20 Φεβρουαρίου 2017

Μανιφέστα 29 | No se puede vivir sin amar





Μεξικό, Νοέμβριος 1938, Ημέρα των Νεκρών. Δεξίωση του Ερυθρού Σταυρού. Ο πρέσβης της ναζιστικής Γερμανίας τσουγκρίζει το ποτήρι του με τον έκπτωτο πρόξενο της Μ. Βρετανίας, Τζόφρεϊ Φερμιν (Άλμπερτ Φίνεϊ):

Προστ χερ Φέρμιν!
─ Ναι, ναι, η συνθήκη του Μονάχου και τέτοια, «ειρήνη στις μέρες μας» … Αλλά ας μην είμαστε πολύ βιαστικοί, ας βαστάμε και καμιά πισινή. Όπως οι  Μεξικάνικοι Σιδηρόδρομοι. Δεν θέλουν να πιαστούν στον ύπνο. Δείτε τα ψιλά γράμματα στα καινούργια τους δρομολόγια. Τα πτώματα θα μεταφέρονται εξπρές. Το κάθε εξπρές πτώμα πρέπει να συνοδεύεται από έναν επιβάτη Α’ θέσης… Αν ας πούμε αποτύχει η συνθήκη κι έχουμε Αρμεγαδώνα… Σκεφτείτε το…
─ Ε εεε…
─ … τότε οι Σιδηρόδρομοι θα τα ‘κονομήσουν.
─ Εεεε, έχετε δίκιο…
─ Απλώς σκεφτείτε το! Κάθε πτώμα κι ένα εισιτήριο Α’ θέσης στο χέρι...
─ Ναι, ναι, εντάξει.
... μια Ημέρα των Νεκρών δεν θα φτάνει. Θα χρειάζεται Μήνας των Νεκρών, Δεκαετία! Εποχή των Νεκρών μάλλον! Ο κόσμος θα μάθει να γελάει στη θέα των βρωμερών πτωμάτων. Ω χαχαχά! Χαχαχαχαχά! Θεούλη μου! Οι θέσεις στα εξπρές θα κλείνονται από χρόνια πριν. Τα πτώματα, πιασμένα χέρι-χέρι μ’ επιβάτες Α’ θέσης, περιμένοντας σε τεράστιες ουρές για να ταξιδέψουν! Α χά, ναι! [Ανεβαίνει και παίρνει το μικρόφωνο] Κυρίες και κύριοι του Ερυθρού Σταυρού, θα ‘χετε δουλειά με το τσουβάλι… Να κανονίζετε την αποθήκευση…
─ [Παρεμβαίνει ο φίλος του, γιατρός Βιγίλ] Αμίγκο… Σενιόρ…
─ … όλης αυτής της χορείας από κουφάρια.
─ Σενιόρ Τζόφρεϊ…
─ Να χτίζετε ειδικές αποθήκες, να τα στοιβάζετε το ένα δίπλα στο άλλο, ή στριμωγμένα στα όρθια. Όχι, ακόμα καλύτερα! Να τα κόβετε κομματάκια! Να τα κόβετε και να τα παραχώνετε σε τσουβάλια… Να βάφετε κόκκινους σταυρούς…
─ Ελάτε σενιόρ… Ελάτε φίλε μου. Μη ζορίζετε το μυαλό σας. Είναι θλιβερό να σκεφτόμαστε συνέχεια τέτοιες τραγωδίες.
Δεν είναι ζήτημα εποχής, αλλά καρδιάς.
No se puede vivir sin amar.
Αχ, δεν γίνεται να ζεις χωρίς αγάπη…

Από την ταινία του Τζον Χιούστον Κάτω από το ηφαίστειο (1984), βασισμένη στο εκπληκτικό ομώνυμο μυθιστόρημα του Μάλκολμ Λόουρι (1947).


14 Φεβρουαρίου 2017

Η γένεση του αδίστακτου όντος που ακούει στο αθώο όνομα homo œconomicus


Λουί Ντυμόν
Η κυρίαρχη σήμερα δοξασία του homo œconomicus, δηλαδή η ιδέα ότι αυτό που παρακινεί κατά βάση τον άνθρωπο και θεμελιώνει τις κοινωνίες είναι η λεγόμενη «οικονομική δραστηριότητα», είναι ένα γέννημα της κεφαλαιοκρατικής εποχής απολύτως σύμφωνο με τα δικά της, ιδιαίτερα συμφέροντα, που για να επιβληθεί ιδεολογικά χρειάστηκε να παρουσιαστεί σαν καρπός μιας «επιστημονικής ανατομίας» της ανθρώπινης δραστηριότητας, η οποία υποτίθεται ότι ανέδειξε την «οικονομία» ως μια ιδιαίτερη, και μάλιστα «καθοριστική», πραγματική δομή των ανθρώπινων κοινωνιών.

Τα όσα διαδραματίζονται σήμερα στη χώρα μας και στην παγκόσμια σκηνή, όπου οι πιο αυταρχικές πολιτικές επιλογές παρουσιάζονται σαν επιβεβλημένη εφαρμογή της εμβριθούς μελέτης των «νόμων της οικονομίας» δηλαδή όχι ως επιλογές, αλλά σαν η φωνή της πραγματικότητας καθεαυτής!, έχουν σε μεγάλο βαθμό εκθέσει δημόσια αυτή τη φάρσα. Ωστόσο, είναι μια ιδέα τόσο διαδεδομένη και βαθιά ριζωμένη ακόμα και στα μυαλά όσων αντιτίθενται σε αυτές τις πολιτικές, που πραγματικά χρειάζεται πολλή πολλή δουλειά για να μαραθεί.

Σε συνάρτηση λοιπόν με όσα έχουμε ήδη παρουσιάσει γύρω από αυτό το ζήτημα, δίνουμε σήμερα το λόγο στον ανθρωπολόγο Louis Dumont, γνωστό εδώ από τα Δοκίμια για τον Ατομικισμό, μια ανθρωπολογική οπτική πάνω στην οικονομική ιδεολογία και την Εισαγωγή σε δυο θεωρίες της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Όπως θα διαπιστώσετε, 300 χρόνια μετά τους πρωτεργάτες του homo œconomicus, η Αλίσια Ρόζενμπάουμ δεν πρωτοτύπησε ιδιαίτερα: απλώς, τράβηξε τη βασική ιδέα τους στα άκρα.─ HS


«Για να παρουσιαστεί η οικονομική διάσταση σαν μια ανεξάρτητη σφαίρα, ήταν αναγκαίο να χειραφετηθεί από το πολιτικό ─κι αυτό είναι ξεκάθαρο ήδη από τον καιρό που ήταν αξεχώριστη από την πολιτική. Ότι χρειάστηκε να γίνει ένα παρόμοιο άλμα σε σχέση και με την ηθική, αυτό είναι λιγότερο ευδιάκριτο και πρακτικά έρχεται στο φως μόνο μετά τον τελικό καρπό αυτής της διεργασίας, τον Πλούτο των Εθνών [του Άνταμ Σμιθ]. Βέβαια, είναι αρκετά απλουστευτικό, και μάλλον υπερβολικό και ανεπαρκές, να μιλάμε για χειραφέτηση σε αυτή την περίπτωση, διότι εδώ η σχέση είναι πολύ πιο λεπτή. Υπάρχει ασφαλώς χειραφέτηση σε σχέση με τη γενική και κοινή πορεία της ηθικής, αλλά συνοδεύεται από την ιδέα ότι η οικονομική δραστηριότητα είναι από μόνη της προσανατολισμένη προς το καλό, δηλαδή ότι έχει ένα εντελώς δικό της ηθικό χαρακτήρα, χάρη στον οποίο της επιτρέπεται να ανεξαρτητοποιηθεί από τη γενική μορφή του ηθικού κριτήριου. Σύμφωνα με αυτή την ιδέα, η οικονομική δραστηριότητα δεν είναι παρά μια εξειδίκευση της ηθικής, ή μάλλον το οικονομικό δεν ξεφεύγει από τους φραγμούς της γενικής ηθικής αλλά απλώς έχει το δικό του κανονιστικό χαρακτήρα.

Εδώ αξίζει να θυμηθούμε ότι ο Άνταμ Σμιθ δεν ήταν συγγραφέας μόνο του Πλούτου των Εθνών, αλλά και της Θεωρίας των Ηθικών Συναισθημάτων. Γι’ αυτόν, σε αντίθεση με τη γενική σφαίρα των “ηθικών συναισθημάτων” η οποία θεμελιώνεται στη συμπόνια, η οικονομική δραστηριότητα είναι η μόνη δραστηριότητα του ανθρώπου που θεμελιώνεται στην φιλαυτία και μόνο στην φιλαυτία. Διότι οι άνθρωποι, λέει, επιδιώκοντας να ικανοποιήσουν τα εγωϊστικά συμφέροντά τους, εργάζονται άθελά τους για το κοινό καλό ─κι εδώ ακριβώς υπεισέρχεται το περίφημο “Αόρατο Χέρι”. (…)

Θεωρείται γενικά ότι ο Άνταμ Σμιθ δανείστηκε από τον Μάντεβιλ [1670-1733] την κεντρική ιδέα του, την ιδέα δηλαδή ότι η φιλαυτία (self-love) εργάζεται για το κοινό καλό. Ο Έντουιν Κάναν, στην εισαγωγή του σε δική του έκδοση του Πλούτου των Εθνών (Smith, 1904), επέμεινε σε αυτό υποστηρίζοντας, μάλλον βάσιμα, πως ο Σμιθ είχε γνωρίσει τις ιδέες του Μάντεβιλ όταν ακόμα ήταν μαθητής του Χάτσεσον [1694-1746] στη Γλασκώβη. Ο Μάντεβιλ ανήγε όλα τα κίνητρα της ανθρώπινης δράσης στη φιλαυτία (την οποία ταύτιζε με τον εγωϊσμό), μια ιδέα που ο Χάτσεσον απέρριπτε μετά βδελυγμίας κι ήθελε οπωσδήποτε ν’ αντικρούσει ─οπότε είναι βέβαιο ότι στα μαθήματά του αναφερόταν επανειλημμένα στον Μάντεβιλ.

Όταν με τη σειρά του ο Σμιθ απέρριψε το “φαύλο σύστημα” του Μάντεβιλ στη Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων, πρόσθεσε κάτι το εξαιρετικά αποκαλυπτικό: “Όμως, όσο καταστροφικό κι αν μοιάζει αυτό το σύστημα, δεν θα μπορούσε ποτέ να επιβληθεί σε τόσο πολλούς ανθρώπους εάν δεν ήταν, από πολλές απόψεις, κοντά στην αλήθεια”. Από ποιες ακριβώς απόψεις το σύστημα του Μάντεβιλ ήταν κοντά στην αλήθεια, αυτό ο Σμιθ δεν το λέει εδώ, όμως ολόκληρος ο Πλούτος των Εθνών δίνει την απάντηση: ο Μάντεβιλ είχε δίκιο σε ό,τι αφορά την κεντρικότητα του εγωϊσμού στα οικονομικά φαινόμενα. Μάλιστα, αν σκεφτούμε πως η “καλή θέληση” έπαιζε το σημαντικότερο ρόλο στην ηθική θεωρία του Χάτσεσον, ένα περίφημο χωρίο του Πλούτου των Εθνών δείχνει ότι ο Σμιθ πήρε μάλλον τη μεριά του Μάντεβιλ εναντίον του δασκάλου του: “Το γεύμα μας δεν μας το εξασφαλίζει η καλή θέληση του χασάπη, του ζυθοποιού και του αρτοποιού, αλλά ο αγώνας τους για να ικανοποιήσουν το ατομικό τους συμφέρον” (ΠτΕ, Α’ 2).

Επομένως, ο Άνταμ Σμιθ μας παραπέμπει στον Μάντεβιλ σε ό,τι αφορά τον εμπνευστή του κεντρικού επιχειρήματος του Πλούτου των Εθνών κι εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με κάποια φιλολογική λεπτομέρεια, διότι, όπως θα δούμε, αυτό που τέθηκε με οξύτητα, ή μάλλον εκρηκτικά, από τον Μάντεβιλ ήταν ακριβώς το πρόβλημα της σχέσης του οικονομικού με το ηθικό. (…)

Ο Μπέρναρντ Μάντεβιλ γεννήθηκε στις Κάτω Χώρες κι αργότερα εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο ασκώντας την ιατρική. Το 1705 δημοσίευσε μια έμμετρη σάτιρα με τίτλο Η γκρινιάρα κυψέλη ή Οι κατεργάρηδες που ‘γιναν τίμιοι.  Αυτό το ποίημα γίνεται ολόκληρο βιβλίο με την πρόσθεση Σημειώσεων και άλλων έργων στις δυο διαδοχικές εκδόσεις του (1714, 1723) με τίτλο Ο Μύθος των Μελισσών, ή Ιδιωτικές αμαρτίες, δημόσιες αρετές (κριτική έκδοση με εισαγωγή του Φ.Μπ. Κέι στο Mandeville, 1924).

Ο υπότιτλος συνοψίζει τη θέση του ποιήματος: Ένα μελίσσι, καθρέφτης της ανθρώπινης κοινωνίας, ζει μέσα στη φαυλότητα και την ευμάρεια συνάμα. Ξάφνου, νιώθει μια νοσταλγία για την αρετή και προσεύχεται να την ξανάβρει. Μόλις όμως η προσευχή εισακούεται, συμβαίνει μια τρομερή αλλαγή: μαζί με τη φαυλότητα εξαφανίζεται και η ενεργητικότητα κι η ευμάρεια, και τη θέση τους παίρνουν η τεμπελιά, η φτώχεια και η ανία.  (…)

Ο Κέι εντόπισε σωστά στην “ατομικιστική φιλοσοφία” του Μάντεβιλ την πρώτη και κύρια κληρονομιά που άφησε στους οικονομολόγους: η ιδέα ότι τα πάθη είναι έτσι καμωμένα ώστε “οι φαινομενικές δυσαρμονίες τους να εναρμονίζονται προς όφελος του κοινού καλού”, αποτελεί ένα βήμα προς τα εμπρός στο δρόμο για τη χειραφέτηση του Ατόμου. Μπορούμε λοιπόν τώρα να επιστρέψουμε στον Άνταμ Σμιθ και να δούμε με ποιο τρόπο ο συγγραφέας του Πλούτου των Εθνών και της κατά πολύ προγενέστερης Θεωρίας των Ηθικών Συναισθημάτων κατάφερε να “συμφιλιώσει” τους δυο άσπονδους εχθρούς, τον Σάφτσμπιουρι [1671-1713, ηθικός φιλόσοφος, απέρριπτε τη θεωρία του Χομπς υποστηρίζοντας ότι ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον αποτελεί μέρος μιας υψηλότερης αρμονίας με την οποία οφείλει να συντονίζεται] και τον Μάντεβιλ.

Η επιχειρηματολογία του ήταν διπλή:

─ στη σφαίρα της ηθικής, το ανθρώπινο υποκείμενο γίνεται κοινωνικό ον χάρη στη “συμπόνια”, όπως δέχονταν και ο Χάτσινσον με τον Σάφτσμπιουρι (αν και σε μεγάλο βαθμό ο Σμιθ έβλεπε τη συμπόνια όπως ο Μάντεβιλ, δηλαδή σαν ένα μείγμα από εγωϊστικά στοιχεία, αντικαθιστώντας την πρωτοκαθεδρία των αλτρουϊστικών τάσεων με την πρωτοκαθεδρία των εγωϊστικών τάσεων),

ενώ απεναντίας

─ στη σφαίρα της οικονομίας, αυτό που σήμερα αποκαλούμε “κοινωνικοποίηση” των ανθρώπινων δράσεων πραγματοποιείται χάρη σ’ ένα αυτόματο μηχανισμό, μια μη-συνειδητή ιδιότητα που ταυτίζεται με την δράση του “Αόρατου Χεριού”.

Η οικονομική σφαίρα λοιπόν, είναι ο ιδιαίτερος και χωριστός εκείνος τομέας όπου μπορεί κανείς να παραδοθεί άφοβα στο κυρίαρχο πάθος, τη φιλαυτία, ακολουθώντας το εγωϊστικό συμφέρον του.

Συνολικά, ο Άνταμ Σμιθ διαφοροποίησε την οικονομική δράση από την ολότητα της ανθρώπινης δραστηριότητας, ορίζοντάς την ως ένα ιδιαίτερο τύπο δράσης που γυρνάει την πλάτη της στην ηθική χωρίς παρ’ όλα αυτά να έρχεται σε αντίθεση με την ηθική στην πιο γενική της έννοια. Κι αυτή η ιδέα αποκρυσταλλώνεται μεν στον Πλούτο των Εθνών, αλλά τη συναντάμε ήδη στη Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων όπου για παράδειγμα διαβάζουμε, πως μια κοινωνική σχέση μπορεί θαυμάσια να υπάρχει χωρίς καθόλου αγάπη και στοργή, αρκεί μόνο να θεμελιώνεται στη χρησιμότητα ή τη δικαιοσύνη, σε μια “πληρωμένη ανταλλαγή καλών υπηρεσιών στηριγμένη σε μια από κοινού αξιολόγησή τους”.»

Λουί Ντυμόν, Homo Æqualis I, Η γένεση και η άνθιση της οικονομικής ιδεολογίας (1977)


Υ.Γ. Ο Ντυμόν γεννήθηκε το 1911 στη Θεσσαλονίκη. Μαθητής του Μαρσέλ Μος στο Παρίσι, το 1948 πηγαίνει στην Ινδία για έρευνα πεδίου στους Πραμαλάι Καλλάρ. Από το 1951 έως το 1955 διδάσκει στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και στη συνέχεια, πίσω στο Παρίσι, στην EPHE. Περίφημη είναι η μελέτη του Homo Hierarchicus (1971) όπου, στηριγμένος στις έρευνές του πάνω στην ινδική κοινωνία και τη συγκριτική μελέτη του πάνω στο σύγχρονο δυτικό πολιτισμό, διατυπώνει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία για την ιεραρχική σχέση από μια «ολιστική-στρουκτουραλιστική» οπτική. Πέθανε το 1998 στο Παρίσι.

Σχετικά τη «χειραφέτηση» της οικονομίας από την πολιτική, βλ. τις αναρτήσεις μας Οικονομία vs Δημοκρατία  1  και 2.  Για τη διπλή επιχειρηματολογία του Άνταμ Σμιθ, δείτε και την ανάρτησή μας Μελαγχολία και Οικονομία.

11 Φεβρουαρίου 2017

Εκπομπή #38 | ΑΠΟΚΑΘΗΛΩΣΗ!



 

2117. Πριν 100 χρόνια, εκείνη τη βροχερή χειμωνιάτικη μέρα, Τετάρτη 7 Φεβρουαρίου του 2017, κι ενώ τριγύρω ούρλιαζαν οι δαίμονες της αξιολόγησης με τα αριθμολάγνα ζόμπις, στις 3 η ώρα το απόγευμα, ήσυχα αλλά αποφασιστικά ξεκίνησε και από το ραδιόφωνο η αποκαθήλωση του μεγάλου φετίχ της Οικονομίας, που σήμερα, ω συνάνθρωποι, ακούμε και γελάμε κι αναρωτιόμαστε με απορία πώς ήταν δυνατόν τόσα δισεκατομμύρια προγόνων μας να το προσκυνούν και, το χειρότερο, να δέχονται να θυσιάζουν στα πόδια του τα παιδιά τους, τους φίλους τους, τις ίδιες τους τις ζωές...

Από τη συχνότητα του μεταδιαπλανητικού RadioBubble

Για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι νέοι!

08 Φεβρουαρίου 2017

4 χρόνια ΦΡΜΚ! / Limbo "ένα ποίημα επί σκηνής"


Το περιοδικό ΦΡΜΚ γιορτάζει το 8ο τεύχος του με θέμα "Ποίηση και γνώση"  παρουσιάζοντας μια μικτή παράσταση, με την συμμετοχή 18 σύγχρονων Ελλήνων ποιητών.

Την Παρασκευή 10 Φεβρουαρίου, στις 8.30 μ.μ.
στο Ρομάντσο, Αναξαγόρα 3-5, Ομόνοια.
http://www.romantso.gr


LIMBO

"ένα ποίημα επί σκηνής"

Ο Αινείας και η Περσεφόνη, ο κύριος Ν μετά το σεισμό, η Βιρτζίνια Γουλφ και το ποτάμι, μια θεία με Αλτσχάιμερ, ο Ρώσος ποιητής Μαντελστάμ, η μαμά και ο μπαμπάς, ο Οθέλλος, εσύ κι εγώ, ο παιδικός εαυτός μας και άλλοι πολλοί συναντιούνται γύρω από ένα τραπέζι. Δεκαοκτώ σύγχρονοι Έλληνες ποιητές παρουσιάζουν τα διαφορετικά τους πρόσωπα σε ένα σπονδυλωτό έργο που συνδυάζει την απαγγελία, τη μουσική και την performance.

Συμμετέχουν οι ποιητές και ποιήτριες:



Βασίλης Αμανατίδης, Ορφέας Απέργης, Φοίβη Γιαννίση, Άννα Γρίβα, Λένια Ζαφειροπούλου, Κατερίνα Ηλιοπούλου, Παναγιώτης Ιωαννίδης, Λένα Καλλέργη, Δήμητρα Κατιώνη, Πατρίτσια Κολαΐτη, Δημήτρης Λεοντζάκος, Γιάννα Μπούκοβα, Ιορδάνης Παπαδόπουλος, Όλγα Παπακώστα, Χρήστος Σιορίκης, Θωμάς Τσαλαπάτης, Μαρία Τοπάλη (με τον μουσικό Σόλη Μπαρκή), Θοδωρής Χιώτης.



Οι πόρτες κλείνουν στις 8:30 μ.μ.
Διάρκεια: 60 λεπτά

Θα ακολουθήσει πάρτι!

είσοδος ελεύθερη

Σύλληψη-επιμέλεια: Κατερίνα Ηλιοπούλου
Μουσική-καλλιτεχνική επιμέλεια: Γιάννης Ισιδώρου

Παραγωγή: περιοδικό ΦΡΜΚ και Ρομάντσο

www.frmk.gr
[φρμκ]

Φάρμακο | Εξαμηνιαίο περιοδικό για τη διερεύνηση του ποιητικού φαινομένου

 

31 Ιανουαρίου 2017

Η ομιλία του HS στη Στρούγκα για το "μπολσεβίκικο μύθο"



Αλεξάντερ Μπέρκμαν
«Γκρίζες είναι οι μέρες που περνούν. Μια-μια έσβησαν κι οι τελευταίες αναλαμπές ελπίδας. Ο τρόμος κι ο δεσποτισμός συνέτριψαν τη ζωή που γεννήθηκε τον Οκτώβρη. Τα συνθήματα της Επανάστασης εγκαταλείφθηκαν και τα ιδεώδη της πνίγηκαν στο αίμα του λαού. Η ανάσα του Χτες καταδικάζει εκατομμύρια ανθρώπους σε θάνατο κι η σκιά του Σήμερα σκεπάζει τη χώρα σαν πέπλο βαρύ. Η Δικτατορία ποδοπάτησε τις μάζες. Η Επανάσταση πέθανε. Το πνεύμα της κατέληξε φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Είναι πια καιρός να ειπωθεί η αλήθεια για τους Μπολσεβίκους. Οι λευκές ταφόπλακες πρέπει ν’ ανοίξουν, η πραγματικότητα να βγει στο φως και να φανούν τα πήλινα πόδια του Φετίχ που έχει μαγέψει το διεθνές προλεταριάτο. Ο Μπολσεβίκικος μύθος πρέπει να καταστραφεί.»



1.
Μ’ αυτά τα πικρά λόγια κλείνει το βιβλίο του  Αλεξάντερ Μπέρκμαν Ο μπολσεβίκικος μύθος, που παρουσιάζουμε σήμερα χάρη στη φιλοξενία της «Στρούγκας». Ποιος είναι ο μπολσεβίκικος μύθος που «πρέπει να καταστραφεί»; Σε αυτή την όψη του βιβλίου θα εστιάσω εδώ, αφήνοντας στην άκρη την πολύ πλούσια καταγραφή του για ένα πλήθος άλλων όψεων της ζωής ─όπως τα πογκρόμ που υφίσταντο από τους Λευκούς οι εβραϊκές μειονότητες, τις αφηγήσεις για τον Νέστορα Μαχνό, τις συζητήσεις μέσα στους κόλπους των αναρχικών και άλλων επαναστατών στις οποίες πήρε μέρος, τις πάμπολλες ολοζώντανες εικόνες από τη σκληρή καθημερινή ζωή, τις εξαιρετικές περιγραφές χαρακτήρων και προσώπων, κ.λπ.

Ποιος είναι λοιπόν ο μπολσεβίκικος μύθος που «πρέπει να καταστραφεί»; Είναι ο μύθος ότι το μπολσεβίκικο κόμμα, δηλαδή αυτό που λέμε «μαρξισμός-λενινισμός», οδήγησε τη ρώσικη επανάσταση προς μια σοσιαλιστική κατεύθυνση με στόχο την κομμουνιστική-αταξική κοινωνία και ότι, επομένως, μπορεί να εμπιστευτεί τον μπολσεβικισμό σαν «οδηγό» εάν στόχος του είναι ο αγώνας για μια τέτοια κοινωνία.

Καλώς. Μπορούμε όμως να εμπιστευτούμε (ποτέ τυφλά, εννοείται!) αυτόν που έκανε τούτη την καταγγελία, τον Αλεξάντερ Μπέρκμαν; Ποιος τελοσπάντων ήταν αυτός, με ποιο τρόπο και από ποια θέση, όχι μόνο ιδεολογική αλλά και πρακτική, κατήγγειλε τον «μπολσεβίκικο μύθο»;

2.
Ας ξεκινήσω από το μέσο, με το οποίο έκανε αυτή την καταγγελία. Ο μπολσεβίκικος μύθος δεν είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε κατόπιν εορτής και από μια χρονική, διανοητική ή ψυχική απόσταση από τη ρώσικη επανάσταση. Ούτε είναι καρπός μιας θεωρητικής επεξεργασίας. Είναι το περιπετειώδες ημερολόγιο που βάστηξε ο Μπέρκμαν στα δυο χρόνια της συμμετοχής του σε αυτήν. Σημειώνει στον Πρόλογό του:

«Η επανάσταση δεν είναι μια απλή εξωτερική αλλαγή. Είναι η πλήρης ανατροπή της ζωής, το γκρέμισμα των κυρίαρχων παραδόσεων, ο εκμηδενισμός των κατεστημένων προτύπων. Ο συνηθισμένος, μετρημένος ρυθμός ζωής διακόπτεται, τα κατεστημένα κριτήρια θεωρούνται πια δυσλειτουργικά, οι παλιές συνήθειες ακυρώνονται. Η ύπαρξη μπαίνει σε νέες, αχαρτογράφητες περιοχές. Κάθε πράξη πρέπει να στηριχτεί στα δικά της πόδια. Ακόμα κι οι λεπτομέρειες απαιτούν καινούργιες, πρωτότυπες αποφάσεις. Το τυπικό, το οικείο, εξαφανίζονται∙ διαλύεται η συνοχή κι η αλληλεξάρτηση των μερών, που έως τότε αποτελούσαν ένα όλον. Νέες αξίες αρχίζουν να δημιουργούνται.

«Η εσωτερική ζωή της επανάστασης, στην οποία βρίσκεται και το μοναδικό της νόημα, είναι κάτι που αγνόησαν όλοι όσοι έγραψαν για τη Ρώσικη Επανάσταση. Πολλά βιβλία δημοσιεύτηκαν με θέμα αυτό το συγκλονιστικό κοινωνικό ξεσηκωμό, όμως ελάχιστα πιάνουν τον αληθινό σφυγμό του, διότι πραγματεύονται την πτώση και την άνοδο των θεσμών, του νέου Κράτους με τη δική του δομή, του Συντάγματος και των νόμων, δηλαδή αποκλειστικά και μόνο τις εξωτερικές εκδηλώσεις αυτής της επανάστασης, και σε κάνουν να ξεχάσεις σχεδόν την ύπαρξη των εκατομμυρίων ανθρώπων που εξακολουθούν να ζουν και να υπάρχουν πίσω από όλες αυτές τις ανατρεπτικές συνθήκες.

«Πολύ σωστά ο Ταιν είπε ότι, μελετώντας τη Γαλλική Επανάσταση, βρήκε μεν ένα σωρό στατιστικά στοιχεία, επίσημα ντοκουμέντα και διατάγματα που διαφωτίζουν σημαντικά τον πραγματικό χαρακτήρα εκείνης της εποχής, αλλά ότι την αυθεντική της έκφραση, το βαθύτερο νόημά της, το ανακάλυψε στη ζωή, στις σκέψεις και τα συναισθήματα του λαού, στις προσωπικές αντιδράσεις των ανθρώπων όπως τις κατέγραψαν στα απομνημονεύματα, τα ημερολόγια και τις επιστολές τους.»
Έχουμε να κάνουμε λοιπόν με το ημερολόγιο ενός επαναστάτη, δηλαδή με μια βιωματική καταγραφή, που δεν ξεκινάει ούτε «απέναντι», ούτε από κάποια προκατάληψη, αλλά τουναντίον από μια βαθιά θετική στάση απέναντι στο γεγονός, στο οποίο συμμετείχε.

3.
Ενός επαναστάτη μεν, αλλά αναρχικού θα πει κανείς, άρα εξ ορισμού «αντι-μπολσεβίκο». Πράγματι, ο Μπέρκμαν ήταν πασίγνωστος αναρχικός. Δεν θα επιμείνω στα «βιογραφικά» του. Γεννήθηκε το 1870 στο Βίλνο της σημερινής Λιθουανίας. Το 1888 μεταναστεύει στις ΗΠΑ και εμπλέκεται ως αναρχικός με το εκεί εργατικό κίνημα, που ήδη μετρούσε πολλούς νεκρούς ─μιλάμε για εποχές όπου οι απεργίες αντιμετωπίζονταν με κανόνια. Το 1892 πυροβολεί, χωρίς να σκοτώσει, το διευθυντή ενός εργοστασίου που θεωρήθηκε υπεύθυνος για το θάνατο 11 απεργών από τα πυρά της Πολιτοφυλακής. Κάνει 14 χρόνια φυλακή. Βγαίνοντας, βοηθάει στην ίδρυση του ελευθεριακού «σχολείου Φερέρ», που ιδρύθηκε το 1911 στη Νέα Υόρκη και λειτούργησε μέχρι το 1953. (Πήρε το όνομά του από τον Φρανσίσκο Φερέρ ι Γκουάρντια, αναρχικό δάσκαλο και ιδρυτή του κινήματος «Μοντέρνο Σχολείο» στην Ισπανία.) Το 1914, μαζί με τη συντρόφισσά του Έμμα Γκόλντμαν, ιδρύει μια Αντιπολεμική Λίγκα, το 1917 συλλαμβάνεται και μένει φυλακή ώσπου το Δεκέμβρη του 1919 τον φορτώνουν, μαζί με άλλους 250 στο μεταγωγικό Buford με προορισμό την επαναστατημένη Ρωσία.

Αναρχικός λοιπόν ο Μπέρκμαν. Προκατειλημμένος όμως κατά των μπολσεβίκων, με τίποτα!

4.
Πράγματι, ευθύς εξαρχής (και δεν ήταν ο μόνος αναρχικός τότε: θα δείτε π.χ. για τους Ουνιβερσαλιστές αναρχικούς, που άλλοι αναρχικοί τους αποκαλούσαν ειρωνικά «αναρχομπολσεβίκους») ο Μπέρκμαν συνεργάστηκε στενά με τους μπολσεβίκους, οι οποίοι άλλωστε τον σέβονταν, θεωρώντας τους, παρά τις βαθιές διαφωνίες του μαζί τους, γνήσιους επαναστάτες. Χαρακτηριστική είναι η αντίδρασή του όταν τη μέρα που πάτησαν το πόδι τους στο σοβιετικό έδαφος, ένας άλλος αναρχικός απευθύνθηκε στους μπολσεβίκους, λέγοντάς τους: «[Σ]ας προειδοποιώ. Δεν ανεχόμαστε καμιά καταπίεση. Αν προσπαθήσετε κάτι τέτοιο, θα υπάρξει πόλεμος αναμεταξύ μας». «Άκουγα εμβρόντητος τα λόγια του και δυσκολευόμουν να χωνέψω τι έλεγε», σημειώνει ο Μπέρκμαν και συνεχίζει:

Πήδησα πάνω στο βήμα. «Ας μην απαξιώσουμε τούτη τη μεγάλη ώρα με σκέψεις ανάξιές της», φώναξα. «Από εδώ και στο εξής είμαστε όλοι ένα. Ένα στο ιερό έργο της Επανάστασης, ένα στην υπεράσπισή της, ένα στον κοινό στόχο της ελευθερίας και της ευημερίας του λαού. Σοσιαλιστές και Αναρχικοί αφήνουμε πίσω τις θεωρητικές διαφορές μας. Είμαστε όλοι επαναστάτες τώρα και θα σταθούμε ακουμπώντας ο ένα πάνω στον άλλο. Μαζί θα πολεμήσουμε και θα δουλέψουμε για την Επανάσταση. Σύντροφοι, ήρωες των μεγάλων επαναστατικών αγώνων της Ρωσίας, σας χαιρετίζω στο όνομα των Αμερικανών πολιτικών εξόριστων και σας λέω στο όνομά τους: Ήρθαμε για να διδαχτούμε, όχι για να διδάξουμε. Να διδαχτούμε και να βοηθήσουμε!»

Σε αυτή τη στάση του, ο Μπέρκμαν έμεινε σταθερά συνεπής. Δούλεψε μαζί με τους μπολσεβίκους σε μια σειρά από σχέδια, όπως η κατασκευή ενός θέρετρου για τους εργάτες της Πετρούπολης, ή το «Μουσείο της Επανάστασης», που είχε στόχο να συλλέξει ιστορικό υλικό του επαναστατικού κινήματος στη Ρωσία από το ξεκίνημά του, εδώ κι εκατό σχεδόν χρόνια. Διότι δεν έπαυε να τους θεωρεί επαναστάτες. Για παράδειγμα, ακόμα και για έναν αρχηγό των «ειδικών δυνάμεων» της Τσεκά, της διαβόητης υπηρεσίας ασφάλειας των μπολσεβίκων, ο Μπέρκμαν σημειώνει:

Η απλότητα κι η ειλικρίνειά του είχαν αρχίσει να μου αρέσουν. Άνθρωπος χωρίς καμιά επιτήδευση, δεν έκανε βήμα πίσω προκειμένου να κάνει το καθήκον του απέναντι στην Επανάσταση. Η συμπεριφορά του απέναντι σε όσους θεωρούσε αντεπαναστάτες δεν ήταν πιο αυστηρή από τον προσωπικό του ασκητισμό. Θεωρούσε σαν προσωπική τραγωδία την αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής, σαν μια σκληρή δοκιμασία στην οποία υπέβαλε τη συνείδησή του το επαναστατικό καθήκον. «Θα ήταν προδοσία ν’ αποφύγω αυτή τη δοκιμασία», μου είπε.

Αλλά είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό που κατέγραψε για τον ίδιο τον Λένιν, ο οποίος τον εκτιμούσε και με τον οποίο συναντήθηκε:

Η συνολική εντύπωσή μου από αυτή την επίσκεψη ήταν ότι είχα απέναντί μου έναν άνθρωπο με ξεκάθαρη άποψη και στόχο. Όχι οπωσδήποτε κάποιο μεγάλο άνδρα, αλλά σίγουρα έναν άντρα με άκαμπτο μυαλό κι αλύγιστη θέληση. Ένα άνθρωπο μη-συναισθηματικό, με τετράγωνο μυαλό, ευέλικτο στο σκέψη, αρκετά τολμηρό ώστε να ξαναδουλεύει τις μεθόδους του με βάση τις απαιτήσεις της στιγμής, αλλά έχοντας πάντα ξεκάθαρο το στρατηγικό του στόχο. Ένα «πρακτικό ιδεαλιστή», αφοσιωμένο στη με κάθε μέσο πραγμάτωση του Κομμουνιστικού οράματός του, βάζοντας για χάρη του σε δεύτερη μοίρα κάθε ανθρωπιστική και ηθική επιταγή. Έναν άνθρωπο ειλικρινά πεισμένο ότι ακόμα και οι χειρότερες μέθοδοι μπορεί να βοηθήσουν ένα καλό σκοπό αν χρειαστεί. Ένα Ιησουίτη της Επανάστασης, που θ’ αναγκάσει την ανθρωπότητα να ελευθερωθεί σύμφωνα με τη δική του ερμηνεία του Μαρξ. Κοντολογίς, ένα αδιάλλακτο επαναστάτη όπως το εννοούσε ο Νετσάγιεφ, έναν επαναστάτη ικανό, αν χρειαζόταν, να θυσιάσει ακόμα το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας προκειμένου να εξασφαλίσει το θρίαμβο της Κοινωνικής Επανάστασης. (…) 
Ο Λένιν είναι ένας μαχητής∙ κι έτσι πρέπει να είναι οι επαναστατικοί ηγέτες. Με αυτή την έννοια ο Λένιν είναι μεγάλος: μεγάλος στην αυτοσυνέπεια, στη μονοδιάστατη θέαση των πραγμάτων∙ μεγάλος στην ψυχική θετικότητά του, που είναι τόσο αυτοθυσιαστική όσο κι αμείλικτη με τους άλλους∙ μεγάλος στην πλήρη βεβαιότητά του πως μόνο το δικό του σχέδιο μπορεί να σώσει την ανθρωπότητα.

5.
Ε, λοιπόν, με αυτόν τον «τύπο επαναστάτη» κι αυτό το «σχέδιο επανάστασης» έρχεται σιγά-σιγά κι ολοένα και περισσότερο σε σύγκρουση ο Μπέρκμαν. Ας δούμε αυτά τα δυο πιο συγκεκριμένα.

Σε ό,τι αφορά τον μπολσεβίκικο «τύπο επαναστάτη», ο Μπέρκμαν ναι μεν εκτιμούσε βαθιά την έως ασκητισμού αυτοσυνέπεια και την αποφασιστικότητά τους, αλλά κατάλαβε ότι κάτι δεν πάει καλά καθώς διαπίστωνε βήμα-βήμα πως ετούτη η αμείλικτη αποφασιστικότητα και αυτοπεποίθηση συνδέονταν με μια βαθιά και έως απανθρωπιάς σκληρότητα, που έπαιρνε σβάρνα όλους όσους δεν υπάκουαν πειθήνια το «σχέδιο». Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό ότι ο Μπέρκμαν καταγράφει ─θα λέγαμε υπογραμμίζοντας─ πάνω από μια φορά τον τρόπο με τον οποίο οι μπολσεβίκοι διέγραφαν, και μέσα τους, κάθε αντίρρηση προς τη σκληρότητα αυτή χαρακτηρίζοντάς την «συναισθηματισμό»:

«Δεν πρέπει να είμαστε συναισθηματικοί [του είπε ο Κάρακχιαν, ένας διακεκριμένος μπολσεβίκος ηγέτης]. Θυμάμαι πόσο σκληρό ήταν, πίσω στα 1917, όταν χρειάστηκε να συλλάβω τους παλιούς συμφοιτητές μου. Ναι, με τα ίδια μου τα χέρια» −άπλωσε μπροστά τα δυο του χέρια, που ήταν λευκά και περιποιημένα− «αλλά τι άλλο να έκανα; Η Επανάσταση μάς επιβάλλει σκληρά καθήκοντα. Δεν πρέπει να είμαστε συναισθηματικοί.»

Ή έπειτα από την επίσκεψή του στην αγορά, όπου η Τσεκά κυνηγούσε αμείλικτα σαν «μαυραγορίτες» κάτι πεινασμένους που πάλευαν να πουλήσουν τα τελευταία από τα υπάρχοντά τους για ένα κομμάτι ψωμί, ενώ παραδίπλα τα μαγαζιά δούλευαν κανονικά:

Εκμεταλλεύτηκα την ευκαιρία για να τους επισημάνω όσα είδα το πρωΐ στην αγορά. Αντί ν’ αγανακτήσουν, όπως περίμενα, με επέπληξαν λέγοντάς μου ότι παραείμαι «συναισθηματικός».

Όπως ακριβώς του είχε πει και ο φίλος του μπολσεβίκος Ζορίν, όταν τον έπαυσε από τα καθήκοντά του γιατί αρνήθηκε να ξεσπιτώσει με το ζόρι τους ταλαίπωρους κατοίκους λίγων σπιτιών για χάρη των εργατικών θερέτρων στην Πετρούπολη.

Ολοένα και περισσότερο λοιπόν, ο Μπέρκμαν συνειδητοποιεί ότι έχει να κάνει μ’ έναν «επαναστατικό ιησουΐτισμό». Ένα «ιησουϊτισμό» που θέλει με κάθε τίμημα και κάθε μέσο να πραγματώσει ένα «Παράδεισο» πάνω στη γη ─ναι, αλλά τι σόι «παράδεισο» ακριβώς;

6.
Ποιο ήταν το «επαναστατικό σχέδιο» που υπηρετούσε αυτός ο «τύπος επαναστάτη»; Αναρίθμητες είναι οι καταγραφές του Μπέρκμαν, που το φανερώνουν ανάγλυφα. Στο Κίεβο λ.χ. σημειώνει:

Τα Σοβιετικά Εργατικά Σωματεία στεγάζονται σ’ ένα τεράστιο κτίριο, που προηγουμένως ήταν το ξενοδοχείο Σαβόι. Το 1918 και το 1919 έπαιξαν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο, μιας και το έργο τους καλύπτει ολόκληρο το φάσμα των προλεταριακών συμφερόντων και οι αποφάσεις του στηρίζονται στην εκφρασμένη βούληση των βιομηχανικών μαζών. Όμως βαθμιαία, άρχισαν να υποβαθμίζουν τις εξουσίες αυτού του Σοβιέτ μεταβιβάζοντας τις ουσιαστικότερες λειτουργίες του στην Κυβέρνηση και μετατρέποντας τις εργατικές ενώσεις σε απλά εκτελεστικά και διοικητικά παραρτήματα της κρατικής μηχανής. Επιπλέον, τις θέσεις δεν καταλάμβαναν πλέον αιρετοί αντιπρόσωποι της βάσης, αλλά διορισμένοι Κομμουνιστές. Αυτό το εργατικό επιτελείο βρίσκεται σε χαώδη κατάσταση. Όπως και στο Χάρκοβο, ολόκληρο το εργατικό Σοβιέτ και τα περισσότερα διοικητικά συμβούλια των τοπικών σοβιέτ «εκκαθαρίστηκαν» ως μενσεβίκικα ή εχθρικά προς τους Κομμουνιστές, και στη θέση τους η Μόσχα διόρισε δικούς της ανθρώπους.

Μια κανονική κομματική κατάληψη του τσαρικού κράτους δηλαδή, και η πλήρης χρησιμοποίησή του όπως είχε, με ταυτόχρονη υποβάθμιση, αποδυνάμωση και υπονόμευση των μορφών οργάνωσης που δεν ήταν κληρονομιά του τσαρικού καθεστώτος, αλλά είχαν προέλθει από τον αγώνα της ίδιας της «βάσης». Με αποτέλεσμα φυσικά, μια κατάσταση που θυμίζει ολότελα τις παρόμοιες κωμικοτραγικές εικόνες που πέρασε στο έργο του ο Ντοστογιέφσκι μιλώντας για τον τσαρισμό:

Τα σοβιετικά θεσμικά όργανα παρουσιάζουν τη συνηθισμένη τυπική και θλιβερή εικόνα που είδα στη Μόσχα: ένα συνονθύλευμα κατάκοπων, τσακισμένων ανθρώπων, που δείχνουν πεινασμένοι και απαθείς. Οι διάδρομοι και τα γραφεία κατακλύζονται από ανθρώπους που ζητούν άδειες για να κάνουν κάτι, ή για να εξαιρεθούν από κάτι. Ο λαβύρινθος των νέων διαταγμάτων είναι τόσο πολύπλοκος, που οι υπάλληλοι προτιμούν ν’ ακολουθούν την ευκολότερη οδό: λύνουν τα περίπλοκα προβλήματα «δια της επαναστατικής μεθόδου», στηριγμένοι «στη συνείδησή» τους και προκαλώντας συνήθως κύματα δυσαρέσκειας στους αιτούμενους. Παντού βλέπεις τεράστιες ουρές, ενώ δίνει και παίρνει το γράψιμο και η μεταφορά «εγγράφων» και ντοκουμέντων από σμήνη σοβιετικών μπάρινι (κοπέλες) με ψηλοτάκουνα παπούτσια. Καπνίζουν τσιγάρα και κουβεντιάζουν φωναχτά τα προνόμια ορισμένων γραφείων με βάση το σύμβολο της σοβιετικής ζωής, δηλαδή το πάεκ [=σιτηρέσιο, δελτίο τροφίμων] που δίνουν εκειπέρα. Μόλις όμως εισβάλλει ο Κομμισάριος, πάντα βιαστικός μιας και γι’ άλλη μια φορά «τον καθυστέρησαν στη συνέλευση της Επιτροπής του Κόμματος», τότε καταλαγιάζει ο σαματάς και οι μπάρινι ξαναπέφτουν με τα μούτρα στη δουλειά. Εργάτες κι αγρότες με ξεσκούφωτα κεφάλια πλησιάζουν τα τεράστια τραπέζια των γραφείων. Με υπερβολικό σεβασμό, δουλικά σχεδόν, ζητούν πληροφορίες, κάποια «εντολή» προκειμένου να προμηθευτούν ρούχα, ή ένα «κουπόνι» για παπούτσια. «Δεν γνωρίζω», «πηγαίνετε στο επόμενο γραφείο», «πέρασε αύριο», είναι η συνηθισμένη απάντηση.

Και βέβαια:

Υπάρχουν «ειδικά» πάεκ για τα σημαντικά θεσμικά όργανα, όπως π.χ. η Κομιντέρν (η Γ΄ Διεθνής), το Ναρκομιντέλ  (Υπουργείο Εξωτερικών), το Σοβναρκόζ (Σοβιέτ Δημόσιας Οικονομίας), και άλλα. Τα μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος έχουν το προνόμιο να λαμβάνουν επιπλέον μερίδες μέσω των κομμουνιστικών οργανώσεών τους και εξυπηρετούνται κατά προτεραιότητα στα καταστήματα ενδυμάτων. Υπάρχει επίσης ένα «πάεκ Σοβναρκόμ», το καλύτερο απ’ όλα, για τους Κομμουνιστές αξιωματούχους, τους Κομμισάριους, τους πρωτοκλασάτους συμβούλους τους και για άλλους υψηλόβαθμους υπαλλήλους.

7.
Προοδευτικά λοιπόν, το μπολσεβίκικο «επαναστατικό σχέδιο» που είχε βαλθεί να φέρει σε πέρας αυτός ο αμείλικτος «τύπος επαναστάτη», αποκαλύπτεται στον Μπέρκμαν σαν μια τερατώδης «οργανωτική μανία» υπό την αυστηρή αιγίδα του Κόμματος εννοείται, η οποία:

α) Αφενός μεν οδήγησε σε ένα τρομακτικό τελμάτωμα ο,τιδήποτε με το οποίο πήγαινε να καταπιαστεί (εκτός ίσως της καταστολής!) ─ένα τελμάτωμα σαν αυτό που περιγράφει η ιστορία με τη χελώνα και τη σαραντοποδαρούσα… Ξέρετε, μια μέρα η χελώνα γυρνάει και λέει όλο θαυμασμό στη σαραντοποδαρούσα, «αλήθεια, πώς τα καταφέρνεις όταν κινείς το πρώτο πόδι σου, να κινείς την ίδια στιγμή και το τεσσαρακοστό;» … οπότε η σαραντοποδαρούσα, κολακευμένη, βάλθηκε να σκέφτεται πώς στ’ αλήθεια το καταφέρνει, με αποτέλεσμα να μείνει ακίνητη, να καθηλωθεί και να πεθάνει.

Σημειώνει ο Μπέρκμαν από μια συζήτηση στο περιθώριο της συνδιάσκεψης της Κομιντέρν μετά την Κρονστάνδη:

«Δεν έχεις ακούσει για τις μεγάλες απεργίες του περασμένου χειμώνα; Ο λόγος που ξέσπασαν, ήταν η πλήρης έλλειψη καυσίμων και υπεύθυνοι γι’ αυτό ήταν οι Μπολσεβίκοι», λέει ένας Ρώσος εργάτης.
«Με ποιο τρόπο;», ρωτάει ένας Γάλλος απεσταλμένος.
«Οι συνηθισμένες μπολσεβίκικες μέθοδοι. Επικεφαλής της Υπηρεσίας Καυσίμων της Πετρούπολης ήταν ένας άνθρωπος αποδεδειγμένης οργανωτικής ευφυΐας. Πως τον λένε; Δεν έχει σημασία. Είναι ένας παλιός επαναστάτης, που πέρασε δέκα χρόνια στο Σλίσελμπουργκ την εποχή του παλιού καθεστώτος. Χάρη σ’ αυτόν, από την πόλη δεν έλειψαν ούτε η ξυλεία, ούτε το κάρβουνο. Είχε μάλιστα οργανώσει κι ένα παράρτημα στη Μόσχα για τον ίδιο σκοπό. Είχε μαζέψει γύρω του ένα απόλυτα αποτελεσματικό προσωπικό. Ανάμεσά τους ήταν και πολλοί από τους Αμερικανούς πολιτικούς εξόριστους και είχαν πετύχει εκεί που προηγουμένως η Κυβέρνηση είχε αποτύχει. Αλλά μια μέρα του ήρθε του Ντζερζίνσκι [ο αρχηγός της Τσεκά] ότι αυτός ο άνθρωπος είχε απλωθεί περισσότερο απ’ ό,τι έπρεπε. Έκλεισαν λοιπόν το παράρτημα της Μόσχας και στην Πετρούπολη έβαλαν πάνω από αυτόν ένα πολιτικό Κομμισάριο, που παρεμβαλλόταν συνέχεια στο έργο του και το σαμποτάριζε. Αποτέλεσμα: καύσιμα μηδέν!».
«Μα γιατί έγιναν αυτά τα πράγματα; Τι έπαθαν μ’ αυτό τον άνθρωπο;», αναφώνησαν κάμποσοι απεσταλμένοι εκπρόσωποι.
«Ήταν Αναρχικός».
«Θα πρέπει να έγινε κάποια παρεξήγηση», είπε ένας Αυστραλός.
«Αυτή είναι η πολιτική των Κομμουνιστών σε ολόκληρη τη χώρα», απάντησε θλιμμένα ο Ρώσος.

β) Αφετέρου, η «οργανωτική μανία» οδήγησε σ’ ένα ολοένα και περισσότερο εντεινόμενο φαύλο κύκλο, καθώς το μόνο που συμπέραιναν εκείνοι οι «ιησουΐτες της επανάστασης» από το τελμάτωμα ήταν κράτος, ακόμα περισσότερο κράτος, συγκεντρωτισμός, ακόμα περισσότερος συγκεντρωτισμός:

[Απρίλιος 1920.] Σχεδόν όλοι οι ατβιέστινι (ιθύνοντες) Κομμουνιστές πήγαν στη Μόσχα για να συμμετάσχουν στο 9ο Συνέδριο του Κόμματος. Τα θέματα προς συζήτηση ήταν πολύ σοβαρά κι ο Λένιν με τον Τρότσκι είχαν κιόλας δώσει την κατευθυντήρια γραμμή: στρατιωτικοποίηση της εργασίας. Η συζήτηση θα περιστρεφόταν γύρω από την πρόταση για την αντικατάσταση της σημερινής συνεργατικής μορφής διεύθυνσης των εργοστασίων από την εντινάλιτσιε  (μονοπρόσωπη διεύθυνση). «Πρέπει να μάθουμε από την αστική τάξη», είπε ο Λένιν, «και να τους χρησιμοποιήσουμε για το δικό μας σκοπό».
Μεταξύ των εργατών ξεσηκώθηκε ισχυρή αντίθεση στο καινούργιο αυτό πλάνο, αλλά ο Τρότσκι υποστήριξε κάθετα ότι τα συνδικάτα είχαν αποτύχει να διευθύνουν τη βιομηχανία. Το προτεινόμενο σύστημα, είπε, θα οργανώσει πιο αποτελεσματικά την παραγωγή. Αντίθετα, οι εργάτες υποστήριζαν ότι δεν τους είχε δοθεί η ευκαιρία να διευθύνουν πραγματικά την παραγωγή, διότι ο υπερβολικός κρατικός συγκεντρωτισμός είχε αφαιρέσει όλες τις αρμοδιότητες από τα τις εργατικές ενώσεις. Η εντινάλιτσιε, υποστήριξαν, σημαίνει ότι τα εργοστάσια και τις βιοτεχνίες θα τα διευθύνει ένας και μόνον άνθρωπος, ο λεγόμενος σπετ (ειδικός, τεχνοκράτης), αποκλείοντας τους εργάτες από αυτήν. 

Θα σημειώσω σαν ιδιαίτερα χαρακτηριστική την απάντηση του Τρότσκι σ’ αυτές τις αντιρρήσεις, την οποία δεν μας μεταφέρει ο Μπέρκμαν αλλά τη διαβάζουμε από τον ίδιο τον μπολσεβίκο ηγέτη στο βιβλίο του Τρομοκρατία κι επανάσταση (1920):

Η υποκατάσταση της εξουσίας της εργατικής τάξης από την εξουσία του Κόμματος δεν έχει τίποτε το αυθαίρετο και καταβάθος δεν είναι υποκατάσταση, διότι οι κομμουνιστές εκφράζουν τα θεμελιώδη συμφέροντα της εργατικής τάξης.» (!!!)

8.
Το πού οδήγησε αυτή η τερατογένεση, ο Μπέρκμαν δεν άργησε να το δει με τα ίδια του τα μάτια του όταν ξέσπασε η εξέγερση της Κρονστάνδης και το πώς αντιμετωπίστηκε από τους μπολσεβίκους, παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειες που έκανε μαζί με την Έμμα Γκόλντμαν για να γεφυρώσουν το χάσμα με τους εξεγερμένους, προσπάθειες που οι μπολσεβίκοι αγνόησαν ολοκληρωτικά ─κάτι που υπογράμμισε και ο Βικτόρ Σερζ, φίλος τότε του Τρότσκι και υποστηρικτής του μπολσεβικισμού που λέγοντας για την Κρονστάνδη, ότι «από απανθρωπιά, ένα άνευ λόγου έγκλημα διαπράχτηκε σε βάρος του προλεταριάτου και της αγροτιάς».

Οι ίδιοι οι μπολσεβίκοι θ’ αργήσουν λίγο περισσότερο να συνειδητοποιήσουν τις συνέπειες του «τύπου επαναστάτη» και του «επαναστατικού σχεδίου» τους. Διαβάζοντας κανείς τις υποσημειώσεις μας πάνω στα πρόσωπα που αναφέρει ο Μπέρκμαν στο ημερολόγιό του, θα διαπιστώσει ότι τα 8/10 των αναφερόμενων μπολσεβίκων αγωνιστών κατέληξαν σε γκουλάγκ και οι περισσότεροι εκτελέστηκαν από το ίδιο τους το Κόμμα κάποια χρόνια αργότερα, στις περίφημες «σταλινικές εκκαθαρίσεις»: Βλάντιμιρ Σάτοφ, Σεργκέι Ζόριν, Γκριγκόρι Ζινόβιεφ, Καρλ Ράντεκ, Λεβ Κάρακχιαν, Νικολάι Κρεστίνσκι, Μιχαήλ Καλίνιν, Μιχαήλ Τόμσκι, Ευγένιος Πρεομπραζένσκι, Κριστιάν Ρακόφσκι, Μάρτιν Λάτσις, Γιάκοβ Πέτερς, Νικολάι Κούζμιν, Ιωσήφ Ούνσλιχτ, Λέον Τρότσκι, κ.ά. Εκατόμβη!

9.

Σήμερα, με την άνεση των 100 χρόνων που μας χωρίζουν από τη ρώσικη επανάσταση, μπορούμε ίσως να πούμε ότι ο Μπέρκμαν έπρεπε να είχε καταλάβει εξαρχής το μπολσεβίκικο «επαναστατικό σχέδιο». Άλλωστε, ο ίδιος ο Λένιν το είχε πει ξεκάθαρα μόλις λίγους μήνες μετά τον Οκτώβρη του 1917, για την ακρίβεια στις 5 Μαΐου του 1918, απαντώντας στους τότε «αριστερούς κομμουνιστές» Μπουχάριν, Οσίνσκι, κ.ά., οι οποίοι είχαν διατυπώσει στην εφημερίδα Κομμουνιστής (20 Απριλίου 1918) τις αντιρρήσεις τους για τις θέσεις του σχετικά με τα «άμεσα καθήκοντα» της επανάστασης:

«Εφόσον η επανάσταση στη Γερμανία καθυστερεί, καθήκον μας είναι να μαθητεύσουμε στο γερμανικό κρατικό καπιταλισμό, να κάνουμε κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να τον αφομοιώσουμε και να μη φοβηθούμε να υιοθετήσουμε δικτατορικές μεθόδους προκειμένου να επιταχύνουμε την αφομοίωση του. Καθήκον μας είναι να επιταχύνουμε την αντιγραφή του γερμανικού κρατικού καπιταλισμού πολύ περισσότερο απ' όσο ο [τσάρος] Πέτρος επιτάχυνε την αφομοίωση του δυτικού πολιτισμού από τη βάρβαρη Ρωσία, και να μη διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε κάθε βάρβαρο μέσο στον αγώνα κατά της βαρβαρότητας (...) Ο κρατικός καπιταλισμός είναι ένα βήμα προς τα εμπρός σε σχέση με τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων [στη σοβιετική Ρωσία].»(!!!)


Και για όποιους είχαν ακόμα αμφιβολίες, το έκανε ακόμα σαφέστερο απαντώντας στην Εργατική Αντιπολίτευση το Δεκέμβριο του 1920:

«Η παραγωγή είναι πάντοτε αναγκαία, όχι η δημοκρατία. Η δημοκρατία στην παραγωγή είναι κάτι που γεννά μια σειρά από ριζικά λαθεμένες ιδέες.»

Ο Μπέρκμαν όμως δεν είχε ούτε την άνεση της χρονικής απόστασης, αλλά ούτε και τη διάθεση της ψυχικής απόστασης. Έδωσε ένα αγώνα, που ίσως εκ των υστέρων να μοιάζει μάταιος, αλλά που κατά τη γνώμη μου είναι εξαιρετικά καρποφόρος μιας κι αποκάλυψε από τα μέσα, και μας αποκάλυψε, την τραγωδία του «επαναστατικού ιησουϊτισμού» στη μπολσεβίκικη μορφή της. Κι εδώ, υπάρχει πράγματι ένα δίδαγμα, που όσοι αγωνίζονται για μια καλύτερη κοινωνία δεν θα πρέπει με τίποτα να προσπεράσουν. Διότι ο «επαναστατικός ιησουϊτισμός» δεν ήταν κάποιο παροδικό φαινόμενο, σχετικό με ορισμένες πολύ ιδιαίτερες ιστορικές περιστάσεις, όπως λ.χ. η πολεμική κατάσταση και ο αποκλεισμός, με τον οποίο ήρθε αντιμέτωπη εξαρχής η ρώσικη επανάσταση. Απεναντίας, πρόκειται για ένα διαρκώς παρόντα κίνδυνο σε κάθε απελευθερωτικό εγχείρημα, στο βαθμό που η αλλαγή του κόσμου σημαίνει κατά πρώτιστο λόγο αλλαγή των ίδιων των ανθρώπων που μετέχουν σε αυτήν καθώς, όπως είδαμε ότι επισήμανε ο Μπέρκμαν στον πρόλογο του ημερολογίου του,

Με άλλα λόγια, το «υποκείμενο της αλλαγής» πρέπει να ξέρει ν’ αλλάζει και τον εαυτό του ─κι αυτό δεν είναι ούτε αυτονόητο, ούτε κάτι το εύκολο, και πολύ λιγότερο κάτι που γίνεται λίγο-πολύ αυτόματα «αρκεί να υπάρχουν οι κατάλληλες κοινωνικές συνθήκες». Ν’ αλλάζει τον εαυτό του τι σημαίνει; Σημαίνει, πιο συγκεκριμένα, να συνειδητοποιήσει ότι δεν πολεμάς την αλλοτρίωση με αλλοτριωμένα μέσα!

Με αυτή την έννοια θα έλεγα ότι, στην καλύτερη περίπτωση, οι άνθρωποι εκείνοι δεν συνειδητοποίησαν το σκοπό στον οποίο είχαν ταχθεί. Φαντάστηκαν δηλαδή, πως ένας σκοπός τόσο πανανθρώπινης εμβέλειας όπως η οικοδόμηση μιας «αταξικής κοινωνίας» δεν απαιτούσε κάτι παραπάνω από την «κατάληψη του κράτους», το «τσάκισμα του ταξικού εχθρού» και το «γκρέμισμα της αντίπαλης τάξης».


 Στρούγκα, 20.01.2017


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1864 190cm 1917 1929 1940 1955 1957 1965 1968 2008 2013 2014 3/45 Ά. Γιάπε/A.Jappe Α. Καγιέ/A. Caillé Α. Καμύ/A. Camus Α. Κοζέβ/A. Kojève Α. Σοπενχάουερ/A. Schopenhauer Ά. Σπέερ/A. Speer Ά. Τιούρινγκ/A. Turing αγάπη Αισχύλος Άκης Πάνου Αλ. Μπέρκμαν/Al. Berkman Αλ. Σμέμαν/Al. Schmeman Αλέκα Παπαρήγα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Τομπάζης Αλεξάντερ Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Άνταμ Κέρτις/A. Curtis Άνταμ Σμιθ/Adam Smith Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ.Andy Warhol Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Ιωάννου Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης Άρης Κωνσταντινίδης Άρθουρ Λένινγκ/Arthur Lehning Άρθουρ Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστερά Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand Β. Γκ. Ζέμπαλντ/W.G. Sebald Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Valentin Voloshinov Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτορ Μπούλλα/Victor Bulla Βικτόρ Σερζ/Victor Serge Βίκτορ Σκλόφκσι/Victor Chklovski Βίκτορ Φρανκλ/Victor Frankl Βίκτωρ Ουγκώ/Vicror Hugo Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne βιοτεχνολογία βοηθήματα μνήμης Βολταίρος Βομβάη Βόρειοι Γ. Γκ. Φίχτε/ J. G. Fichte Γ. Τζέης/W. James Γαλαρίες Γένεσις Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος Γιεβγκένι Ζαμιάτιν/Yevgeny Zamyatin Γιόζεφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χάιζινχα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Δάβος Γιώργος Μακρής Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκ. Λούκατς/G. Lukacs Γκέοργκ Βύχνερ/Georg Büchner Γκεοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκεόρκι Λούκατς/Georgy LuKacs Γκετζ Άλυ/Gotz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespear Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου δάσκαλοι Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα δικαιοσύνη ΔΝΤΟΟΣΑΤΡΟϊΚΑΘΕΣΜΟΙ δόγμα Τρούμαν δοκιμασίες Δουβλίνο Ε. Βιλ/E. Will Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς εγωπαθείς διανοούμενοι εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκλογές εκπομπές Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελίας Κανέττι/Elias Canetti Ελίζαμπεθ Άνσκομπ/E. Anscombe Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντγκαρ Λη Μάστερς / Edgar Lee Masters εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός Επενδυτικό περιβάλλον επιβίωση επιστήμη Έρασμος εργασία ερείπια Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbawm Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Έρνστ Μπλοχ/Ernst Bloch Ερυθρογράφος Ετιέν ντε λα Μποεσί/E. de la Boetie Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ. Νταβί/G. Davy Ζ.Π. Βερνάν/J.P. Vernant Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν-Ζακ Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Πιερ Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ζάχα Χαντίντ/Zaha Hadid Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζίγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζιλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauvé Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζορζ Μπατάιγ/Georges Bataille ζωή Η Διεθνής ηθική Θ. Ρόσζακ/Th. Roszak Θανάσης Σβώλος Θάτσερ/Ρήγκαν θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεός Θεοφάνης Μελάς Θίοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ivan Pavlov Ιβάν Τοθργκένιεφ/I. Tourgueniev Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen Ιγνάτιος Λογιόλα ιδεολογία ιδρύματα τέχνης ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Καβαλκάντι/Cavalcanti Κάθλην Ράιν/Kathleen Raine Καλκούτα καλλιτέχνες Καλοκαίρι Καλούμενος Καντ κάπο Καραμανλής Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Μαρξ/Karl Marx Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Χέκερ/Karl Hocker Καρλομάγνος Καρτέσιος/Descartes καταναλωτικοπαραγωγισμός καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό Κιουσόπουλος Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλοντ Λεβί Στρώς/Claude Levy Strauss κοινωνιοποίηση Κομμούνα κομμουνισμός Κονγκό Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορέα Κορνήλιος Καστοριάδης Κορνήλιος/Corneille κορπορατισμός Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού κρίση κρισολογία Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστίν Λαγκάρντ Κρίστοφερ Λας/Ch. Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαιωάνου Κώστας Παπαϊωάνου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βαλράς/L. Walras λαβύρινθος Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε Λένιν Λεόν Βαλράς/Léon Walras Λέον Τρότσκι Λέσχη της Ρώμης Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Σεστώφ/Lev Shestov Λίντον Τζόνσον/Lyndon Johnson Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λισιέν Μαλζόν/Lucien Malson λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Bunuel Λούντβιχ Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ Λυγκέας Λωτρεαμόν Μ. Ντριούρι/M. Drury Μ. Μπένετ/M. Bennet Μαγιακόφκι/Mayakovski μαγιονέζα μαθητές Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάιλς Ντέιβις/Miles Davis Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάπετς Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρί ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Marina Tsvetaeva μαρξιστές-λενινιστές Μαρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορυ Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάϊντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μετανάστευση μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίκαελ Λέβι/Michael Loewy Μικελάντζελο Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni μικροαστισμός Μίλτον Φρίντμαν/Milton Friedmann Μίλτος Σαχτούρης Μιράντα Τερζοπούλου μισαλλοδοξία Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault μισθωτοί σκλάβοι Μιχαήλ Μπακούνιν/Michail Bakunin Μιχαήλ Μπαχτίν/Mikhael Bachtine ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ Μουσείο Ακρόπολης μουσική Μπ. Μάντεβιλ/B. Mandeville Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπάτσης Μπέλα Ταρ/Bela Tarr Μπερνάρντο Σοάρες/Bernardo Soares Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπουκανιέρος Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπρους Σπρίνγκστιν/Bruce Springsteen Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί νεοφιλελευθερισμός Νικ Κέιβ/Nick Cave Νικολό Μακιαβέλλι Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Νταβός νταντά Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντιμίτρι Πρίγκοφ Ντιτρόιτ Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Ο κήπος Ο Μικρός Πρίγκηπας Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Π. Κονδύλης Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν πανσέληνος Παπάγος παράδοση παραλήρημα παραπληροφόρηση Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέρο πένθος Πέπη Ρηγοπούλου Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Παπαθανασίου Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Κλαστρ/Pierre Clastres Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν/P.J. Proudhon πίστη Πίτερ Κρήφτ/Peter Kreeft Πλαστήρας Πλάτωνας Πλεύσις πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προλεταριάτο Προμηθέας Δεσμώτης πρόοδος προπαγάνδα Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Ρ. Τζακομπι/R. Jacobi Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρίνγκο Σταρ/Ringo Star Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ροζα Λουξεμπουργκ Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρομπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρούντι Σαιν Ζυστ/Saint Juste Σαρλ Μπωντλερ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκι/Charles Péguy Σαρλ Φουριέ/Ch. Fourier Σελίν/Céline Σεμπάστιαν Χάφνερ Σέρεν Κίρκεγκωρ/Soren Kierkegaard σθένος Σίγκμουντ Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόν Βέιλ/Simone Weil Σιμόν Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Zizek Σλάβοϋ Ζιζεκ/Slavoj Zizek Σοκούροφ/Sokurov σολιψισμός Σομαλία Σόνια Σουδάν Σουν Τζου σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπιναλόγκα Σπινόζα/Spinoza Σπύρος Κυριαζόπουλος Στάλιν σταλινισμός Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συμβολισμός Σύναψις Συνταγή για μαγιονέζα Σύνταγμα συνωμοσιολογία Σφαγεία σχέδιο Μάρσαλ Σωκράτης σώμα Τ. Λεπελτιέ/Th. Lepeltier Τ. Ρ. Μιλλς/C. W. Mills Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot τα κορδόνια σου! Τάκης Μίχας Τάσος Λάγγης τεστ τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Α. Γκόλντστοουν/J.A. Goldstone/Τζ. Τζ. Μ. Κούτσι/J.M..Coetzee Τζ. Ρ. Σάουλ/J.R. Saul Τζ.Μ. Κούτσι/J.M. Coetzee Τζακάρτα Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζέιμς Φρέιζερ/James Frazer Τζέρεμι Μπένθαμ/Jeremy Bentham Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζιανφράνκο Σανγκουινέτι/Gianfranco Sanguinetti Τζιόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζο Στράμερ/Joe Strummer Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ/J.K. Galbraith Τζον Σηρλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Χιούστον/John Houston Τζόρτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τζων Λοκ/John Locke Τζων Φόουλς/John Fowles Το καταραμένο απόθεμα Το Ξεπέρασμα της Τέχνης Τοκβίλ/Tocqueville Τόμας Μαν/Tomas Mann Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ράιντ/Thomas Reid Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τσ. Σ. Περς/Ch. S. Peirce Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία τύψεις Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach υλισμός υπαρξισμός ύπνος υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Β. Μουρνάου/F.W. Murnau Φ. Γιάκομπι/F. Jacobi Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερνάντο Αρρραμπάλ/F. Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρω Φιλανθρωπία φιλία Φίλιπ Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Fyodor Dostoevsky Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φρ. Έμπερτ/Fr. Ebert Φρ. Καραντέκ/F. Caradec Φρ. Φουρκέ/Fr. Fourquet Φρ. Χάγιεκ/Fr. Hayek Φρανκ Ζάπα/Frank Zappa Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Λυοτάρ/François Lyotard Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρεντερικ Τζεϊμσον/Frederick Jameson Φρίντριχ Ένγκελς/Friedrich Engels Φρίντριχ Νίτσε/Friedrich Nietsche Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης Χ. Τζ. Θορώ/H.J. Thoreau Χ.Λ. Μπόρχες/J.L. Borges Χ.Μ Ενζενσμπέργκερ χαρά Χάρι Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χειρτ Μακ/Geert Mak Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse Χίλαρι Κλίντον χιούμορ χίπστερ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χομπς/Hobbes χοντρό δούλεμα Χουάν Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήμα και Μαγεία Χρήστος Βακαλόπουλος χριστιανισμός χρόνια πολλά χρόνος ψέμματα ψυχή Ψυχρή Ιδεολογία ωφελιμισμός auld lang syne beton7 Bob Dylan Bob Marley Bodies Christopher Cinemarian CoBrA D-503 dangerfew David Bowie DOCUMENTA Einsatzgruppe D European Media Art Festival F. C. Stanley Frank Zappa gosplan Grafton Happyfew Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere Internationale Lettriste/Λεττριστική Διεθνής Internationale Situationniste/Καταστασιακή Διεθνής intothepill izi Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Moon Keith Richards La Commune Les Levres Nues Les Lèvres Nues Malaguena Melanie Pain memento mori mofferism/μοφερισμός Necrology Nosotros RadioBubble remap 2 Renty Roberto Juarroz RSA Salon De Vortex sexbox Sunrise Tales from the Crypt The Adicts The Beatles The Crass The Great Society The Gun Club The Juniors The Meteors The Morlocks The Please The Rolling Stones The Ruts The Sonic Youth The Stooges The Stranglers The Three Johns The UK Subs The War TwixtLab Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets