός ποιητής Ρόμπερτ Χας γεννήθηκε στο Σαν Φραντσίσκο (1941). Έχει εκδόσει τέσσερεις ποιητικές συλλογές (Sun Under Wood: New Poems, 1996, Human Wishes 1989, Praise 1979, Field Guide 1973. Έχει μεταφράσει το έργο του νομπελίστα ποιητή Τσέσλαβ Μίλος (6 τόμοι) σε συνεργασία με τον ίδιο τον ποιητή, καθώς και ένα βιβλίο με ιαπωνική ποίηση (The Essential Haiku: Versions of Basho, Buson and Issa). Διετέλεσε δαφνοστεφής ποιητής (Poet Laureate) των ΗΠΑ από το 1995 μέχρι το1997. Ζει στην Καλιφόρνια και διδάσκει στο Berkeley University of California. Έχει τιμηθεί με πολλές διακρίσεις για το ποιητικό και το θεωρητικό του έργο μεταξύ των οποίων και το William Carlos Williams Awards για το βιβλίο του “Praise”. Η ποίησή του κινείται ανάμεσα στην ποίηση και την πρόζα με τον πιο γόνιμο και ανυσηχητικό τρόπο που μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο. Είχα καιρό να έρθω αντιμέτωπη με κείμενα που χειρίζονται τη γλώσσα έτσι ώστε να την καταστούν επικίνδυνη χωρίς να καταφεύγει σε σχήματα και ακροβασίες. Η φαινομενικά ψύχραιμη ματιά του Χας ακονίζει τις αισθήσεις και βάζει σε δοκιμασία τον αναγνώστη καθώς τον φέρνει σιγά σιγά μέσα σε ένα τοπίο που είναι βάπτισμα αλλά και φανέρωση των πιο σκοτεινών, δυσοίωνων και λανθάνουσων πτυχών του πραγματικού.
(ποιήματα του Τσέσλαβ Μίλος στα οποία έχει χρησιμοποιηθεί η αγγλική μετάφραση του Ρόμπερτ Χας έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά από τον Αντώνη Μακρυδημήτρη, εκδ. Γαβριηλίδης, 2005)
(Βιογραφικό, συνεντεύξεις και κείμενα του Ρ. Χας μπορείτε να βρείτε στο www.poets.org)



Poetry box@ www.happyfew.gr


ΣΑΣ ΓΡΑΦΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΤΟΠΟ ΜΑΚΡΙΝΟ

Henri Michaux , από την ανθολογία Γαλλικής Ποίησης, επιμέλεια Χριστόφορου Λιοντάκη, εκδ. Καστανιώτη, μτφ. Γ. Σεφέρης

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΜΑΝΑΤΙΔΗΣ

Τρία ποιήματα από το βιβλίο με τίτλο
«4-D Ποιήματα τεσσάρων διαστάσεων», εκδόσεις Γαβριηλίδης 2006. Εδώ επιχειρείται η ουτοπία της ταυτοχρονικότητας μέσω της ανάγνωσης, αποκαλύπτοντας αυτό που είναι ούτως ή άλλως η γραφή. Ένα βιβλίο πείραμα και εργαστήριο γεμάτο θραύσματα και αντικατοπτρισμούς θραυσμάτων που παραμένουν αενάως ενεργά και αιχμηρά.



ΠΟΛΥΘΡΟΝΑ Ι, ΙΙ

Κατερίνα Ηλιοπούλου, από την ποιητική συλλογή «Ο κύριος Ταυ», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μελάνι, τον Φεβρουάριο 2007


30 Οκτωβρίου 2006

In memoriam Ι. Β Στάλιν (1879-1953)



ή
όταν οι παραγωγικές δυνάμεις και οι αφηρημένες ιδέες είναι το παν,
κι ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα.

«Μιλάνε για συλλήψεις υπονομευτών που διαγράφτηκαν απ' το κόμμα και δουλεύουν αντισοβιετικά. Ναι, τούς συλλαμβάνουμε και θα τούς συλλαμβάνουμε αν δεν σταματήσουν να υπονομεύουν το κόμμα μας και τη σοβιετική εξουσία (...) Λένε πως τέτοια πράγματα είναι πρωτοφανή στην ιστορία του κόμματός μας. Και η ομάδα του Μιάσνικωφ; Κι η ομάδα Εργατική Αλήθεια; Οι πάντες γνωρίζουν πως τα μέλη εκείνων των  ομάδων είχαν συλληφθεί με την ενεργό συμπαράσταση των  συντρόφων Τρότσκι, Ζινόβιεφ και Κάμενεφ».  - Ι.Β. Στάλιν, Οκτώβριος 1927.
Είναι η εποχή των  μεγάλων «εκκαθαρίσεων», αφού προηγουμένως, το 1924, ο «πατερούλης των  λαών» είχε συμμαχήσει με τούς Ζινόβιεφ και Κάμενεφ κατά του Τσότσκι.
Αλλά ας ξετυλίξουμε το νήμα από την αρχή...
«Εφόσον η επανάσταση στη Γερμανία καθυστερεί, καθήκον μας είναι να μαθητεύσουμε στο γερμανικό κρατικό καπιταλισμό, να κάνουμε κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να τον αφομοιώσουμε, να πολλαπλασιάσουμε τις δικτατορικές μεθόδους προκειμένου να επιταχύνουμε την αφομοίωση του δυτικισμού από τη βάρβαρη Ρωσία, χρησιμοποιώντας κάθε βάρβαρο μέσον στον αγώνα κατά της βαρβαρότητας (...) Ο κρατικός καπιταλισμός είναι ένα βήμα προς τα εμπρός σε σχέση με τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων [στη σοβιετική Ρωσία]» - Β.Ι. Λένιν, απαντώντας στους «αριστερούς κομμουνιστές» Μπουχάριν, Οσίνσκι, κ.λπ., 5 Μαϊου 1918 (!).

«Η παραγωγή είναι πάντοτε αναγκαία, όχι η δημοκρατία. Η δημοκρατία στην παραγωγή είναι κάτι που γεννά μια σειρά από ριζικά λαθεμένες ιδέες».  - Β.Ι. Λένιν, απαντώντας στην Εργατική Αντιπολίτευση, Δεκέμβριος 1920.

«Αρνούνται την αναγκαιότητα του Κόμματος και την κομματική πειθαρχία: να πού κατάντησε η αντιπολίτευση. Αλλά αυτό ισοδυναμεί με τον πλήρη αφοπλισμό του προλεταριάτου προς όφελος της αστικής τάξης, δηλαδή της διάχυσης, της αστάθειας, της ανικανότητας για ακλόνητες αποφάσεις, για ενότητα και συντονισμένη δράση... ελαττώματα που, εάν τα ενθαρρύνουμε, θα προξενήσουν αναπόφευκτα την απώλεια όλου του επαναστατικού κινήματος του προλεταριάτου (...) Εκείνοι που αποδυναμώνουν και στο ελάχιστο τη σιδηρά πειθαρχία μέσα στο κόμμα του προλεταριάτου (κυρίως κατά την περίοδο της δικτατορίας του), στην πραγματικότητα βοηθούν την αστική τάξη εναντίον του προλεταριάτου».  - Β.Ι. Λένιν, Η παιδική αρρώστια του κομμουνισμού, 1920
Την επόμενη χρονιά, στο 10ο συνέδριο, καταργείται «προσωρινά» η εσωτερική δημοκρατία στο μπολσεβίκικο κόμμα. Ουδέν μονιμότερον του προσωρινού...
«Μάς έχουν κατηγορήσει πολλές φορές ότι αντικαταστήσαμε τη δικτατορία των  Σοβιέτ με τη δικτατορία του Κόμματος. Κι όμως, μπορούμε να διακηρύξουμε χωρίς τον κίνδυνο να σφάλλουμε, ότι η δικτατορία των  Σοβιέτ έγινε δυνατή χάρη στη δικτατορία του Κόμματος (...) Η υποκατάσταση της εξουσίας της εργατικής τάξης από την εξουσία του Κόμματος δεν έχει τίποτε το αυθαίρετο και καταβάθος δεν είναι υποκατάσταση, διότι οι κομμουνιστές εκφράζουν τα θεμελιώδη συμφέροντα της εργατικής τάξης».  - Λ.Ντ. Τρότσκι, Τρομοκρατία κι επανάσταση, 1920

«Η θέση των  μενσεβίκων και των  σοσιαλεπαναστατών, τόσο των  φανερών όσο κι εκείνων που παριστάνουν τούς ανένταχτους, είναι στη φυλακή` κι εκεί θα τούς βαστήξουμε». - Β.Ι. Λένιν, Για τη φορολογία, Μάρτιος 1921.

«Είναι πολύ μεγάλο σφάλμα να θεωρεί κανείς πως η Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) έβαλε τέρμα στην τρομοκρατία. Θα χρησιμοποιήσουμε κι άλλο ακόμα την τρομοκρατία και την οικονομική τρομοκρατία». - Β.Ι. Λένιν, επιστολή στον Κάμενεφ, 3 Μαρτίου 1922.

«Τα επαναστατικά δικαστήριά μας πρέπει να τουφεκίζουν όσους εκφράζονται δημόσια υπέρ των  μενσεβίκων. Ειδεμή δεν είναι δικά μας δικαστήρια αλλά ένας Θεός ξέρει τίνος...». - Β.Ι. Λένιν, Ομιλία στο 11ο συνέδριο του ΚΚΣΕ, 27 Μαρτίου 1922.

«Το Κόμμα έχει σε τελευταία ανάλυση πάντα δίκιο, διότι είναι το μοναδικό ιστορικό εργαλείο που έχει δοθεί στο προλεταριάτο για να λύσει τα θεμελιώδη προβλήματά του (...) Ξέρω πως δεν μπορεί κανένας να έχει δίκιο εναντίον του Κόμματος. Μπορεί κανείς να έχει δίκιο μόνο μαζί με το Κόμμα και μέσ' από το Κόμμα, διότι η ιστορία δεν έχει δημιουργήσει άλλο δρόμο για την πραγματοποίηση αυτού που είναι δίκαιο. Οι Άγγλοι λένε: 'Είτε έχει δίκιο, είτε έχει άδικο, είναι η πατρίδα μου'. Για πολύ ισχυρότερους ιστορικούς λόγους μπορούμε να πούμε: είτε έχει δίκιο είτε άδικο πάνω στο άλφα ή βήτα συγκεκριμένο ζήτημα, είναι το Κόμμα μου». - Λ. Ντ. Τρότσκι, Ομιλία στο 13ο συνέδριο του ΚΚΣΕ, Μάιος 1924
Έπειτα από λίγα χρόνια, τον έφαγε η μαρμάγκα.
«Κι εδώ, σε μάς, μπορούν να υπάρξουν και άλλα κόμματα. Ιδού όμως η θεμελιώδης αρχή που μάς ξεχωρίζει από τη Δύση. Η μοναδική δυνατή κατάσταση εδώ είναι η εξής: ένα κόμμα βασιλεύει κι όλα τ' άλλα είναι στη φυλακή". - Ν. Μπουχάριν, Troud, 13 Νοεμβρίου 1927.
Στη συνέχεια ο Μπουχάριν, θεωρητικός του μπολσεβικισμού, εκτελέστηκε από τον Στάλιν σαν προδότης και πράκτορας του ιμπεριαλισμού.
«Στο καθεστώς της δικτατορίας του προλεταριάτου, δύο, τρία, τέσσερα κόμματα μπορούν να υπάρξουν, αλλά μόνον υπό τον εξής όρο: το ένα στην εξουσία, τα υπόλοιπα στη φυλακή. Όποιος δεν το καταλαβαίνει αυτό, δεν έχει καταλάβει τίποτα από την ουσία της δικτατορίας του προλεταριάτου και του μπολσεβίκικου κόμματος». - Μ. Τόμσκι, Pravda, 19 Νοεμβρίου 1927.
Ο Τόμσκι, πρόεδρος των  σοβιετικών συνδικάτων, εξαναγκάστηκε αργότερα ν' αυτοκτονήσει.
«Μέσα σ' επτά χρόνια φτάσαμε, και ίσως ξεπεράσαμε, το σημερινό επίπεδο των  ΗΠΑ, της πιό ανεπτυγμένης καπιταλιστικής χώρας, και (...) μέσα σ' εννιά με δέκα χρόνια θ' αφήσουμε πίσω μας το επίπεδο που θα φτάσουνε τότε, εάν εξακολουθήσουν ν' αναπτύσσονται μέσα σε καπιταλιστικές συνθήκες». - Ι.Β. Στάλιν, Η ΕΣΣΔ σε δέκα χρόνια, 1930.

«Παλιότερα λέγαμε πως 'η τεχνική αποφασίζει για όλα' (...) Αλλά η τεχνική είναι ένα νεκρό πράγμα χωρίς τούς ανθρώπους που την κατέχουν (...) Να γιατί το παλιό μας σύνθημα 'η τεχνική αποφασίζει για όλα', αντανάκλαση μιας περασμένης εποχής όπου είχαμε έλλειψη τεχνικής, πρέπει τώρα ν' αντικατασταθεί από αυτό εδώ το νέο σύνθημα: ‘‘Τα στελέχη αποφασίζουν για όλα!’’». - Ι.Β. Στάλιν, Ομιλία της 4ης Μαϊου 1935.
Ω μεγάλε Στάλιν, Ω ηγέτη των  λαών,
Συ που δίνεις στον άνθρωπο ζωή
Συ που γονιμοποιείς τη γη
Συ που ξανανιώνεις τούς αιώνες
Συ που κάνεις την Άνοιξη ν' ανθίζει
Συ που κάνεις να πάλλονται οι μουσικές χορδές
Εσύ θαύμα της άνοιξής μου, Εσύ
Ήλιε που αντανακλούν μυριάδες καρδιές".
(ο κάποτε και υπερρεαλιστής ποιητής) Λουί Αραγκόν, 1953


Για την ιστορία...

Το 1921 διαλύεται η Εργατική Αντιπολίτευση (Κολλοντάι, Σλιάπνικωφ), η ομάδα Δημοκρατικός Συγκεντρωτισμός και κάθε εσωκομματική αντιπολίτευση στο μπολσεβίκικο κόμμα.

Την ίδια χρονιά ο "Κόκκινος Στρατός" του Λ.Ντ.Τρότσκι καταπνίγει στο αίμα την εξέγερση των  ναυτικών και του λαού της Κροστάνδης, που ζητούσαν ελεύθερες εκλογές στα Σοβιέτ (λαϊκά συμβούλια), ελευθερία έκφρασης για τούς εργάτες και τούς αγρότες, κατάργηση των  προνομίων του κομμουνιστικού κόμματος κι επαναφορά στις αρχές της συμβουλιακής διακυβέρνησης.

Ο Γκ. Ι. Μιάσνικωφ ήταν ο μόνος μπολσεβίκος που μετά το 1917 επέμενε στην ελεύθερη έκφραση όλων των  κομμάτων ανεξαιρέτως, θεωρώντας ότι αυτή η ελευθερία ήταν το μοναδικό μέσο για να διασωθεί το μπολσεβίκικο κόμμα από τη διαφθορά. Κατακεραυνώθηκε γι' αυτό από τον Λένιν, διαγράφτηκε από το Κόμμα το 1922 κι έφτιαξε την αντιπολιτευτική Εργατική Ομάδα, που εξοντώθηκε το Σεπτέμβρη του 1923.

Έκτοτε το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου, του πολυκομματισμού και γενικά της δημοκρατίας εξαφανίστηκε οριστικά από τούς μαρξιστικούς-λενινιστικούς ορίζοντες.

Λενινιστές, Τροτσκιστές, Σταλινικοί, άντε γειά!

23 Οκτωβρίου 2006

Η κοινωνία του θεάματος σήμερα | Μια κριτική της θεωρίας του «θεάματος»


ομιλία στην κατάληψη της Υφανέτ
χάρη σε πρόσκληση της εκλεκτής ομάδας του Ξενοδοχείου των Ξένων


Θεσσαλονίκη, 26 Νοεμβρίου 2004


Η Κοινωνία του Θεάματος είναι, όπως γνωρίζετε, ο τίτλος του περίφημου βιβλίου, που θεωρείται ότι ο Γκυ Ντεμπόρ, συνιδρυτής και εξέχον μέλος της καταστασιακής Διεθνούς (Internationale situationniste), ξεκίνησε να γράφει γύρω στα 1963 και το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία το 1967, λίγο πριν τον περίφημο «Μάη του ’68».

Σύμφωνα με τον συγγραφέα του, το βιβλίο αυτό διατυπώνει μια επαναστατική θεωρία, εντελώς απαραίτητη για όσους «θέλουν πραγματικά να ανατρέψουν μια κατεστημένη κοινωνία»× μια θεωρία, η οποία «εξηγεί σε βάθος αυτή την κοινωνία ή τουλάχιστον δίνει την εντύπωση» ότι το κάνει× και η οποία πέτυχε «να διακηρύξει ότι το ίδιο το κέντρο του υπάρχοντος κόσμου είναι κακό, αποκαλύπτοντας την ακριβή του φύση» (Πρόλογος στην τέταρτη ιταλική έκδοση της Κ.τ.Θ, 1979).

Με άλλα λόγια, ο Γκυ Ντεμπόρ θεωρούσε πως μάς προσέφερε μια πλήρη αλήθεια επί της ουσίας του υπάρχοντος κόσμου. Γι’ αυτό και τόνιζε πως, όσα έγραφε εκεί το 1967, θα ισχύουν «μέχρι το τέλους αυτού του αιώνα [τού 20ού] κι ακόμα πιο πέρα» (στο ίδιο) –προφανώς δηλαδή και για σήμερα και για όσο αυτός ο υπάρχων κόσμος και το «κέντρο» του παραμένουν όρθια.

Αυτά σημαίνουν, πως η όποια συζήτηση για την επικαιρότητα της θεωρίας του, οφείλει να τοποθετείται κατ’ αρχήν πάνω σ’ αυτή τη θεμελιώδη αξίωση με την οποία την φόρτισε ο ίδιος ο συγγραφέας της: ο Γκυ Ντεμπόρ πέτυχε διάνα; Η θεωρία του «θεάματος» εξηγεί πράγματι «ικανοποιητικά την κατεστημένη κοινωνία»; Φανερώνει και κατονομάζει την «ακριβή φύση» του «ίδιου του κέντρου του υπάρχοντος κόσμου»;

Είναι νομίζω απαραίτητο ν’ απαντήσουμε σ’ αυτά τα ερωτήματα, ώστε να συζητήσουμε σοβαρά για την «κοινωνία του θεάματος σήμερα». Επιπλέον, τα ερωτήματα αυτά, όποια κι αν είναι η τελική μας απάντηση, πρέπει να μάς απασχολούν πάντοτε, εάν δεν θέλουμε «η κριτική έννοια του θεάματος να εκχυδαϊστεί σε κάποια κενή φόρμουλα της κοινωνιολογικοπολιτικής ρητορείας, για να εξηγεί και να καταγγείλει αφηρημένα τα πάντα» (Κ.τ.Θ. § 203).

1. Η προϊστορία της έννοιας «θέαμα» στη σκέψη του Γκυ Ντεμπόρ

Για ν’ απαντήσουμε στα παραπάνω ερωτήματα, θεωρώ πως πρέπει να εξετάσουμε τη διαμόρφωση και μετεξέλιξη της έννοιας «θέαμα» μέσα στη σκέψη του Ντεμπόρ. Διότι ο όρος αυτός εμφανίζεται στη σκέψη του πολύ νωρίτερα από το 1967, νωρίτερα ακόμα κι από το 1963. Μόνο που, τότε, τον συσχετίζει μεν με την κατεστημένη αλλοτρίωση αλλά δεν του αποδίδει ακόμα την ιδιότητα να «εξηγεί ικανοποιητικά την κατεστημένη κοινωνία» ούτε να κατονομάζει «το ίδιο το κέντρο του υπάρχοντος κόσμου».

1957

Πράγματι, το 1957, στην Έκθεση πάνω στην κατασκευή καταστάσεων −ένα κατά κάποιον τρόπο ιδρυτικό κείμενο της Κ.Δ.−, συσχετίζει άμεσα την «κατασκευή καταστάσεων» με το «θέαμα» ως εξής:

22 Οκτωβρίου 2006

Δεύτερη και τελευταία επιστολή στα «Παιδιά της Γαλαρίας» | Περί ταξικής και πολιτισμικής οπτικής, και επιτέλους περί εντιμότητας


Αθήνα, 10/11/2005

Πληροφορήθηκα πριν λίγες μέρες, και στη συνέχεια το διαπίστωσα με τα μάτια μου, πως μου κάνατε την τιμή να με περιλάβετε, δια χειρός Λασεναίρ ετούτη τη φορά, και στο καινούργιο τεύχος του περιοδικού σας (τχ. 11, Σεπτέμβρης 2005). Μάλιστα και πάλι, όπως πριν δυο χρόνια (τχ. 10, Ιούνιος 2003), μέσω μιάς … υποσημείωσης.

Για να μην παρεξηγηθούμε χωρίς λόγο, διευκρινίζω ευθύς εξαρχής πως δεν απαιτώ καθόλου, ούτε καν ζητάω, ν’ απαντάτε στις κριτικές μου ή και γενικότερα σε ό,τι λέω και γράφω. Ούτε είστε υποχρεωμένοι να μου απαντάτε με κάποιο κείμενο, έστω κι αν εγώ σάς απεύθυνα ώς τώρα δύο κείμενα και μάλιστα πολυσέλιδα. Έχετε μάλιστα κάθε δικαίωμα να μου απαντάτε με απλές υποσημειωσούλες, όσο γελοίο κι αν είναι αυτό, αλλά και το δικαίωμα να μην μου απαντήσετε ποτέ τίποτα. Στο κάτω κάτω, ποιός είμαι εγώ;

Φαίνεται όμως πως τα κριτικά επιχειρήματα, που σάς απεύθυνα πριν 3 χρόνια με αφορμή το βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ Έκλειψη κι επανεμφάνιση του κομμουνιστικού κινήματος [1], αλλά και η Επιστολή μου με θέμα «δημοκρατία και κομμουνισμός» (που σάς έστειλα τον Ιούνιο του 2003, απαντώντας στην πρώτη υποσημειωσούλα σας), κάτι σάς «είπανε»× και μάλιστα κάτι το αρκετά δυσάρεστο κι ενοχλητικό μεν αλλά καθόλου ασήμαντο, μηδαμινό ή αδιάφορο, ώστε να το αφήσετε εντελώς αναπάντητο. Μπήκατε λοιπόν δυό φορές στον κόπο να με περιλάβετε, έστω και με υποσημειωσούλες, και κατά κάποιον τρόπο σάς ευχαριστώ γι’ αυτό.

Αν όμως δεν είστε διόλου υποχρεωμένοι να μου απαντάτε, ούτε καν να μου απαντάτε μ’ ένα τρόπο (και κόπο) ανάλογο του δικού μου, ωστόσο είστε απόλυτα υποχρεωμένοι, από τη στιγμή που αποφασίζετε να μου απαντήσετε, να το κάνετε τουλάχιστον με εντιμότητα.

Στην προηγούμενη υποσημειωσούλα σας (τχ. 10) «απαντήσατε» πλαγίως με δυο γραμμούλες – παραθέτοντας κι ένα τεχνηέντως ξεκομμένο κομματάκι τριών γραμμών απ’ όσα έγραφα – στην εκτενή και διεξοδική κριτική που είχα κάνει πολύ καιρό νωρίτερα στο παραπάνω βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ. Τουλάχιστον όμως τότε, πριν δυόμιση χρόνια, είχατε τη στοιχειώδη εντιμότητα να παραπέμψετε τους αναγνώστες σας στην ιστοσελίδα happyfew.gr, από την οποία θα μπορούσαν να προμηθευτούν ολόκληρο το κείμενο των Σχολίων μου και να σχηματίσουν την όποια άποψή τους από μόνοι τους. Αυτό μείωνε κάπως το γεγονός οτι εκείνη η υποσημειωσούλα σας ήταν σκέτη … ταμπελοκόλληση, αφού με είχατε τσουβαλιάσει αυθαίρετα και βέβαια χωρίς κανένα επιχείρημα.

Για το τσουβάλιασμα εκείνο και το πόσο αυθαίρετο ήτανε, σάς είχα απαντήσει παρευθύς με επιστολή μου 17 σελίδων (14 Ιουνίου 2003), γεμάτη από ντοκουμέντα κι  επιχειρήματα, και χωρίς να σάς τσουβαλιάζω σε καμμιά στιγμή. Ουδέποτε μου απαντήσατε σ’ εκείνη την επιστολή, όπως άλλωστε ουδέποτε απαντήσατε στα κριτικά σχόλιά μου πάνω στο βιβλίο του Ντωβέ. Αλλά έστω× ίσως να μην έχετε χρόνο ν’ ασχολείστε σοβαρότερα με τις κριτικές μου, παρ’ όλο που η όποια έλλειψη χρόνου δεν δικιολογεί το τσουβάλιασμα κι ακόμα λιγότερο την έλλειψη ευθύτητας κι εντιμότητας.

Σ’ αυτήν εδώ όμως, τη νέα υποσημειωσούλα σας το προηγούμενο τσουβάλιασμα μοιάζει παρανυχίδα μπροστά στις χοντράδες, με τις οποίες με χαρακτηρίζετε … χωρίς βέβαια κανένα επιχείρημα και πάλι. Κι εδώ διαπρέψατε στην ταμπελοκόλληση, μόνο που τώρα το παραχέσατε.

Αναρωτιέμαι ειλικρινά γιατί τόσο τυφλό κι ανόητο μένος εναντίον μου! Είναι δυνατόν να σπαστήκατε τόσο πολύ ή να αισθανθήκατε τόσο μεγάλη … πολιτική απειλή από την κριτική μου στο βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ; Μυστήρια πράγματα. Ακατανόητα! Όμως ούτε αρμόδιος είμαι, ούτε έχω κανένα λόγο ή όρεξη να τα διερευνήσω. Θ’ αρκεστώ ν’ απαντήσω, πάντοτε με επιχειρήματα, στην νέα αυτή επίθεσή σας από το πουθενά, πριν σας αποχαιρετήσω οριστικά.

Γράφετε λοιπόν τώρα για την αφεντιά μου:

«Εδώ και τρία χρόνια τα περισσότερα μέλη των Παιδιών της Γαλαρίας και του Κόκκινου Νήματος έκριναν οτι δεν είχε κανένα πολιτικό ενδιαφέρον να μπουν σ’ ένα διάλογο με το δημοκράτη και λάτρη του ελληνικού εθνικού πολιτισμού (βλ. άρθρο του στο εθνικιστικό περιοδικό Άρδην, τχ. 46, 2004) Γ.Δ. Ιωαννίδη. Αν κάναμε κάτι τέτοιο θα ήταν σα να θεωρούσαμε συζητήσιμη τη λασπολογία του εναντίον του Ντωβέ (τον οποίον αποκάλεσε πατερναλιστή, «πεφωτισμένο μπαμπά», εξουσιαστή ντετερμινιστή ο οποίος συλλαμβάνει τον κομμουνισμό «στη βάση ενός μικροαστικού πνεύματος αποταμίευσης» και άλλα τέτοια ευτράπελα). Ούτε αναγνωρίζουμε φυσικά σε κανένα το ρόλο του τιμητή του επαναστατικού κινήματος (πόσο μάλλον όταν πρόκειται για έναν εξωτερικό τιμητή, ο οποίος συμπλέει με το κυρίαρχο δημοκρατικό ρεύμα). Το μόνο που αξίζει να σημειώσουμε εδώ είναι οτι το 2002 που εκφράστηκαν, από διαφορετική φυσικά οπτική, τόσο η δική μας όσο και η (εκτενής) ιωαννίδειος κριτική στον ντετερμινισμό του Ντωβέ, και οι δυό πλευρές αγνοούσαμε τη μεταστροφή του στο συγκεκριμένο θέμα. Το Προλεταριάτο και Εργασία κυκλοφόρησε βέβαια μέσα στο 2002 αλλά έφτασε καθυστερημένα στα χέρια μας.» (Τα Παιδιά της Γαλαρίας, τχ. 11, υποσημ. 14, σελ. 108).

Θαυμάσια! Να σημειώσω μόνο, πριν μπω στο ζουμί, δυό λεπτομερειούλες που έχουν το ενδιαφέρον τους.

Για να μη συγχέουμε λοιπόν παραπλανητικά, όπως κάνετε εδώ, εντελώς διαφορετικά μεγέθη και κατ’ επέκταση ποιότητες, επειδή γράφετε οτι «το 2002 που εκφράστηκαν, από διαφορετική φυσικά οπτική, τόσο η δική μας όσο και η (εκτενής) ιωαννίδειος κριτική στον ντετερμινισμό του Ντωβέ, [κ.λπ.]», σας υπενθυμίζω πως εκείνο το μοιραίο έτος η δική μου κριτική … περιορίστηκε σε 93 σελίδες ενώ η δική σας … απλώθηκε σε 3 γραμμούλες [2]. Κι ενώ στη δική μου, την «ιωαννίδειο» κριτική, η οπτική μου δηλώθηκε ξεκάθαρα κι αναπτύχθηκε διεξοδικά, στην δική σας, τη «γαλάρειο» κριτική των 3 γραμμών, μόνο με καλπασμούς φαντασίας μπορεί να διακρίνει κανείς την οπτική γωνία της. Ίσως όμως είστε οπαδοί ενός γνωστού αποφθέγματος του … ελληνικού εθνικού πολιτισμού, κατά το οποίο «το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν». Ποιός ξέρει;

Από την άλλη, δεν μπορώ πράγματι να μη νιώσω κάποια μικρή ικανοποίηση διαβάζοντας το Προλεταριάτο και Εργασία τών Ντωβέ-Νέζικ και το Επίμετρό σας, που δημοσιεύετε σ’ αυτό το τεύχος 11. Επιτέλους λοιπόν κι ο ίδιος ο Ντωβέ κατάλαβε πως ο ντετερμινισμός του ήταν απλά αποτέλεσμα μιας ληξιπρόθεσμης κι άνευ σοβαρού νοήματος αντίδρασης σε μια ορισμένη τάση μετά το Μάη του 1968, κι οτι είχε «κατά κάποιον τρόπο παρατραβήξει το σκοινί» – όπως ακριβώς δηλαδή το είχα επισημάνει στην εισαγωγή των Σχολίων μου.

Να τι έλεγα επ’ αυτού:

«Ο Ντωβέ δεν θεωρεί πως η απόπειρά του να εστιάσει αποκλειστικά στο περιεχόμενο τού κομμουνισμού, προέκυψε μέσα από κάποιες παροδικές ιστορικές συνθήκες, δηλαδή από την παρακμή τού κινήματος τού ’68 και την "υποκειμενιστική" παρεκτροπή που την ακολούθησε. Δεν βλέπει πως η έμφαση στον "αντικειμενισμό" και η κάθετη ρήξη με τον "υποκειμενισμό" εξυπηρετούσε μια πρόσκαιρη αντίθεση με ημερομηνία λήξης× και οτι, εάν αναχθεί σε απόλυτη αλήθεια και σε απόλυτη αντίθεση, επανεισάγει και συντηρεί αλώβητη την αδιέξοδη αντίθεση αντικειμενισμού-υποκειμενισμού. Αντίθετα, υποστηρίζει οτι αποκλειστικά και μόνο μ’ αυτό τον "αντικειμενιστικό" τρόπο μπορεί να συλληφθεί έγκυρα ο κομμουνισμός γενικά, τόσο ως υπαρκτό κίνημα όσο και ως μέλλον.» (Σχόλια στον Ντωβέ, σελ. 4) [3]

Ας μπούμε όμως στην ουσία. Επαναλαμβάνω οτι δεν απαιτώ το διάλογο μαζί σας –απλώς είχα ελπίσει οτι μπορεί να σάς ενδιέφερε ο διάλογος με κάποιον που, όπως φάνηκε σε τελική ανάλυση, είχε δίκιο να κριτικάρει συγκεκριμένα, διεξοδικά κι όχι αόριστα το ντετερμινισμό του Ντωβέ–, απαιτώ όμως, από τη στιγμή που με πιάνετε στο πληκτρολόγιό σας ή στο στόμα σας, να είστε έντιμοι απέναντί μου.

Η παραπάνω «απάντησή» σας, όχι μόνο δεν είναι έντιμη, όχι μόνο δεν είναι ούτε στο ελάχιστο πολιτική, αλλά είναι πολιτικάντικη πέρα ώς πέρα!

Α.

Η δραματοποίηση των διαφωνιών – στην οποία έχετε επιδοθεί, από το κακό στο χειρότερο, δι’ υποσημειώσεων σε βάρος μου – αποτελεί μια παραδοσιακή πατέντα όλων των πολιτικάντηδων του κερατά.

Η μέθοδος είναι απλή και γνωστή. Απέναντι στα επιχειρήματα κάποιου, από τα οποία νιώθουμε (βάσιμα ή όχι) κάποιου είδους «απειλή» ή έστω ξεβόλεμα, δεν απαντάμε μ’ επιχειρήματα αλλά του κολλάμε ξύλινες δραματικές ταμπέλες, που ξέρουμε οτι μειώνουν κι απαξιώνουν αυτόματα και αυτόν και – κυρίως! – τα (κατά φαντασία ή όχι) ενοχλητικά επιχειρήματά του απέναντι στο ακροατήριό «μας», προκειμένου αυτό να μην μπει καν στον κόπο να τα μελετήσει, ούτε να τ’ ακούσει, αλλά να τα προσπεράσει βιαστικά από πάνω με τη βοήθεια της … θαυματουργού ταμπέλας.

Εννοείται βέβαια πως, όπως όλα τα καλά δράματα, κι αυτή εδώ η πολιτικάντικη πατέντα ξεκινάει από απλές ταμπελοκολλήσεις και προχωράει σε δραματικές κορυφώσεις, στο βαθμό βέβαια που ο «ενοχλητικός» κάνει το λάθος να επιμένει και να επανέρχεται με επιχειρήματα, ο μπαγάσας. Με κατακλείδα της δραματικής κορύφωσης τον εξοβελισμό του στο πυρ το … εξωτερικότερον («εξωτερικός»), έτσι ώστε να προλάβουμε και την πιθανή μομφή οτι αρνούμαστε το διάλογο μαζί του, δηλαδή με τα ενοχλητικά επιχειρήματά του.

Φυσικά αυτή η πολιτικάντικη μέθοδος δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια επέκταση τής θεωρίας του Παβλόφ, περί «εξαρτημένων αντανακλαστικών», στα πολιτικά πράγματα και είναι μάλλον περιττό να πω πόσο πολύ αυτό δείχνει πως υποτιμάτε και μειώνετε, όχι τόσο εμένα όσο το ίδιο το αναγνωστικό κοινό σας.

Αν δεν γνώριζα οτι είναι άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, και κυρίως αν δεν είχα διαπιστώσει από την προηγούμενη υποσημειωσούλα σας το πώς είχατε επιλέξει ν’ «απαντήσετε» στα επιχειρήματά μου, τότε θα είχα εκπλαγεί για το πόσο ξεφτιλισμένες πολιτικάντικες μεθόδους μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν εναντίον μου άνθρωποι που δηλώνουν … ενάντιοι στην πολιτική, όπως εσείς. Λυπάμαι για λογαριασμό σας αλλά δεν εκπλήσσομαι καθόλου πιά× ειδικά εφόσον σύμπτωση επαναλαμβανόμενη, και μάλιστα προς το χειρότερο, παύει να είναι σύμπτωση.

Β.

Ας πάρω όμως ένα προς ένα τα τωρινά σας καμώματα σε βάρος μου.


21 Οκτωβρίου 2006

A΄ επιστολή στα «Παιδιά τής Γαλαρίας» | Περί Ντωβέ, κομμουνισμού και δημοκρατικής διεκδίκησης

Αθήνα, 14/7/2003


Αγαπητοί Γκαράνς, Λασεναίρ, Μάριους, Ντεμπυρό και Γ.,


Διάβασα το τελευταίο τεύχος (αρ. 10, Ιούνιος 2003) τού περιοδικού σας, που το αφιερώνετε στούς «δημοκράτες, ένοπλους και μη, και τούς ειρηνιστές». Συνολικά μπορώ να πω οτι το βρήκα ενδιαφέρον, με την έννοια οτι παρουσιάζει κάμποσες καλές διευκρινήσεις ορισμένων ζητημάτων και, κυρίως, έναν άξονα σκέψης. Έστω κι αν δεν συμφωνώ με το συγκεκριμένο άξονα, θεωρώ οτι είναι σημαντικό που κάποιοι «συμμαζεύουν» τη σκέψη τους μέσα στις σημερινές συνθήκες τής γενικευμένης φίρδην-μίγδην «σκέψης».

Σε μια υποσημείωση όμως τού κεφαλαίου Τι είναι η περίφημη δημοκρατία και γιατί δεν αξίζει να την υπερασπιζόμαστε, με αναφέρετε σαν … «ένα ακόμα επικριτή τής κομμουνιστικής θεωρίας και υπέρμαχο τής δημοκρατίας» (σελ. 68). Σάς οφείλω λοιπόν μιάν απάντηση, δεδομένου μάλιστα οτι το συγκεκριμένο κεφάλαιό σας αλλά και το επόμενο (Ο κομμουνισμός ως πρακτική ανθρώπινη κοινότητα, σελ 80-83), είναι κατά κάποιον τρόπο και μια τοποθέτησή σας πάνω στα δικά μου Σχόλια στο βιβλίο τού Ζιλ Ντωβέ, “Έκλειψη και επανεμφάνιση τού κομμουνιστικού κινήματος”, που σάς έδωσα πριν από 8 μήνες —χωρίς από τότε να μου απαντήσετε.

Μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση το γεγονός οτι την υποσημείωση αυτή (υπ’ αρ. 53), που αναφέρεται στη ημιφάλακρη αφεντομουτσουνάρα μου και παραπέμπει στο παραπάνω γραπτό μου, την βάλατε στο τέλος τής εξής πρότασής σας: «Σε όλο το φάσμα, όπως είδαμε, από την άκρα αριστερά ώς τούς συντηρητικούς, φαίνεται να υπάρχει συμφωνία οτι η δημοκρατία, ως πρακτική και ιδεολογία, εμπεριέχει το κλειδί τής επίλυσης όλων τών κοινωνικών προβλημάτων» (σελ.68). Αυτό σημαίνει προφανώς οτι, κατά τη γνώμη σας, στην παραπάνω συμφωνία όλου τού πολιτικού φάσματος μετέχει και η αυτού ταπεινότης μου× και οτι υποστηρίζω πως η δημοκρατία «εμπεριέχει το κλειδί τής επίλυσης όλων των κοινωνικών προβλημάτων»!

Εντάξει. Από τη στιγμή που μιλάω δημόσια, δέχομαι οτι ο οποιοσδήποτε μπορεί να έχει την οποιαδήποτε γνώμη για όσα λέω. Αρκεί ωστόσο να αποδεικνύει οτι η γνώμη του κάπου πατάει γερά και δεν είναι απλώς πυροτέχνημα. Όχι για κανέναν άλλο λόγο αλλά απλώς επειδή, φίλη μεν η πολεμική, φιλτάτη δε η αλήθεια.

Σας ρωτάω λοιπόν: πού βρε παιδιά, σε ό,τι έχω γράψει στα Σχόλια στο βιβλίο τού Ζιλ Ντωβέ ή αλλού, με έχετε δει να υποστηρίζω ότι η δημοκρατία … «εμπεριέχει το κλειδί τής επίλυσης όλων τών κοινωνικών προβλημάτων»;

Η θέση μου είναι σαφής και απέχει μερικά έτη φωτός από το παραπάνω. Αυτό που υποστήριξα κριτικάροντας το βιβλίο τού Ντωβέ, δεν είναι βέβαια πως η δημοκρατία εμπεριέχει το κλειδί για την επίλυση όλων (!) τών κοινωνικών προβλημάτων. Ούτε οτι αρκεί η δημοκρατική (ή όποια άλλη) μορφή για να μετασχηματιστεί το περιεχόμενο τών κοινωνικών σχέσεων.

Υποστήριξα οτι δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε τη μορφή ανεξάρτητα από το περιεχόμενο. Έδειξα, αρκετά λεπτομερειακά, τις αντιφάσεις και το αδιέξοδο τής προσπάθειας τού Ντωβέ να εμμένει στο περιεχόμενο παραμελώντας τη μορφή. Δεν πήρα το μέρος τής μορφής κατά τού περιεχομένου αλλά τόνισα πως ένα από τα κύρια προβλήματα τής κομμουνιστικής θεωρίας είναι «η αδυναμία [της] να συλλάβει με μια ενιαία κίνηση τη 'μορφή' και το 'περιεχόμενο' τού κομμουνισμού» (Σχόλια στο βιβλίο τού Ζιλ Ντωβέ…).

Επανέλαβα επίσης, καμμιά 80αριά χρόνια μετά τον Καρλ Κορς, οτι η «αντικειμενική» (ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων) και η «υποκειμενική» (ταξική πάλη) θεώρηση τής ιστορίας οριοθέτησαν — ήδη απ' τον Μαρξ — δύο διαφορετικές οπτικές μέσα στην κομμουνιστική θεωρία, που δεν κατόρθωσαν ώς σήμερα να συγκλίνουν σε μια ενιαία θεώρηση. Επιχείρησα να ξαναθυμίσω τη σχέση μεταξύ τού περιεχομένου τών κοινωνικών σχέσεων με την οργανωτική τους μορφή, όπως και τη σχέση μεταξύ αντικειμενικού και υποκειμενικού, σαν ζητήματα που η κομμουνιστική θεωρία άφησε στο σκοτάδι× και υπογράμμισα οτι «σήμερα που, έπειτα από την εμπειρία τής δεκαετίας τού '60, γνωρίζουμε οτι δεν μπορούμε ν' αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς ν' αλλάξουμε τον εαυτό μας και αντίστροφα, γίνεται όλο και πιο σαφές οτι η αδυναμία αυτή τού ιστορικού κομμουνιστικού κινήματος βρίσκεται στη ρίζα τής 'έκλειψής' του» (Σχόλια…) [1].

Μέσα σ’ αυτό τον άξονα σκέψης πρότεινα τη δημοκρατική διεκδίκηση σαν την οργανωτική μορφή τόσο ενός ανώτερου σταδίου κοινωνικών σχέσεων όσο και τής οποιασδήποτε «τάσης» προς αυτό. Βέβαια προχώρησα και σε μια κριτική ορισμένων από τις βασικές απόψεις τού υλιστικού ντετερμινισμού, μιά και θεωρώ πως ευθύνονται για τις αντιφάσεις και τ' αδιέξοδα τού Ντωβέ και τής κομμουνιστικής θεωρίας γενικότερα. Αλλά σε καμμιά στιγμή δεν υποστήριξα, ούτε υποστηρίζω, οτι η δημοκρατία (ή οποιαδήποτε άλλη οργανωτική μορφή) «εμπεριέχει το κλειδί για την επίλυση όλων τών κοινωνικών προβλημάτων», όπως μού αποδίδετε!

Έτσι, ενώ πράγματι είμαι «υπέρμαχος τής δημοκρατίας», όπως το λέτε σωστά, δεν είμαι βέβαια υπέρμαχος τής παραπάνω άποψης που εντελώς αυθαίρετα και λανθασμένα μού χρεώνετε.

Όσο για το «επικριτής τής κομμουνιστικής θεωρίας», φαντάζομαι οτι θα γνωρίζετε πως «επικρίνω» σημαίνει «ψέγω, σχολιάζω δυσμενώς, αποδοκιμάζω». Μέχρι να πληροφορηθώ από την υποσημείωσή σας οτι «επικρίνω» την κομμουνιστική θεωρία, είχα την εντύπωση οτι την έκρινα. Αν τώρα, κατά τη γνώμη σας, η κριτική ισοδυναμεί με αποδοκιμασία, μήπως θα έπρεπε να σβύσουμε τη λέξη «κριτική» από το λεξιλόγιό μας, να την αντικαταστήσουμε με τη λέξη «επίκριση» και να περιορίσουμε τη σκέψη μας στο δίπολο «αποδοκιμασία» ή «επιδοκιμασία»;

*

Δεν θα επιμείνω σε ορισμένες λεπτομέρειες τής αυθαίρετης από την πλευρά σας συνταύτισής μου με αυτή τη «συμφωνία όλου τού πολιτικού φάσματος» περί δημοκρατίας — όπως για παράδειγμα στο οτι, κατ' αυτό τον τρόπο, με τσουβαλιάζετε ετσιθελικά με τις (εντελώς άσχετες με ό,τι εγώ λέω) «σύγχρονες θεωρίες [περί δημοκρατίας, που] συγκλίνουν στη θεώρηση τής δημοκρατίας ως ενός συστήματος λήψης κυβερνητικών αποφάσεων, δίνοντας έμφαση στις μορφές μέσω τών οποίων συγκροτείται η σχέση τού ατόμου με το κράτος» («Τα παιδιά τής γαλαρίας», τχ 10, σελ. 69)× ή με τις «δημοκρατικές απολογητικές θεωρίες [που] χαρακτηρίζονται από πλήρη έλλειψη ανάλυσης τών σύγχρονων κοινωνικών σχέσεων» (σελ. 73)× ή μ' εκείνες τις δημοκρατικές θεωρήσεις που επιδιώκουν «την ενοποίηση στη βάση τής συγκαλυμμένης εκμετάλλευσης» (στο ίδιο, σελ. 82).

Ούτε θα μπω στον πειρασμό να σάς αντιπαραθέσω μια — ανάλογη με τη δική σας περί τής δημοκρατίας — ιστορία τού κομμουνισμού και τών περισσότερο ή λιγότερο σύγχρονων θεωριών του, μέσ' από την οποία θα μπορούσε εύκολα κανείς να δείξει, διαπράττοντας ανάλογα με τα δικά σας αυθαίρετα τσουβαλιάσματα, «τι είναι αυτός ο περίφημος κομμουνισμός και γιατί δεν αξίζει να τον υπερασπιζόμαστε».

Κι αυτό για δύο λόγους. Πρώτον, επειδή δεν μ' αρέσει να τσουβαλιάζω αυθαίρετα κανέναν, ειδικά όταν προσπαθεί να βρει μιαν άκρη ξαναπιάνοντας κομμένα νήματα× και δεύτερον επειδή αναγνωρίζω οτι, στη δύσκολη θέση που βρίσκομαι εγώ όταν προσπαθώ να ξαναδώσω ένα ορισμένο νόημα στη λέξη «δημοκρατία», βρίσκεστε κι εσείς που προσπαθείτε να ξαναδώσετε ένα ορισμένο νόημα στη λέξη «κομμουνισμός».

Θα καταπιαστώ λοιπόν με κάτι που θεωρώ πιο ουσιαστικό, δηλαδή με τις βασικές θέσεις σας για τη δημοκρατία, όπως φαίνονται μέσ' από τρία κυρίως σημεία τού κειμένου σας, τα οποία θα σχολιάσω εδώ με τη σειρά τους στις παρακάτω ενότητες 1, 2 και 3.


20 Οκτωβρίου 2006

Σχόλιο στο βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ «Έκλειψη κι επανεμφάνιση του κομμουνιστικού κινήματος»


(Εισαγωγή και Πρώτο Κεφάλαιο)


 «Το πρόβλημα της αιτιότητας είναι ένα ψευτοπρόβλημα, που μάς το επιβάλλει η κάλπικη επιστήμη, η επιστήμη που θέλει να προβλέπει. (…) Η αιτιακή περιγραφή αποκαλύπτει μία μόνον όψη της εξέλιξης: τα αναγκαία ή οικονομικά στοιχεία της. Τα σφάλμα γίνεται όταν θεωρούμε αυτούς τούς δεσμούς συγχρόνως επαρκείς για την εξέλιξη, και όλα τα υπόλοιπα άχρηστα που πρέπει να τ’ αγνοούμε. Από την άλλη μεριά, είναι εξ ίσου ανόητο να αρνηθούμε όλες τις αιτιακές σχέσεις με πρόσχημα ότι υπάρχει κάτι άλλο πέρα απ’ αυτές. Θα ήταν καλύτερο να τοποθετήσουμε την αιτιότητα ως μια επιμέρους κλίμακα του τρόπου με τον οποίον ο άνθρωπος βλέπει την ύλη».

Άσγκερ Γιόρν, Περί Μορφής.
Σκιαγραφία μιας  μεθοδολογίας των  τεχνών (1952-1957).

«Μόνο μέσα στην κοινωνική κατάσταση, ο υποκειμενισμός και ο αντικειμενισμός, ο ιδεαλισμός και ο υλισμός, η ενεργητικότητα και η παθητικότητα χάνουν τον αντιθετικό τους χαρακτήρα και συνεπώς παύουν να υπάρχουν σαν αντιθέσεις` η λύση των  θεωρητικών αντιθέσεων δεν είναι δυνατή παρά μόνο μ’ ένα πρακτικό τρόπο, μόνο με την πρακτική ενέργεια του ανθρώπου».

Κάρλ Μαρξ, Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα (1844).

«[Η θεωρία των  Μαρξ-Ένγκελς] δεν μπόρεσε μετά το 1850 να συνεχίσει ν’ αναπτύσσεται ζωντανά μέσα στην πρακτική του εργατικού κινήματος [διότι από τότε] κατευθύνθηκε όλο και περισσότερο προς μια ενορατική ιστορία, που υποβίβασε αφηρημένα την κοινωνική ανάπτυξη σε μια αντικειμενική πορεία καθοριζόμενη από εξωτερικούς νόμους».

Καρλ Κορς, Η κρίση του μαρξισμού (1931).
  
Νοέμβριος 2002
[μικρές προσθήκες Ιούνιος 2003]

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 

Κόκκινη κλωστή δεμένη, στην ανέμη τυλιγμένη…


Το βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ Έκλειψη κι Επανεμφάνιση του Κομμουνιστικού Κινήματος κυκλοφόρησε το Μάιο του 2002 από την εκδοτική ομάδα «Κόκκινο νήμα» σε εξαιρετική μετάφραση. Στον πρόλογο επισημαίνεται πως «πέρα από τις βασικές θεωρητικές παραδοχές των  κομμουνιστών τούς δυο τελευταίους αιώνες, σχεδόν όλα τα επιμέρους ζητήματα που θίγει ο συγγραφέας αποτελούν θέμα συζήτησης και εκ νέου πραγμάτευσης μέσα στο κομμουνιστικό κίνημα, αφού μιλάμε για ένα ζωντανό κίνημα που αναδημιουργείται από την ίδια την αντιφατική πορεία της καπιταλιστικής κοινωνικής σχέσης». Το σχόλιό μου λοιπόν είναι η συνεισφορά μου σ’ αυτή τη συζήτηση – μια συνεισφορά όμως που θα τολμήσει να βάλει σε συζήτηση, πέρα από τα επιμέρους ζητήματα, και κάποιες από τις βασικές θεωρητικές παραδοχές των  κομμουνιστών.

Στα αναμφισβήτητα «υπέρ» αυτού του βιβλίου είναι, πρώτον, ότι επιχειρεί (εστιάζοντας έστω και μόνο στην αιτιοκρατική-ντετερμινιστική πλευρά της) να επανενεργοποιήσει τη σκέψη του Μαρξ κι έτσι μάς καλεί να τη θυμηθούμε και ν’ αναμετρηθούμε γι’ άλλη μια φορά μαζί της. Δεύτερον, η έμφαση που θέλει να δώσει στον κομμουνισμό σαν ένα υπαρκτό ήδη από σήμερα κίνημα, σύμφωνα με τη ρήση του Μαρξ: «Εμείς ονομάζουμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί την τωρινή κατάσταση. Οι όροι αυτής της κίνησης προκύπτουν από τις προϋποθέσεις που υπάρχουν σήμερα» (Η Γερμανική ιδεολογία)[1].

Έχοντας ζήσει την παρακμή που ακολούθησε το «Μάη του ’68», την ατέρμονη όσο και ανούσια πολιτικολογία και τη διάσπαση εκείνου του κινήματος σ’ ένα σωρό ετικέτες και πόζες χωρίς σοβαρό περιεχόμενο, ο Ντωβέ επιχειρεί –απολύτως δικιολογημένα ώς εδώ– να εστιάσει στο περιεχόμενο του κομμουνισμού:

«Η οργανωτική μορφή της κομμουνιστικής επανάστασης, όπως κάθε άλλου κοινωνικού κινήματος, εξαρτάται από το περιεχόμενό της» (σελ. 48, η έμφαση του Ντωβέ).

«Ο Μαρξ εστιάζει στο περιεχόμενο του κινήματος. Ο Λένιν και η υπεραριστερά εστίασαν στις μορφές του» (σελ. 81, η υπογράμμιση του Ντ.).

Ταυτόχρονα όμως απορρίπτει σαν «υποκειμενιστικό» το στοχασμό πάνω στις όποιες οργανωτικές, θεσμικές, πολιτικές, κ.ά. μορφές του κομμουνισμού, καθώς πιστεύει πως αυτές θα προκύψουν αναγκαστικά κι αναπόφευκτα, «αυθόρμητα», από το περιεχόμενό του, το οποίο με τη σειρά του προκύπτει από τις αντιφάσεις της ίδιας της καπιταλιστικής ανάπτυξης:

«Η καπιταλιστική κοινωνία από μόνη της γεννάει ένα κομμουνιστικό κόμμα, που δεν είναι τίποτε άλλο από την οργάνωση του αντικειμενικού κινήματος» (σελ. 65, η έμφαση του Ντ.).

«Το κομμουνιστικό κίνημα δεν είναι απολίτικο, είναι ενάντια στην πολιτική» (σελ. 49, η έμφαση του Ντ.).

Ο Ντωβέ δεν θεωρεί πως η απόπειρά του να εστιάσει αποκλειστικά στο περιεχόμενο του κομμουνισμού, προέκυψε μέσα από κάποιες παροδικές ιστορικές συνθήκες, δηλαδή από την παρακμή του κινήματος του ’68 και την «υποκειμενιστική» παρεκτροπή που την ακολούθησε. Δεν βλέπει πως η έμφαση στον «αντικειμενισμό» και η κάθετη ρήξη με τον «υποκειμενισμό» εξυπηρετούσε μια πρόσκαιρη αντίθεση με ημερομηνία λήξης και ότι, εάν αναχθεί σε απόλυτη αλήθεια και σε απόλυτη αντίθεση, επανεισάγει και συντηρεί αλώβητη την αδιέξοδη αντίθεση αντικειμενισμού-υποκειμενισμού. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι αποκλειστικά και μόνο μ’ αυτό τον «αντικειμενιστικό» τρόπο μπορεί να συλληφθεί έγκυρα ο κομμουνισμός γενικά, τόσο ως υπαρκτό κίνημα όσο και ως μέλλον.

Βέβαια και ο Μαρξ έδωσε έμφαση στο «περιεχόμενο». Για παράδειγμα, σ’ ένα από τα πιο πολιτικά κείμενά του, μιλώντας  για την κοινωνική επανάσταση του 19ου αιώνα έλεγε πολύ χαρακτηριστικά πως «παλιότερα η φράση ξεπερνούσε το περιεχόμενο∙ σήμερα το περιεχόμενο ξεπερνά την φράση» (Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη). Προς το τέλος της ζωής του, με αφορμή το συνέδριο του γερμανικού Εργατικού κόμματος στην Γκότα, έγραφε στον Μπράκε: «Κάθε βήμα του πραγματικού κινήματος είναι πιο σπουδαίο από μια δωδεκάδα προγράμματα» (Κριτική του προγράμματος της Γκότα, 1875). Αλλά και πέρα από αυτό, σε γενικές γραμμές θεωρούσε πως, σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία,

«οι νομικές σχέσεις και οι μορφές του Κράτους δεν μπορούν να εξηγηθούν από αυτές τις ίδιες, ούτε από την υποτιθέμενη γενική εξέλιξη του ανθρώπινου πνεύματος, αλλά ριζώνουν μάλλον μέσα στις υλικές συνθήκες της ζωής (…)∙ και γι’ αυτό πρέπει ν’ αναζητήσουμε στην πολιτική οικονομία την ανατομία της κοινωνίας των πολιτών (Πρόλογος στην Κριτική της πολιτικής οικονομίας).

Θεωρούσε επίσης, πως ακόμα και οι παραγωγικές σχέσεις, παρ’ όλο που στο «σύνολό τους σχηματίζουν την οικονομική δομή της κοινωνίας, το πραγματικό θεμέλιο πάνω στο οποίο υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα, στο οποίο αντιστοιχούν καθορισμένες μορφές της κοινωνικής συνείδησης» (στο ίδιο), καθορίζονται κι αυτές από ένα άλλου είδους «περιεχόμενο»: «Αυτές οι σχέσεις παραγωγής αντιστοιχούν σ’ ένα δεδομένο βαθμό ανάπτυξης των  υλικών παραγωγικών τους δυνάμεων» (στο ίδιο).

Όμως ο Μαρξ δεν οδηγήθηκε ποτέ σε μια υποτίμηση του ζητήματος των  μορφών, ούτε σε μια καθολική εναντίωση στην πολιτική! O υπότιτλος της Νέας Εφημερίδας του Ρήνου, που διεύθυνε το ταραγμένο 1848, ήταν «όργανο της δημοκρατίας» και για δεκαετίες πρόβαλε το αίτημα μιας  πανευρωπαϊκής δημοκρατικής εξωτερικής πολιτικής, θεωρώντας την τσαρική Ρωσία σαν το μεγαλύτερο εχθρό για τη επανάσταση στην Ευρώπη[2]. Μίλησε για κομμουνιστικό κόμμα και έγραψε το «μανιφέστο» του, στο οποίο επέστρεφε διαρκώς έως το τέλος της ζωής του. Η θεωρητική αντιπαράθεσή του με τον Προυντών στρεφόταν εναντίον της «απολίτικης» ή «αντιπολιτικής» θεωρίας του Γάλλου σοσιαλιστή.

Πάνω στην ίδια βάση, στο πιο πρακτικό πλαίσιο της Α΄ Διεθνούς πολέμησε με οξύτητα τούς προυντωνιστές επειδή υποτιμούσαν πλήρως την πολιτική διάσταση του προλεταριακού αγώνα και, όπως στο Μανιφέστο του κομμουνιστικού κόμματος το 1847-48, έτσι και στην Ιδρυτική διακήρυξη της Α΄ Διεθνούς, το 1864, θεωρούσε αναγκαία την «κατάληψη της πολιτικής εξουσίας από το προλεταριάτο». Αλλά ακόμα και όταν η εμπειρία της Παρισινής Κομμούνας τον έσπρωξε σε πιο «αντικρατικές» πολιτικές θέσεις, κάνοντάς τον να υποστηρίξει την «καταστροφή της σημερινής μηχανής του αστικού Κράτους», και τότε ακόμα δεν δίστασε να χαρακτηρίσει την Κομμούνα σαν την «πολιτική μορφή, που επιτέλους βρέθηκε, της δικτατορίας του προλεταριάτου» (Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία, 1872, η υπογράμμιση του Μαρξ). Σ’ αυτή μάλιστα την ανάλυσή του της Κομμούνας φρόντισε με μεγάλη επιμέλεια να εντοπίσει και να προβάλλει τις οργανωτικές μορφές της, ακόμα και παραχαράσσοντας υπέρ του συγκεντρωτισμού την αληθινή φύση των  μορφών οργάνωσης της Κομμούνας.

Η υποτίμηση του ζητήματος των μορφών οδηγεί επιπλέον τον Ντωβέ να ορίζει τον κομμουνισμό σαν το κοινωνικό κίνημα που αρνείται πλήρως την «αξία» (όρο με τον οποίον, ακολουθώντας τον Μαρξ, εννοεί την «ανταλλακτική αξία»). Την ίδια όμως στιγμή συνταυτίζει πλήρως την «αξία» με την ανταλλαγή. Το περιεχόμενο του κομμουνισμού, τόσο σαν πραγματικό κίνημα όσο και σαν μελλοντική κοινωνία, το εντοπίζει σε πρακτικές άρνησης της ανταλλαγής:


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1864 190cm 1917 1929 1940 1955 1957 1965 1968 2008 2013 2014 3/45 Ά. Γιάπε/A.Jappe Α. Καγιέ/A. Caillé Α. Καμύ/A. Camus Α. Κοζέβ/A. Kojève Α. Σοπενχάουερ/A. Schopenhauer Ά. Σπέερ/A. Speer Ά. Τιούρινγκ/A. Turing αγάπη Αισχύλος Άκης Πάνου Αλ. Μπέρκμαν/Al. Berkman Αλ. Σμέμαν/Al. Schmeman Αλέκα Παπαρήγα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Τομπάζης Αλεξάντερ Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Άνταμ Κέρτις/A. Curtis Άνταμ Σμιθ/Adam Smith Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ.Andy Warhol Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Ιωάννου Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης Άρης Κωνσταντινίδης Άρθουρ Λένινγκ/Arthur Lehning Άρθουρ Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστερά Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand Β. Γκ. Ζέμπαλντ/W.G. Sebald Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Valentin Voloshinov Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτορ Μπούλλα/Victor Bulla Βικτόρ Σερζ/Victor Serge Βίκτορ Σκλόφκσι/Victor Chklovski Βίκτορ Φρανκλ/Victor Frankl Βίκτωρ Ουγκώ/Vicror Hugo Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne βιοτεχνολογία βοηθήματα μνήμης Βολταίρος Βομβάη Βόρειοι Γ. Γκ. Φίχτε/ J. G. Fichte Γ. Τζέης/W. James Γαλαρίες Γένεσις Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος Γιεβγκένι Ζαμιάτιν/Yevgeny Zamyatin Γιόζεφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χάιζινχα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Δάβος Γιώργος Μακρής Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκ. Λούκατς/G. Lukacs Γκέοργκ Βύχνερ/Georg Büchner Γκεοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκεόρκι Λούκατς/Georgy LuKacs Γκετζ Άλυ/Gotz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespear Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου δάσκαλοι Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα δικαιοσύνη ΔΝΤΟΟΣΑΤΡΟϊΚΑΘΕΣΜΟΙ δόγμα Τρούμαν δοκιμασίες Δουβλίνο Ε. Βιλ/E. Will Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς εγωπαθείς διανοούμενοι εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκλογές εκπομπές Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελίας Κανέττι/Elias Canetti Ελίζαμπεθ Άνσκομπ/E. Anscombe Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντγκαρ Λη Μάστερς / Edgar Lee Masters εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός Επενδυτικό περιβάλλον επιβίωση επιστήμη Έρασμος εργασία ερείπια Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbawm Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Έρνστ Μπλοχ/Ernst Bloch Ερυθρογράφος Ετιέν ντε λα Μποεσί/E. de la Boetie Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ. Νταβί/G. Davy Ζ.Π. Βερνάν/J.P. Vernant Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν-Ζακ Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Πιερ Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ζάχα Χαντίντ/Zaha Hadid Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζίγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζιλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauvé Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζορζ Μπατάιγ/Georges Bataille ζωή Η Διεθνής ηθική Θ. Ρόσζακ/Th. Roszak Θανάσης Σβώλος Θάτσερ/Ρήγκαν θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεός Θεοφάνης Μελάς Θίοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ivan Pavlov Ιβάν Τοθργκένιεφ/I. Tourgueniev Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen Ιγνάτιος Λογιόλα ιδεολογία ιδρύματα τέχνης ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Καβαλκάντι/Cavalcanti Κάθλην Ράιν/Kathleen Raine Καλκούτα καλλιτέχνες Καλοκαίρι Καλούμενος Καντ κάπο Καραμανλής Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Μαρξ/Karl Marx Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Χέκερ/Karl Hocker Καρλομάγνος Καρτέσιος/Descartes καταναλωτικοπαραγωγισμός καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό Κιουσόπουλος Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλοντ Λεβί Στρώς/Claude Levy Strauss κοινωνιοποίηση Κομμούνα κομμουνισμός Κονγκό Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορέα Κορνήλιος Καστοριάδης Κορνήλιος/Corneille κορπορατισμός Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού κρίση κρισολογία Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστίν Λαγκάρντ Κρίστοφερ Λας/Ch. Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βαλράς/L. Walras Λα Μετρί/ La Mettrie λαβύρινθος Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε Λένιν Λεόν Βαλράς/Léon Walras Λέον Τρότσκι Λέσχη της Ρώμης Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Σεστώφ/Lev Shestov Λίντον Τζόνσον/Lyndon Johnson Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λισιέν Μαλζόν/Lucien Malson λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουί Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Bunuel Λούντβιχ Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ Λυγκέας Λωτρεαμόν Μ. Ντριούρι/M. Drury Μ. Μπένετ/M. Bennet Μαγιακόφκι/Mayakovski μαγιονέζα μαθητές Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάιλς Ντέιβις/Miles Davis Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάπετς Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρί ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Marina Tsvetaeva μαρξιστές-λενινιστές Μαρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορυ Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάϊντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μετανάστευση μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίκαελ Λέβι/Michael Loewy Μικελάντζελο Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni μικροαστισμός Μίλτον Φρίντμαν/Milton Friedmann Μίλτος Σαχτούρης Μιράντα Τερζοπούλου μισαλλοδοξία Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault μισθωτοί σκλάβοι Μιχαήλ Μπακούνιν/Michail Bakunin Μιχαήλ Μπαχτίν/Mikhael Bachtine ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ Μουσείο Ακρόπολης μουσική Μπ. Μάντεβιλ/B. Mandeville Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπάτσης Μπέλα Ταρ/Bela Tarr Μπερνάρντο Σοάρες/Bernardo Soares Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπουκανιέρος Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπρους Σπρίνγκστιν/Bruce Springsteen Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί νεοφιλελευθερισμός Νικ Κέιβ/Nick Cave Νικολό Μακιαβέλλι Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Νταβός νταντά Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντιμίτρι Πρίγκοφ Ντιτρόιτ Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Ο κήπος Ο Μικρός Πρίγκηπας Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Π. Κονδύλης Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν πανσέληνος Παπάγος παράδοση παραλήρημα παραπληροφόρηση Πασκάλ Ενγέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέρο πένθος Πέπη Ρηγοπούλου Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Παπαθανασίου Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Κλαστρ/Pierre Clastres Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν/P.J. Proudhon πίστη Πίτερ Κρήφτ/Peter Kreeft Πλαστήρας Πλάτωνας Πλεύσις πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προλεταριάτο Προμηθέας Δεσμώτης πρόοδος προπαγάνδα Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Ρ. Τζακομπι/R. Jacobi Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρίνγκο Σταρ/Ringo Star Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ροζα Λουξεμπουργκ Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρομπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρούντι Σαιν Ζυστ/Saint Juste Σαρλ Μπωντλερ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκι/Charles Péguy Σαρλ Φουριέ/Ch. Fourier Σελίν/Céline Σεμπάστιαν Χάφνερ Σέρεν Κίρκεγκωρ/Soren Kierkegaard σθένος Σίγκμουντ Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόν Βέιλ/Simone Weil Σιμόν Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Zizek Σοκούροφ/Sokurov σολιψισμός Σομαλία Σόνια Σουδάν Σουν Τζου σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπιναλόγκα Σπινόζα/Spinoza Σπύρος Κυριαζόπουλος Στάλιν σταλινισμός Στάνλεϊ Καβέλ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συμβολισμός Σύναψις συνείδηση Συνταγή για μαγιονέζα Σύνταγμα συνωμοσιολογία Σφαγεία σχέδιο Μάρσαλ σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ. Ρ. Μιλλς/C. W. Mills Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot τα κορδόνια σου! Τάκης Μίχας Τάσος Λάγγης τεστ τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Α. Γκόλντστοουν/J.A. Goldstone/Τζ. Τζ. Μ. Κούτσι/J.M..Coetzee Τζ. Ρ. Σάουλ/J.R. Saul Τζ.Μ. Κούτσι/J.M. Coetzee Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακάρτα Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζέιμς Φρέιζερ/James Frazer Τζέρεμι Μπένθαμ/Jeremy Bentham Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζιανφράνκο Σανγκουινέτι/Gianfranco Sanguinetti Τζιόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζο Στράμερ/Joe Strummer Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ/J.K. Galbraith Τζον Ρωλς/John Rawls Τζον Σερλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Χιούστον/John Houston Τζόρτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τζων Λοκ/John Locke Τζων Φόουλς/John Fowles Το καταραμένο απόθεμα Το Ξεπέρασμα της Τέχνης Τοκβίλ/Tocqueville Τόμας Μαν/Tomas Mann Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ράιντ/Thomas Reid Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τσ. Σ. Περς/Ch. S. Peirce Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία τύψεις Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach υλισμός υπαρξισμός ύπνος υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Β. Μουρνάου/F.W. Murnau Φ. Γιάκομπι/F. Jacobi Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερνάντο Αρρραμπάλ/F. Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρω Φιλανθρωπία φιλία Φίλιπ Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Fyodor Dostoevsky Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φρ. Έμπερτ/Fr. Ebert Φρ. Καραντέκ/F. Caradec Φρ. Φουρκέ/Fr. Fourquet Φρ. Χάγιεκ/Fr. Hayek Φρανκ Ζάπα/Frank Zappa Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Λυοτάρ/François Lyotard Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρεντερικ Τζεϊμσον/Frederick Jameson Φρίντριχ Ένγκελς/Friedrich Engels Φρίντριχ Νίτσε/Friedrich Nietsche Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης Χ. Τζ. Θορώ/H.J. Thoreau Χ.Λ. Μπόρχες/J.L. Borges Χ.Μ Ενζενσμπέργκερ χαρά Χάρι Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χειρτ Μακ/Geert Mak Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse Χίλαρι Κλίντον χιούμορ χίπστερ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χομπς/Hobbes χοντρό δούλεμα Χουάν Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήμα και Μαγεία Χρήστος Βακαλόπουλος χριστιανισμός χρόνια πολλά χρόνος ψέμματα ψυχή Ψυχρή Ιδεολογία ωφελιμισμός AP auld lang syne beton7 Bob Dylan Bob Marley Bodies Christopher Cinemarian CoBrA D-503 dangerfew David Bowie DOCUMENTA Einsatzgruppe D European Media Art Festival F. C. Stanley Frank Zappa gosplan Grafton Happyfew Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere Internationale Lettriste/Λεττριστική Διεθνής Internationale Situationniste/Καταστασιακή Διεθνής intothepill izi Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Moon Keith Richards Krzysztof Kieslowski/Κριστόφ Κισλόφσκι La Commune Les Levres Nues Les Lèvres Nues Malaguena Melanie Pain memento mori mofferism/μοφερισμός Monty Python Necrology Nosotros RadioBubble Raul Zurita/Ραούλ Σουρίτα Raymond Carver/ Ρέϋμοντ Κάρβερ remap 2 Renty Roberto Juarroz RSA Salon De Vortex sexbox Sunrise Tales from the Crypt The Adicts The Beatles The Crass The Great Society The Gun Club The Juniors The Meteors The Morlocks The Please The Rolling Stones The Ruts The Sonic Youth The Stooges The Stranglers The Three Johns The UK Subs The War TwixtLab Vince Taylor Wall Street Journal Walt Whitman/Γουόλτ Γουΐτμαν WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets