Το Νέο και το Παλιό

(με αφορμή μια συζήτηση με φίλους)

 

Είχα ένα παλιό μπουφάν, παμπάλαιο, οπότε κάποια στιγμή το πέταξα, πήρα στη θέση του ένα νέο μπουφάν και το χρησιμοποιώ ακριβώς όπως το παλιό: το φοράω όταν κάνει ψυχρούλα και βγαίνω για τσιγάρα...

 

... ή ...

Είχα ένα παλιό μπουφάν, παμπάλαιο, οπότε κάθισα και το συνέφερα λιγάκι και συνέχισα να το χρησιμοποιώ αλλά με ένα νέο τρόπο: το φοράω όταν κάνει ψυχρούλα και ανεβαίνω το βουνό.

 

Ποιο είναι στα παραπάνω το νέο και ποιο το παλιό;

 

Οι κοινωνικές ανατροπές παίζουν και αυτές σαν το μπουφάν μου κι εμένα. Άλλοτε είναι κάτι σαν το πρώτο παράδειγμα, άλλοτε σαν το δεύτερο.

 

Ποιο είναι λοιπόν το Νέο και ποιο το Παλιό; Εξαρτάται από το πού εστιάζει κανείς. Συχνά, ή μάλλον συνηθως, αναζητάμε το νέο όπως έκανα πιο πάνω με το καινούργιο μπουφάν. Είναι πιο εύκολο να αλλάξουμε μπουφάν παρά να αλλάξουμε τρόπους. Στην πραγματικότητα όμως οι πιο ριζικές αλλαγές είναι οι αλλαγές στους τρόπους. Δεν είναι τόσο οι αλλαγές στα πράγματα, όσο οι αλλαγές στον τρόπο συναρμογής τους. 

Δύο αντιλήψεις της ελευθερίας

(…) Η νεωτερική επίνοια της ελευθερίας είναι ότι ο καθένας κατέχει ένα «απόλυτο δικαίωμα επί του εαυτού του», διότι κάθε άνθρωπος «υποτίθεται ότι έχει παραλάβει από τη φύση τα αναγκαία φώτα για να διάγει το βίο του», έτσι ώστε «φέρει εκ γενετής ένα ίσο και απαράγραπτο δικαίωμα να ζει ανεξάρτητα από τους ομοίους του σε ο,τιδήποτε έχει να κάνει μόνο με τον εαυτό του, και να διευθετεί το πεπρωμένο του όπως το εννοεί ο ίδιος»

(…) Είναι [όμως] προφανές ότι η ενεργός ελευθερία, ή ακόμα και η βούληση να είσαι ελεύθερος, δεν είναι ένα αγαθό που εξασφαλίζεται από τη φύση για όλους τους ανθρώπους. Σε ό,τι αφορά τον καθένα μας, ο βαθμός ελευθερίας που συμβαίνει να απολαμβάνουμε είναι όντως ένα προνόμιο που δεν το αξίζουμε πραγματικά, με την έννοια ότι το οφείλουμε στη μάχη που δόθηκε από άλλους ανθρώπους πριν από εμάς εναντίον διάφορων μορφών καταπίεσης και βαρβαρότητας. (…)

 

Από το βιβλίο του Βενσάν Ντεκόμπ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΩΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ 

(Βραβείο Φιλοσοφίας της Γαλλικής Ακαδημίας, 2005), που θα κυκλοφορήσει και στα ελληνικά με τη νέα χρονιά.

 

Φιλοσοφία και Επιστήμη

 

«Ο πόθος μας [των φιλοσόφων] για γενίκευση έχει και μιαν άλλη κύρια πηγή προέλευσης: Τη συνεχή και αποκλειστική μας ενασχόληση με τη μέθοδο της επιστήμης. Εννοώ τη μέθοδο αναγωγής της εξήγησης των φυσικών φαινομένων στον μικρότερο δυνατό αριθμό πρωταρχικών φυσικών νόμων· και, στα μαθηματικά, τη μέθοδο ενοποίησης του χειρισμού διαφορετικών θεμάτων με τη χρήση της γενίκευσης. Οι φιλόσοφοι έχουν συνεχώς τη μέθοδο της επιστήμης μπροστά στα μάτια τους και νιώθουν τον ακατανίκητο πειρασμό να θέτουν ερωτήσεις και να δίνουν απαντήσεις με τον τρόπο που το κάνει η επιστήμη. Αυτή η στάση είναι η πραγματική πηγή της μεταφυσικής και οδηγεί τον φιλόσοφο στο τέλειο σκοτάδι. Θα ήθελα, σε αυτό το σημείο, να πω ότι η δική μας δουλειά δεν μπορεί ποτέ να είναι η αναγωγή ενός πράγματος σε κάποιο άλλο, ή η εξήγηση ενός πράγματος. Η φιλοσοφία είναι, στην πραγματικότητα, “καθαρώς περιγραφική”.»

Λ. Βίττγκενσταϊν, «Το μπλέ και το καφέ βιβλίο», σ. 60
(μετάφραση Κωστής Κωβαίος, Αθήνα, 2008, εκδόσεις Καρδαμίτσα)

 

Φόβος και Απληστία

 

Το ανθρώπινο ζώον διακρίνεται, λέει, για τη νοημοσύνη του. Έτσι, έπειτα από λίγους αιώνες φωτισμού από την εμβάπτισή του στα νάματα του ορθού, λέει, λόγου κατόρθωσε, υποτίθεται, να μετράει με ακρίβεια λίγων δεκαδικών τον φόβο και την απληστία που κινούν τα νήματα των ακριβοτιμημένων αγορών του, από τις οποίες εξαρτώνται πλέον όλες οι όψεις της ζωής του. 

 

Στην ουσία του όμως όλο αυτό είναι απλό : στον τομέα αυτόν, οι μετρήσεις, οι δείκτες, οι πίνακες, οι στατιστικές καμπύλες και τα παρόμοια θέλουν απλώς να δώσουν την εντύπωση, την αίσθηση, ότι όλο αυτό το τρελό παιχνίδι είναι υπό έλεγχο, ότι ο ορθός λόγος μας, δια των επί της Γης εκπροσώπων του οικονομολόγων και τεχνοκρατών, το εποπτεύει, ότι «το έχουμε» εμείς και «δεν μας έχει» αυτό. 

Κουραφέξαλα! Ο πίνακας «Φόβου και Απληστίας» δεν αποτελεί κατά κανένα τρόπο κάποιο ορθολογικό απεικονιστικό εργαλείο. Απλώς μιμείται την μορφή του «εργαλείου», με όλο αυτό το σχήμα ενός καντράν με διαβαθμίσεις 0, 25, 35, κ.τ.τ.,  που μοιάζει με αυτό που έχουν τα αυτοκίνητα για να βλέπει ο οδηγός την ταχύτητα σε χιλιόμετρα ανά ώρα (και θα μπορούσε και αυτό, για εφέ, να έχει διάφορα χρώματα ένα για την ένδειξη «κανονική ταχύτητα», άλλο για την «επικίνδυνα μεγάλη ταχύτητα», κ.λπ.). Αλλά βέβαια το καντράν του «Φόβου και Απληστίας» των χρηματοπιστωτικών αγορών δεν μετράει κάποια δεδομένη και ανεξάρτητη από τον παρατηρητή αντικειμενική πραγματικότητα, σαν το ταχύμετρο, αλλά τείνει να διαμορφώνει καταστάσεις αφού όλοι γνωρίζουν ότι στη λειτουργία των Χρηματιστηρίων παίζουν αποφασιστικό ρόλο οι φήμες. Σε τελική ανάλυση, το ότι τέτοιες απομιμήσεις εργαλείων δεν είναι εργαλεία, φαινεται και από το ότι κατά κανόνα οι κρίσεις έρχονται ξαφνικά, χωρίς να έχει καταγραφεί η έλευσή τους από κανένα τέτοιο «καντράν».

Η συνείδηση του θανάτου

Peter Winch (1926-1997)

 

 

Διαφορετικά από τα άγρια ζώα, οι άνθρωποι δεν ζουν απλώς αλλά έχουν επίσης μια αντίληψη για τη ζωή. Αυτό δεν είναι κάτι που απλώς προστίθεται στη ζωή τους. Είναι μάλλον κάτι που αλλάζει το ίδιο το νόημα της λέξης «ζωή» όταν αυτή η λέξη εφαρμόζεται στους ανθρώπους. Δεν είναι πια ισοδύναμη με την «έμβια ύπαρξη». Όταν μιλάμε για τη ζωή του ανθρώπου, μπορούμε να θέτουμε ερωτήματα όπως το ποιος είναι ο σωστός τρόπος να ζει κανείς, ποια πράγματα είναι τα πιο σημαντικά στη ζωή, αν η ζωή έχει κάποιο νόημα και, εάν έχει, ποιο είναι αυτό.

Όταν έχει κανείς μια αντίληψη για τη ζωή σημαίνει ότι έχει επίσης μια αντίληψη για το θάνατο.  Όμως, όπως ακριβώς η «ζωή» για την οποία μιλάμε εδώ, δεν ταυτίζεται με την έμβια ύπαρξη, έτσι και ο «θάνατος» δεν ταυτίζεται εδώ με το τέλος της έμβιας ύπαρξης. Η ιδέα μου για το θάνατο ενός ζώου είναι ιδέα για ένα συμβάν, το οποίο λαμβάνει χώρα μέσα στον κόσμο: θα το παρατηρήσω, ίσως, και η ζωή μου θα συνεχίσει το δρόμο της. Όταν όμως μιλώ για τον «δικό μου θάνατο», δεν μιλώ για ένα μελλοντικό συμβάν στη ζωή μου. Ούτε καν μιλώ για ένα συμβάν στη ζωή οποιουδήποτε άλλου ανθρώπου. Μιλώ για την παύση του δικού μου κόσμου. Αυτό είναι επίσης μια παύση της ικανότητάς μου να πράττω το καλό ή το κακό. Δεν είναι απλώς ότι, εντελώς πραγματικά, δεν θα είμαι πλέον ικανός να κάνω το καλό ή το κακό αφότου πεθάνω. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι, η ίδια η ιδέα μου για το τι είναι η ικανότητα να πράττει κανείς το καλό ή το κακό, είναι βαθύτατα συνδεδεμένη με την ιδέα μου για τη ζωή μου ως μια ζωή που τελειώνει στο θάνατο.

Εάν η ηθική [ethics] είναι μια μέριμνα για το σωστό τρόπο να ζει κανείς, τότε είναι ξεκάθαρο ότι η φύση αυτής της μέριμνας πρέπει να επηρεάζεται βαθιά από την ιδέα ότι η ζωή τελειώνει στο θάνατο. Η στάση του ανθρώπου απέναντι στην ίδια του τη ζωή είναι ταυτόχρονα μια στάση απέναντι στον ίδιο του το θάνατο.

 

Peter Winch, από το «Understanding a Primitive Society»,

στο Ethics and Action (1972)