26 Ιουνίου 2014

Μοχλοί για την ανατροπή ενός Συστήματος...


(Στην ανάρτηση Γιατί δεν εξεγείρονται; είχαμε εξετάσει τη σχέση μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης, καθώς και το γενικό λόγο για τον οποίο οι άνθρωποι σήμερα, μπορεί μεν να εξεγείρονται, αλλά δεν επαναστατούν. Τώρα, θα προσπαθήσουμε μια κάπως πιο εξειδικευμένη προσέγγιση. Δώσ'τε βάση στα links και τυπώστε το γιατί είναι σεντόνι.)


Στις σημερινές συνθήκες τεχνοσυστημικής επέλασης, υπάρχουν άραγε προοπτικές πραγματικής αντισυστημικής παρέμβασης; Το 1997, η Ντονέλα Μήντοους (1941-2001), κορυφαία περιβαλλοντολόγος, από τους πρωτεργάτες της κάποτε περίφημης «Λέσχης της Ρώμης» και βασική συγγραφέας της γνωστής μελέτης Τα Όρια της Ανάπτυξης [Μεγέθυνσης] (1972) −που από τους σημερινούς τεχνοκράτες αποκηρύσσεται μετά βδελυγμίας ως … «μνημείο αβάσιμης κινδυνολογίας»−, έγραψε ένα κείμενο με τίτλο «Μοχλοί Παρέμβασης σε ένα Σύστημα», στο οποίο συνόψισε την εμπειρία και τις γνώσεις της από το πεδίο της «συστημικής». Ανεξάρτητα από τις γενικότερες απόψεις της (π.χ. ήταν οπαδός ενός «πράσινου» καπιταλισμού και φαίνεται να πίστευε στο μύθο ότι μια τεχνική είναι καλή ή κακή ανάλογα με το ποιος τη χειρίζεται), το κείμενο εκείνο έχει καθεαυτό ενδιαφέρον και προσφέρεται για γόνιμους προβληματισμούς σε σχέση με το ερώτημά μας.

Δως μοι πα στω…

Η Μήντοους ξεκαθαρίζει εξαρχής, ότι είναι αδύνατον να υπάρξει η παραμικρή παρέμβαση σε ένα σύστημα εάν αυτή δεν στηρίζεται σε σταθερά σημεία-«μοχλούς» −με δυο λόγια μια τέτοια παρέμβαση απαιτεί και προϋποθέτει να εντοπιστεί το αρχιμήδειο «δως μοι πα στω και τα γαν κινάσσω». Πολύ σωστά! Στη συνέχεια υποδεικνύει δώδεκα τέτοιους μοχλούς, από τον λιγότερο
προς τον περισσότερο καρποφόρο, διευκρινίζοντας ότι ο βαθμός επιτυχίας κάθε επιμέρους «μόχλευσης» αυξάνεται εάν συνδεθεί με τον αμέσως υψηλότερο «μοχλό» στην ανοδική δωδεκάβαθμη κλίμακα.

Αυτό που έχει μεγάλο ενδιαφέρον στον όλο πίνακα, είναι το κριτήριο με το οποίο προσδιορίζεται ο βαθμός καρποφορίας των «μοχλών». Ας το δούμε με τη δέουσα συντομία. Ο πρώτος λοιπόν μοχλός, ο λιγότερος δραστικός, αφορά σε παρεμβάσεις στηριγμένες στις λεγόμενες «παραμέτρους» ενός συστήματος, δηλαδή σε κατά βάση αριθμητικά στοιχεία, τα οποία σχετίζονται με την ταχύτητα ή τη βραδύτητα των εισροών και των εκροών του. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά το λεγόμενο «εθνικό χρέος», τέτοιου είδους στοιχεία είναι από τη μια μεριά οι φόροι και από την άλλη τα έξοδα του δημόσιου τομέα. Μια παρέμβαση σε αυτό το υποσύστημα στηριγμένη στις «παραμέτρους» θα εντοπιζόταν στην αύξηση των φορολογικών συντελεστών και της ταχύτητας είσπραξης των φόρων από τη μια, και τη μείωση των κρατικών δαπανών από την άλλη. Αυτό δηλαδή που συνήθως κάνουν κατά κόρον οι εκάστοτε κυβερνώντες… 

Όμως εκείνο που υπογραμμίζει η Μήντοους, είναι, ότι παρεμβάσεις στηριγμένες στις «παραμέτρους» είναι ελάχιστα καρποφόρες και πως, ακόμη κι αν φέρουν κάποιο αποτέλεσμα, αυτό θα είναι εξαιρετικά εύθραυστο και βραχυπρόθεσμο.  Διότι οι «παράμετροι» αφορούν τα δέντρα κι όχι το δάσος∙ και το να στηρίξει κανείς τις δράσεις του σε αυτές, είναι πάνω-κάτω σαν να τακτοποιεί  και να ξανατακτοποιεί τις ξαπλώστρες στο κατάστρωμα του Τιτανικού χωρίς να βλέπει κατά πού τρέχει το ίδιο το καράβι! Να λοιπόν, πολύ απλά, γιατί σύντομα μετά από κάθε τακτοποίηση των «παραμέτρων» του εθνικού χρέους, ανακαλύπτουν ότι και το πρόβλημα δεν έλυσαν, και μετέτρεψαν σε σεληνιακό το ήδη μαραζωμένο τοπίο της λεγόμενης εθνικής οικονομίας.

Τακτοποιώντας τις ξαπλώστρες του Τιτανικού

Στο σημείο αυτό, η Μήντοους επισημαίνει αυτό, που θεωρώ το ζουμί της υπόθεσης: Αφενός μεν ότι, όταν υπάρξει πρόβλημα στο σύστημα, οι άνθρωποι συνήθως εστιάζουν μόνο στις «παραμέτρους» και στην τακτοποίησή τους∙ και αφετέρου, ότι αυτό συμβαίνει επειδή η ενασχόληση με τις «παραμέτρους» δίνει την αίσθηση ότι «κάτι αλλάζεις», χωρίς να χρειαστεί να αλλάξεις τη σκέψη σου και τη στάση σου απέναντι στα πράγματα. Χωρίς αμφιβολία, αυτός εδώ είναι και ο λόγος που οι παρεμβάσεις με μοχλό τις «παραμέτρους» είναι επιφανειακές και προσφέρουν λύσεις με μικρή αντοχή στο χρόνο.

Ποιος μπορεί να διαφωνήσει με αυτή την παρατήρηση; Δεν είναι γεγονός ότι προτιμάμε να αποδίδουμε τα προβλήματά μας στις «περιστάσεις», στις «συνθήκες», ακόμα και στο «βαρύ γήπεδο», κι ότι πιστεύουμε συνήθως πως λ.χ. αν αλλάξουμε «ντεκόρ», αν μετακομίσουμε «κάπου καλύτερα», ή αν πάμε μια εκδρομή, θα διορθώσουμε μια προβληματική σχέση; Σε τελική ανάλυση, σε τι άλλο στηρίζεται η ευρύτατα διαδεδομένη πεποίθηση ότι η «ανάπτυξη», η αύξηση των «παραγωγικών συντελεστών», θα αλλάξει δραστικά προς το καλύτερο «τη ζωή μας»;  Δεν είναι δηλαδή γεγονός, ότι παραβλέπουμε πως η ποιότητα της ζωής μας εξαρτάται από την ποιότητα της κοινωνικής σχέσης, η οποία σε πάρα πολύ μικρό βαθμό εξαρτάται από τις «παραμέτρους» και τη ρύθμισή τους;

Η επιτυχία και η αντοχή στο χρόνο μιας παρέμβασης σε ένα σύστημα εξαρτάται λοιπόν από το βαθμό της διάθεσης, εκείνου που επιχειρεί την παρέμβαση, να εμπλακεί σε βάθος σε αυτή την περιπέτεια, να μη μείνει στην επιφάνεια, αλλά να προχωρήσει σε αλλαγές που απαιτούν να αλλάξει και ο ίδιος. 

Σκοποί …

Παρ’ όλα αυτά, όσο σπουδαία κι αν είναι, αυτή η προϋπόθεση δεν επαρκεί. Οι αναγνώστες μας γνωρίζουν βεβαίως καλά, ότι «εάν δεν γνωρίζεις ούτε τον εαυτό σου, ούτε το εχθρό, θα νικηθείς σε κάθε μάχη». Γνωρίζουν όμως επίσης, ότι «εάν γνωρίζεις τον εαυτό σου αλλά δεν γνωρίζεις τον εχθρό, για κάθε νίκη που θα κερδίζεις θα έχεις και μια ήττα» −και επομένως, ότι μόνο «εάν γνωρίζεις και τον εχθρό και τον εαυτό σου, δεν έχεις ανάγκη να φοβάσαι για το αποτέλεσμα ακόμα κι εκατό μαχών».

Ανεβαίνοντας  λοιπόν προς τους μεγαλύτερης καρποφορίας «μοχλούς», στη θέση 3 συναντάμε το μοχλό «Σκοποί του συστήματος». Εδώ η γνώση του εαυτού μας συναντάει την καλή γνώση του εχθρού. Η Μήντοους  διευκρινίζει ότι δεν αναφέρεται απλώς στους διάφορους επιμέρους στόχους ενός συστήματος: «Υπάρχουν», λέει, «στόχοι ευρύτεροι, λιγότερο φανεροί αλλά με υψηλότερη αποτελεσματικότητα ως μοχλοί: οι σκοποί του ίδιου του συστήματος στην ολότητα του». Η παρέμβαση σε αυτό εδώ το πεδίο προϋποθέτει ασφαλώς μια πολύ-πολύ βαθύτερη και ευρύτερη ματιά στο όλο σύστημα, η οποία δεν είναι δυνατή όσο κανείς δεν διακινδυνεύει να «ξεβολευτεί». Διότι, το να θέσει κανείς θέμα «σκοπού του ίδιου του συστήματος», σημαίνει ότι μπορεί να χρειαστεί να χτυπήσει καμπανάκι για την ίδια την πορεία του καραβιού και ν’ αγωνιστεί για μια «αλλαγή πλεύσης», που οπωσδήποτε εγκυμονεί περιπέτειες −να μια λέξη που, ενώ συναρπάζει κάθε ζωντανή ψυχή, χρησιμοποιείται κατά κόρον από τη σημερινή προπαγάνδα σαν συνώνυμο αποκλειστικά μαύρων δεινών, δυστυχιών και συμφορών … πράγμα ενδεικτικό του σε τι λογής ψυχές απευθύνεται αυτή η προπαγάνδα (κι ακόμα περισσότερο ενδεικτικό της γενικότερης ψυχικής κατάστασης στη σύγχρονη κοινωνία).

… και Παραδείγματα

Είπαμε όμως παραπάνω ότι ο βαθμός επιτυχίας κάθε επιμέρους μοχλού αυξάνεται εάν συνδεθεί με τον αμέσως υψηλότερο μοχλό στην ανοδική δωδεκάβαθμη κλίμακα. Μια παρέμβαση στο επίπεδο του «σκοπού του συστήματος» είναι πράγματι μεγάλης αξίας, ωστόσο είναι δυνατόν το καράβι να μην μπορεί ν’ αλλάξει ρότα εάν έχει «προγραμματιστεί» ή «ναυπηγηθεί» έτσι, που να τραβάει μόνο κατά τις συντεταγμένες του ολέθρου. Για να στηρίξει λοιπόν κανείς γερά το «μοχλό 3», είναι απαραίτητο να πάρει δύναμη από τον επόμενο μοχλό, το μοχλό υπ’ αριθμόν 2, ο οποίος αφορά στο «Παράδειγμα μέσα από το οποίο εκπηγάζει το Σύστημα –οι στόχοι του, η δομή του, οι κανόνες του, οι παράμετροί του».

Με τον όρο Παράδειγμα η Μήντους εννοεί (ακολουθώντας το κλασικό πλέον Η Δομή των Επιστημονικών  Επαναστάσεων, του Τόμας Κουν) το σύνολο των ιδεών, οι οποίες συνθέτουν κάθε συγκεκριμένο σύστημα και τις οποίες μοιράζονται οι άνθρωποι σχετικά αυτό. Τον «κοινό Λόγο» ενός κοινωνικού συστήματος ή ενός πολιτισμού, θα λέγαμε εμείς. Η Μήντοους παρατηρεί, ότι «το Παράδειγμα είναι η πηγή ενός Συστήματος» και ότι «το πιο δύσκολο από όλα σε ένα Σύστημα είναι να υπάρξει αλλαγή Παραδείγματος». Θεωρεί παρ’ όλα αυτά, ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατόν «εάν κανείς καταδεικνύει σταθερά και με συνέπεια τις δομικές δυσλειτουργίες και τις αποτυχίες του ισχύοντος Παραδείγματος». Διότι, με αυτό το σάλπισμα, θα κατορθώσει να συγκεντρώσει μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων διατεθειμένων και ικανών να βάλουν σε πράξη αυτό τον κρίσιμο «μοχλό», έχοντας πλέον συνειδητοποιήσει ότι το πρόβλημα του συγκεκριμένου συστήματος δεν βρίσκεται ούτε στις «παραμέτρους» ή άλλα επιμέρους στοιχεία του, ούτε ακόμα και στο «σκοπό» του, αλλά στο ίδιο το σώμα ιδεών, στο «Παράδειγμα», που το συνέθεσε και το συντηρεί.

Δυο μυστικά σχετικά με τη δύναμη υπέρβασης των Παραδειγμάτων

Είναι άραγε αυτό αρκετό; Οπωσδήποτε όχι! Είναι εντελώς αναγκαίο, αλλά δεν αρκεί να δείχνει κανείς ότι το καράβι έχει πρόβλημα από κατασκευής, εξαιτίας της ίδιας της ναυπηγικής του. Χρειάζεται να υποδείξει και κάποιο άλλο ιδεώδες ναυπήγησης, ή τελοσπάντων να δείξει ότι ο άνθρωπος έχει ζήσει και άρα μπορεί να ζήσει κι αλλιώς. Γι’ αυτό, η δραστικότητα του «μοχλού 2» εξαρτάται και αυτή από τον επόμενο μοχλό, τον ύψιστης καροποφορίας μοχλό υπ’ αριθμόν 1, ο οποίος αφορά στη «Δύναμη Υπέρβασης των Παραδειγμάτων».

Εδώ, η Μήντοους κάνει μια ενδιαφέρουσα διπλή υπόδειξη. Από τη μια μεριά επισημαίνει ότι, για να μπορούμε να υπερβούμε ένα δεδομένο Παράδειγμα, θα πρέπει να βαστάμε ζωντανή μέσα μας μια ορισμένη ελευθερία από κάθε Παράδειγμα. Από πού θ’ αντλήσουμε μια τέτοια ελευθερία; Από την επίγνωση της σχετικής αξίας καθενός και από μια ανοιχτότημα προς τον άπειρο πλούτο του κόσμου και της ίδιας της ζωής, στη σοφία ενός σωκρατικού «εν οίδα, ότι ουδέν οίδα» (ή βουδιστικής «σιγής του νου», όπως λέει). Αυτό −προσοχή!− δεν έχει να κάνει με μια ύψωση της «αέναης αμφισβήτησης» σε υπέρτατη αξία (και, τελικά, σε υπέρτατη παγίδα), ούτε με μια αναγόρευση του σχετικισμού στο βάθρο του απολύτου. Είναι άλλωστε γνωστός ο κίνδυνος, να μετατραπεί η κριτική από εγκέφαλος του πάθους σε πάθος του εγκεφάλου.

Η Μήντοους τονίζει μεν, ότι «όποιος, έστω για μια στιγμή ή σε όλη του τη ζωή, κατορθώνει να αντέξει την ιδέα πως δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα σε καμιά κοσμοθεωρία, αυτός έχει ανακαλύψει μια γερή βάση για την ενίσχυση του σθένους του» −κι εδώ οφείλω να σας παραπέμψω στην πολύ σχετική με αυτό ανάρτησή μας σχετικά με την Κρίση και το Σθένος. Υπογραμμίζει όμως παράλληλα, ότι «ασφαλώς, στην έννοια ή την εμπειρία ότι δεν υπάρχει καμιά απόλυτη βεβαιότητα σε οποιαδήποτε κοσμοθεωρία, είναι αδύνατον να στηρίξει κανείς ένα λόγο ύπαρξης, πολύ δε λιγότερο δράσης».

Έτσι, μας δίνει ένα δεύτερο στοιχείο σχετικό με τη δύναμη υπέρβασης των Παραδειγμάτων, πέρα από το «ουδέν οίδα»: «Παρ’ όλο που κανένα Παράδειγμα δεν είναι απόλυτα σωστό, μπορείς να επιλέξεις εκείνο που ταιριάζει καλύτερα στο σκοπό σου. Κι αν δεν ξέρεις το σκοπό σου, άνοιξε τ’ αυτιά σου κι άκουσε το Σύμπαν». Μπορούμε τελικά λοιπόν, και δεν γίνεται κι αλλιώς, να υπερβούμε ένα Παράδειγμα επιλέγοντας κάποιο άλλο Παράδειγμα∙ κι αν δεν ξέρουμε ακόμα ποιο, θα μας το υποδείξει το Σύμπαν.

Τι γλώσσα μιλάει το Σύμπαν;

Στο σημείο αυτό, βαστάμε μια τελευταία προειδοποίηση της Μήντοους −«Όσο υψηλότερο είναι το σημείο μόχλευσης, τόσο περισσότερο το Σύστημα θ’ αντισταθεί στην εφαρμογή του»−, και την αποχαιρετούμε. Διότι ο αμερικανισμός της και ο υπερβατισμός της (ένα μίγμα που φέρνει προς το new age τραλαλά) δεν βοηθούν να προχωρήσουμε.

Ο αμερικανισμός. Λέγοντας ότι μπορεί κανείς «να επιλέξει όποιο Παράδειγμα ταιριάζει καλύτερα στο σκοπό του», η Μήντοους υπονοεί ότι τα Παραδείγματα είναι κάτι σαν έτοιμα, κονσερβαρισμένα προϊόντα, αραδιασμένα στα ράφια κάποιου παγκόσμιου πολιτισμικού σουπερμάρκετ, από τα οποία θα διαλέξει κανείς, περιδιαβαίνοντας τους διαδρόμους του, όποιο του πάει καλύτερα! Πολύ καλιφορνικέισιον... Όμως το κάθε Παράδειγμα είναι μια συλλογική δημιουργία, ολοκλήρωμα συγκεκριμένου ανθρωπολογικού τύπου, με τους δικούς του κανόνες, τη δική του θέσμιση και γλώσσα, κοινός Λόγος που ενσαρκώνει ορισμένη περί Δικαίου πράξη και προσδιορίζει ιδιαίτερους τρόπους συνεργασίας και σκοπούς ύπαρξης. Επομένως, δεν είναι κάτι που μπορεί να το κουμαντάρει καταπώς «του ταιριάζει», σαν να πούμε να καταναλώσει, κάποιος που έρχεται από μιαν άλλη εποχή, έναν άλλο πολιτισμό, άλλο ανθρωπολογικό τύπο, άλλο Παράδειγμα … ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι έχει καταφέρει να το «μεταφράσει» αρκετά σωστά, ώστε να καταλαβαίνει περί τίνος κόπου πρόκειται.

Ο υπερβατισμός. Δεκτή η προτροπή της Μήντοους να τείνουμε το αυτί μας για ν’ αφουγκραστούμε τι έχει να μας πει το Σύμπαν, αλλά αν το Σύμπαν μιλάει μια γλώσσα εντελώς ακατανόητη από εμάς, τότε, όσο και να το αφουγκραστούμε, δεν πρόκειται να μας πει τίποτα −εννοώ, τίποτα που να μπορούμε να διακρίνουμε σαν «σκοπό» και «Παράδειγμα»∙ τίποτα που να μοιάζει με «σώμα ιδεών»∙ τίποτα που να μπορούμε να το συγκρατήσουμε σαν «λόγο ύπαρξης και δράσης»∙ τίποτα που να μπορούμε να το επικοινωνήσουμε. Επομένως, το καυτό ερώτημα, στο οποίο ο υπερβατισμός δεν έχει κάτι να μας πει,  είναι: τι γλώσσα μιλάει το Σύμπαν; 

Ε, λοιπόν, ό,τι έχει να πει το Σύμπαν σ’ εμάς τους ανθρώπους, το έχει πει και το λέει πάντοτε σε μια γλώσσα που την καταλαβαίνουμε (ή μπορούμε να την καταλάβουμε) γιατί πολύ απλά είναι η γλώσσα των Παραδειγμάτων, η γλώσσα των Κοινών Λόγων! Επομένως, αν θέλουμε ν’ αφουγκραστούμε το Σύμπαν, πρέπει να μάθουμε ν’ αφουγκραζόμαστε τα Παραδείγματα, τους Κοινούς Λόγους. Να τα αφουγκραζόμαστε, δηλαδή να μπορούμε να τα «μεταφράζουμε» σωστά -όπου, ως γνωστόν, σωστή μετάφραση δεν είναι η κατά λέξη, αλλά προϋποθέτει αφομοίωση του πνεύματος του συγγραφέα.

Μεταφραστικά προβλήματα

Φτάνοντας λοιπόν στο «μοχλό 1», μπορούμε να πούμε ότι η δύναμη υπέρβασης του κυρίαρχου Παραδείγματος έγκειται στη δυνατότητα, και την ικανότητά μας, να αφουγκραστούμε άλλα Παραδείγματα, όχι για να τα αντιγράψουμε κατά το γράμμα τους, αλλά για να εμπνευστούμε κατά την ουσία τους μια εναλλακτική προς το κυρίαρχο Παράδειγμα διέξοδο. Σε τελική ανάλυση, αυτός δεν ήταν ένας τρόπος με τον οποίον είδαμε να συμβαίνουν σημαντικές ανατροπές στην ιστορία; Ωστόσο, πρέπει να επισημάνουμε ότι σήμερα παρεμβάλλονται δυο πολύ σημαντικά εμπόδια στην ενεργοποίηση αυτού του αποφασιστικού «μοχλού».

Το πρώτο είναι ότι, οι παρούσες συνθήκες τεχνοσυστημικής ολοκλήρωσης σημαίνουν ολοκλήρωση και του αντίστοιχου ανθρωπολογικού τύπου, ο οποίος −όπως έχουμε δει πολλές φορές εδώ− προσδιορίζει τον άνθρωπο ως κατά βάση «αυτοαναφορικό άτομο», που αντιλαμβάνεται την κοινωνία όπως οι λουόμενοι στο λεωφορείο του γραφείου ταξιδίων, δηλαδή ολοένα και λιγότερο ικανό να αντιληφθεί την κοινωνία ως όλον, να αναλάβει τους κόπους συγκρότησης και συντήρησης Κοινού Λόγου. Έτσι,  το σύγχρονο άτομο, ακόμα κι αν ενδιαφερθεί ν’ αφουγκραστεί Παραδείγματα διαφορετικά από το δικό του, είναι ολοένα και λιγότερο σε θέση να τα κατανοήσει ως «ολόκληρα κείμενα» και να τα «μεταφράσει» σωστά*.

Το δεύτερο εμπόδιο είναι ότι το κυρίαρχο σήμερα Παράδειγμα, που ολοκληρώνεται με τη μορφή ενός Τεχνικού Συστήματος χωρίς καμιά τελικότητα, χωρίς κανένα σκοπό άλλο από τη διαρκή μεγέθυνση, μάς έχει διαπαιδαγωγήσει έτσι ώστε να υποτιμούμε βαθύτατα κάθε άλλο Παράδειγμα με το πρόσχημα, ότι ανήκει οριστικά στους σκουπιδοντενεκέδες της ιστορίας και ότι κάθε αναδρομή προς τα εκεί δεν μπορεί παρά να πηγάζει από κάποιου είδους «αντιδραστική νοσταλγικότητα» (κάτι που πράγματι μπορεί να συμβαίνει, αλλά όχι υποχρεωτικά!). Για να καταλάβουμε το μέγεθος αυτής της προκατάληψης, αρκεί να εξετάσουμε με ποιο κύριο επιχείρημα κάθε άλλο Παράδειγμα πλην του παρόντος −και τι ακριβώς σε αυτό− ανακηρύσσεται «κατ’ ουσίαν ανορθολογικό». Θα δούμε τότε, ότι το κύριο επιχείρημα είναι η «υπανάπτυξη της τεχνοεπιστημονικής σκέψης» (με την αντίστοιχη «υπανάπτυξη της υλικοτεχνικής βάσης»), εξαιτίας, λέει, της οποίας εκείνοι οι άνθρωποι έβλεπαν … φαντάσματα εκεί που σήμερα, εμείς, βλέπουμε αλγόριθμους∙ και θα δούμε, ακόμη, πως τα περισσότερα από αυτά που από την περιορισμένη μας σκοπιά του homo faber σπεύδουμε να αποκαλέσουμε «ανορθολογικά» στα διαφορετικά Παραδείγματα, δεν είναι επί της ουσίας παρά το υλικό εκείνο που συγκροτεί μια κοινωνία ως όλον.

Εάν δεν ξεπεράσουμε λοιπόν αυτά τα δυο εμπόδια, ανίκανοι να διακρίνουμε κάτι διαφορετικό και να εμπνευστούμε από αυτό, καταδικαζόμαστε να τρέχουμε ίσια μπροστά, όπου μας πάει το ρεύμα των κυρίαρχων προκαταλήψεων, ελπίζοντας μάταια πως ίσως το Σύστημα καταρρεύσει από μόνο του, «απ΄τις δικές του αντιφάσεις»

Συμπεράσματα

Ο παγκόσμιος Τιτανικός δεν σώζεται με το ν’ αλλάζουμε τις θέσεις στις ξαπλώστρες του καταστρώματος∙

Δεν μπορούμε ν’ αλλάζουμε τον κόσμο χωρίς τον κόπο ν’ αλλάζουμε κι εμείς οι ίδιοι∙

Μια τέτοια διεργασία απαιτεί εμβάθυνση στο πρόβλημα, δηλαδή στο Σύστημα, που έχουμε να μας ταλαιπωρεί∙

Αλλά απαιτεί και κάτι ακόμα: Σθένος!

Που σημαίνει, αποδέσμευση από τη μαγεία του κυρίαρχου Παραδείγματος και συνάμα την ικανότητα ν’ αφουγκραστούμε άλλα Παραδείγματα με το σεβασμό και την πληρότητα που απαιτείται προκειμένου να τα «μεταφράσουμε» σωστά ώστε ν’ αντλήσουμε από εκεί δείκτες διεξόδου από την παρούσα αλλοτρίωση.

---

* Σαν «γενική εισαγωγή» στο ζήτημα της μετάφρασης των Παραδειγμάτων, θα πρότεινα το βιβλιαράκι του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, Γλώσσα, Μαγεία, Τελετουργία.




17 σχόλια:

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Καιρός να απομαγεύσουμε τη μαγεία! Καλημέρες Γιάννη! Εξαίρετος, ως συνήθως. :-)

HollowSky είπε...

Καλημέρα Ρακόπιε! Θα προλάβουμε άραγε; :-)

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Λίγα προλάβαμε; ;-) Εξάλλου, ζωντανοί είμαστε ακόμα και το πολεμάμε. Αλί κι αλίμονο για τους "αναντικατάστατους"...

HollowSky είπε...

Σωστά, Ρακόπιε, σωστά. Προλάβαμε κάμποσα, δεν γίνεται να τα προλάβουμε όλα!
Βέβαια, αναντικατάστατοι (εκτός εισαγωγικών) θα έλεγα ότι είμαστε -με την έννοια, όμως, ότι ο καθένας μας είναι μοναδικός.
[Μόνο μέσα σ' ένα απρόσωπο σύμπαν, ή σε μια μεγαμηχανή, κανένας δεν είναι αναντικατάστατος ... μιας και όλοι είναι αναπληρώσιμα γρανάζια στην υπηρεσία της "υπέρτατης δύναμης".]
Το ζήτημα, σκέφτομαι, είναι ότι κάποιοι θεωρούν τον εαυτό τους "αναντικατάστατο" αλλά τους άλλους τους έχουνε γι' αναπληρώσιμους...

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Τα "πάντα/όλα" είναι αδύνατον να τα προλάβει κάποιος. Ίσως σε [τεράστιο] βάθος χρόνου το καταφέρει η ανθρωπότητα ως συλλογικό υποκείμενο. Ίσως...

Το... "αναντικατάστατο" έχει δυο όψεις:

1. Καθένας μας γεννιέται και πεθαίνει μόνος του.

2. Στο μεταξύ διάστημα "κοινωνικοποιείται" εκών-άκων.

Μέχρι σήμερα ίσως η ανθρωπότητα έψαχνε την ισορροπία ανάμεσα στα δύο. Στην ατομικότητα, δλδ, και στη συλλογικότητα.

Τελευταία σκέφτομαι πως δεν μπορεί να υπάρξει μια τέτοια "ισορροπία". Η... ζυγαριά γέρνει υπέρ της ατομικότητας. Η συλλογικότητα μπορεί να υπάρξει μόνον μεταξύ "ίσων". Αυτή η "ισότητα" νοείται ως η ικανότητα των ατόμων να μην παρασύρονται απ' τους όποιους κοινωνικούς ανέμους...

[Το γεγονός, π.χ., ότι την ίδια περίοδο που είχες γράψει ένα εξαιρετικό κείμενο (προ τριετίας, αν θυμάμαι καλά) στο οποίο έλεγες πως "απέχεις" πια απ' την "κοινωνική επικαιρότητα", είχα καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα. Εσύ το εξέφρασες πολύ πιο καθαρά.]

Νομίζω, επίσης, ότι ένα απ' τα σημαντικότερα -αν όχι ΤΟ σημαντικότερο- γεγονός που βρίσκεται εν εξελίξει σήμερα, είναι το τέλος της "κοινωνικής συμφωνίας" - εν ολίγοις το τέλος της γλώσσας πάνω στην οποία στηρίζεται σε τεράστιο βαθμό η κοινωνικοποίηση του ανθρώπου. Αυτή η κοινωνική συμφωνία, θαρρώ πως καταρρέει. Και μαζί της καταρρέει κι η "πραγματικότητα".

Ζήσαμε σε πολύ ενδιαφέροντες καιρούς. Αυτοί που έρχονται θα είναι ακόμα πιο ενδιαφέροντες.

Αριστείδης είπε...

<>.Και μόνο την ματιά που ρίχνουμε πάνω σε αυτόν τον κόσμο να αλλάξουμε, αυτός ο κόσμος θα έχει ήδη αλλάξει κατά πολύ. Καλημέρα Γιάννη.

HollowSky είπε...

@ Ρακόπιε,
ναι, ζούμε τρομερά ενδιαφέροντες καιρούς όπως το λες: κατάρρευσης μιας ορισμένης κοινωνικής συμφωνίας = μιας ορισμένης κοινωνικής πραγματικότητας.

Θα διαφωνήσω, όμως, με το άλλο που λες, ότι γεννιόμαστε μόνοι και πεθαίνουμε μόνοι.

Οπωσδήποτε δεν γεννιόμαστε μόνοι. Γεννιόμαστε από την ένωση δυο ανθρώπων, μας προετοιμάζει μια γυναίκα στη μήτρα της, αυτή μας υποδέχεται και όχι οπωσδήποτε μόνη, με το που ερχόμαστε στον κόσμο ερχόμαστε μέσα σε ένα κόσμο ανθρώπων [όλα αυτά ανεξάρτητα από την ποιότητα ή τη βαρβαρότητά του] ... Μπορεί βέβαια να πεθάνουμε μόνοι, όμως ούτε αυτό είναι κατ' ανάγκην έτσι. Και πρόσεξε: δεν τα εννοώ αυτά από την "εξωτερική" μόνο άποψη των πραγμάτων αλλά κι από την "εσωτερική".

Χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε τις έννοιες ατομικότητα, μοναδικότητα, μοναξιά, εξατομίκευση, κ.τ.τ. Άλλο η ατομικότητα ως η μοναδικότητα καθενός και άλλο η ατομικότητα ως μια ιδιαίτερη πολιτισμική προτεραιότητα στο ατομικό έναντι του συλλογικού. Υπήρξαν πολιτισμοί που απέκλειαν αυτή την προτεραιότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι σε αυτούς οι άνθρωποι είχαν όλοι π.χ. το ίδιο όνομα, δηλαδή ότι δεν αναγνωριζόταν ο καθένας ως διάφορος του άλλου.

Δύσκολα όμως τρομερά καίρια ζητήματα. Χαίρομαι που πάντα με κάποιον τρόπο τα φέρνεις στο τραπέζι!

HollowSky είπε...

@ Αριστείδη
καλημέρα κι από μένα (με 2 μέρες καθυστέρηση!). Η ματιά είναι όπως το ξεκίνημα: το ήμισυ του παντός, που λένε. Ο κόσμος δεν αλλάζει μόνο με την αλλαγή της ματιάς μας πάνω του. Είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη.

Είναι όπως η διαφορά μεταξύ "θέλω" και "μπορώ". Για να μπορέσεις κάτι, πρέπει να το θέλεις. Δεν αρκεί όμως να το θέλεις για να το μπορέσεις. Χρειάζεται να έχεις και τη δύναμη ν' αντέξεις όλους τους κόπους και τους αγώνες, που απαιτούνται ώστε να γίνει πραγματικότητα.

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Χαίρε Γιάννη.

Δεν διαφωνώ καθόλου μαζί σου, στο ζήτημα του "γεννιόμαστε/πεθαίνουμε μόνοι".

Αλλά, όπως λες, όλες αυτές οι έννοιες χρειάζονται ξεκαθάρισμα και επανανορισμό.

Αυτό που δεν είπα είναι ότι, ναι μεν τεράστιο επίτευγμα η κοινωνικοποίησή μας, αλλά αυτή μας έχει αλλοτριώσει [χρησιμοποιώ τον όρο αλλοτρίωση ως τις εισέτι ανακαλυφθείσες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου - και όχι ως απομάκρυνση από μια κάποια αρχή].

Εν ολίγοις, θέτω ένα ερώτημα: εφόσον ο καθένας μας ζει μέσα σ' αυτό το σύμπαν, υπάρχει μια άμεση σχέση ενός εκάστου με τον Κόσμο γύρω μας; Και ποια είναι αυτή;

Το "κοινωνικό" έχει εξαντληθεί, θαρρώ - και μας κρατάει αλυσοδεμένους. Αλλά, κι αυτό θα πρέπει να "λυθεί".

Ζητήματα :-)

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

"ΜΗ εισέτι ανακαλυφθείσες"

HollowSky είπε...

Ανοίγεις μεγάλο θέμα αγαπητέ Ρακόπιε! Προσωπικά δεν δέχομαι ότι η κοινωνιοποίηση καθεαυτή ισοδυναμεί με αλλοτρίωση (με την έννοια που το λες, "τις μη εισέτι ανακαλυφθείσες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου").

Είναι βέβαια εύλογο να κάνει κανείς αυτή την συνταύτιση κοινωνιοποίησης-αλλοτρίωσης αναφερόμενος στις πιο έκδηλα ή τραυματικά καταναγκαστικές όψεις της κοινωνικής ζωής. Όμως η υπερβολική γενίκευση αυτών των όψεων μπορεί να οδηγήσει στην απελπιστική θέση, ότι αποτελεί αλλοτρίωση ακόμα και το να μάθουμε να μιλάμε, δηλαδή να περάσουμε από τον άναρθρο στον έναρθρο λόγο! (Νομίζω ότι ο Ρολάν Μπαρτ έλεγε κάτι παρόμοια παρατραβηγμένα αλά γαλλιστί, του στυλ ότι "η γραφή είναι φασισμός", κττ).

Η γενική ιδέα που τροφοδοτεί αυτή την υπεργενικευτική συνταύτιση κοινωνιοποίησης-αλλοτρίωσης είναι, νομίζω, η ιδέα ότι η κοινωνική ζωή σημαίνει οπωσδήποτε κανόνες και ότι οι κανόνες έχουν πάντοτε ένα περιοριστικό/απαγορευτικό χαρακτήρα ... οπότε, να πώς κόβονται οι άπειρες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου.

Θεωρώ ότι αυτή η ιδέα οφείλεται σε μια σύγχυση και για να γίνει αυτό κατανοητό, προτείνω να σκεφτεί κανείς την πιο ελεύθερη ανθρώπινη-κοινωνική δραστηριότητα, το παιχνίδι. Μπορεί να υπάρξει παιχνίδι χωρίς κανόνες, χωρίς περιορισμούς; Ασφαλώς, όχι. Μήπως αυτό σημαίνει, ότι το παιχνίδι συνιστά αλλοτρίωση των οντολογικών δυνατοτήτων μας; Όχι! Το αντίθετο μάλιστα!

Στο παιχνίδι, λοιπόν, μπορεί να δει κανείς ότι οι κανόνες -και η κοινωνιοποίηση εν γένει- δεν περιορίζουν τις δυνατότητές μας, αλλά απεναντίας τους επιτρέπουν να εκδηλωθούν, να ασκηθούν, να αναπτυχθούν, να εκλεπτυστούν, εν ολίγοις να υπάρξουν.

Αριστείδης είπε...

Καλημέρα και πάλι Γιάννη(3 μέρες μετά) . Έχεις δίκιο σε αυτό που λες .Δυστυχώς το σχόλιο μου ήταν ατελές για να αποδώσει αυτά που εννοούσα. Από τη μια νομίζω ότι και εμείς ως μέρος του κόσμου όταν αλλάζουμε την ματιά μας και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους ανθρώπους, στην δική μας κλίμακα αλλάζουμε τον κόσμο. Ακριβέστερα πιστεύω ότι εάν θέλουμε να αλλάξει ο κόσμος χωρίς το αποτέλεσμα της αλλαγής να συνεχίσει να εμπεριέχει όλη αυτή την παθογένεια που συναντάμε σήμερα, θα μπορούσε να γίνει αν αυτή την κοινωνία που προτείναμε στους συνανθρώπους μας ,την βιώναμε εμείς οι ίδιοι. Κι αν αυτό ήταν ελκυστικό για τους άλλους δεν θα χρειαζόταν να αλλάξουμε τον κόσμο, αλλά ο κόσμος θα ήθελε να αλλάξει. Από την άλλη εννοούσα ότι αλλάζοντας την ματιά μας, μας αποκαλύπτεται ένας κόσμος εντελώς διαφορετικός από εκείνον που ζούσαμε πριν. Αυτό στην δική μου περίπτωση έχει κάνει η διαφορετική νοηματοδότηση του κόσμου.

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Καλημέρα Γιάννη!

Μα το είπα: "τεράστιο επίτευγμα η κοινωνικοποίηση". Δεν λέω να την "εγκαταλείψουμε", λέω να κάνουμε κάτι για να πάψει να είναι πια ο βραχνάς που είναι.

Τα λες και στο κυρίως ποστ...

Στα υπόλοιπα σύμφωνοι. Παιχνίδι και πάλι παιχνίδι. Μόνον που το παιχνίδι έχει και ως προαπαιτούμενο μια κάποια "φυγή" απ' την ψευδο-ασφάλεια που μας παρέχει η "καθημερινότητα".

Και ποιος είναι διατεθειμένος;

HollowSky είπε...

@ Αριστείδη,
"καλύφθηκα", που λέγαμε παλιά :-)
Ωστόσο θέλω να παρατηρήσω, ότι ένας νέος τρόπος, μια νέα κοινωνική σχέση, οφείλει να διαφοροποιείται από την υπάρχουσα κατά το ότι (θα) είναι κάτι πιο αληθινό - και η αλήθεια δεν είναι συνήθως ελκυστική ... ή, ακόμα κι αν είναι στην αρχή, στα επόμενα βήματα απαιτεί κάποια δυσάρεστα για τον εφησυχασμό μας και τη ματαιοδοξία μας πράγματα.

HollowSky είπε...

@ Καλημέρα Ρακόπιε,

"καλύφθηκα" επίσης :-)
Το ευχάριστο, θα έλεγα, με το παιχνίδι είναι ότι πάνω σε αυτό θεμελιώνεται ο ανθρώπινος πολιτισμός (Χουιζίνγκα, Γουίνικοτ).
Ξάφνου έγινα αισιόδοξος :-))

Αριστείδης είπε...

Δεν εμφανίστηκαν τα περιεχόμενα των αγκυλών κι έτσι το ξαναδημοσιεύω χωρίς αγκύλες. Καλημέρα Γιάννη. Κάποτε ένας άνθρωπος που εκτιμώ πολύ είχε πεί για κάποιον άλλο:λέει αλήθειες αλλά δεν λέει την αλήθεια. Δυστυχώς νομίζω ότι οι αλήθειες που μας παρουσιάστηκαν ως Ή Αλήθεια ειδικά στον σημερινό μας πολιτισμό δεν είναι παρά κομμάτια αλήθειας αποσπασμένα από την αλήθεια που αγκαλιάζει ολόκληρο τον άνθρωπο, και πολλές φορές μάλιστα εντελώς διαστρεβλωμένα. Όταν η ελευθερία ταυτίζεται με την ελευθερία του να κάνω ότι θέλω και η ευτυχία με το να εκπληρώνω όλες μου τις επιθυμίες , που σε όλα αυτά να χωρέσει μια αυθεντική σχέση με τον συνάνθρωπο; Στην πραγματικότητα αυτό που μας εμφανίστηκε ως η απόλυτη ελευθερία ,ήταν η ελεύθερη επιλογή μας να μην μπορούμε να σχετιστούμε με τέτοιο τρόπο που να χαιρόμαστε τους άλλους . Και χωρίς χαρά για τον άλλο και το ταξίδι με τον άλλο που να αναβλύζει από μέσα μας αλλά και προορισμό τέτοιο που να νοηματοδοτεί το ταξίδι και τον άλλο ο εφησυχασμός δεν είναι μακριά. Αυτή είναι μια χαρά που έχει άρρηκτη την σχέση της με την ευθύνη . Την ευθύνη να οδηγούμε τα πράγματα , να παράγουμε και όχι να καταναλώνουμε χαρά. Αυτά βέβαια προϋποθέτουν μια αγαπητική σχέση με τον άλλο και όχι μια σχέση χρησιμοθηρική. Σε προηγούμενες φάσεις του πολιτισμού μας σε κάποιο βαθμό είχαμε την συνείδηση ότι μπορούμε να τα πετύχουμε όλα αυτά, αλλά και ότι η δυνατότητα μας αυτή είναι χαρισμένη άνωθεν και αυτό μετρίαζε κάπως την ματαιοδοξία μας γιατί και ο σκοπός ήταν υψηλός αλλά και η αντίληψη της θέσης του ανθρώπου μέσα στον κόσμο το επέτρεπε(αυτή την εντύπωση τουλάχιστον έχω). Νομίζω ότι το μαρτυρά η ταπεινότητα που ήταν ένα από τα ζητούμενα του ανθρώπου.

HollowSky είπε...

Καλημέρα Αριστείδη,
κάνουμε πράγματι ένα βήμα όταν διαπιστώνουμε το πρόβλημα στο μοντέρνο ορισμό της ελευθερίας ως "ελευθερία του αυτοαναφορικού ατόμου" (όπως την περιγράφεις σωστά), ωστόσο χρειάζονται κι άλλα βήματα - και φοβάμαι ότι μια "υπαρξιακή" προσέγγιση, σαν αυτήν που έκανες σε αυτό το σχόλιό σου, δεν αρκεί για να τα στηρίξει.

Θέλω να πω, ότι από μια τέτοια προσέγγιση -η οποία υπογραμμίζει το "σχετίζεσθαι" ως θεμελιωδέστερο της "αυτοαναφοράς"-,
όσο θεμελιακή κι αν είναι (και είναι!), οφείλει να εμπλουτιστεί με μια ΠΟΛΙΤΙΚΗ σύλληψη, με την έννοια της δημιουργίας ΠΟΛΕΩΣ, δηλαδή ΘΕΣΜΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ.

Η μεγάλη δύναμη της μοντέρνας "ελευθερίας", την οποία κριτικάρουμε, είναι ότι κατόρθωσε να ΘΕΣΜΙΣΕΙ έναν ορισμένο "κόσμο", αυτόν που της αντιστοιχεί (και τον περιγράφουμε εδώ ως κόσμο του χρήματος-κεφαλαίου και της τεχνοσυστημικής διαμεσολάβησης). Σε αυτό το επίπεδο πρέπει να της δοθεί κάποια στιγμή και η απάντηση.

θα σε παραπέμψω με την ευκαιρία σε μια σχετική με όσα σωστά επισημαίνεις παλιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τη θέσμιση της αποξένωσης >>>
http://dangerfew.blogspot.gr/2012/07/blog-post_22.html


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1900 190cm 1917 1940 1955 1965 1968 1980 2008 Αδάμ Κέρτις/Adam Curtis Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αιμίλιος Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Αιμίλιος Ντυρκέμ/Emile Durkheim Αιμίλιος Σιοράν/Emil Cioran Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Αλβέρτος Καμύ/Albert Camus Αλβέρτος Σπέερ/Albert Speer Αλβέρτος Φίνεϊ/Albert Finney Άλδος Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Πούσκιν/Александр Пушкин Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Κερτέζ/André Kertész Ανδρέας Ορλεάν/André Orléan Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Αντίνοος Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αντώνιος Νέγκρι/Toni Negri Αντώνιος ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αρθούρος Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστερά Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Αρμάνδος Μέλβιλ/Herman Melville Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι αυτοπεριστροφή Αφρική Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίνος Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βερνάρδος Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βικέντιος Μπράουν/Vincent Browne Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαδίμιρος Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλαρίες Γαλλία Γεράρδος Νταβί/Gerard Davy Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γεώργιος Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Γεώργιος Ζίμελ/Georg Simmel Γεώργιος Λ. Μπόρχες/Jorge L. Borges Γεώργιος Λίγκετι/György Ligeti Γεώργιος Λούκατς/György Lukács Γεώργιος Μπατάιγ/Georges Bataille Γεώργιος Όργουελ/George Orwell Γεώργιος Στάινερ/George Steiner Γεώργιος Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουλιέλμος Ήγγλετον/William Eggleton Γουλιέλμος Μπάροους/William Burroughs Γουλιέλμος Σαίξπηρ/William Shakespeare Γουλιέλμος Χηρστ/William Hearst Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δαβίδ Λυντς/David Lynch Δαβίδ Μπομ/David Bohm Δαβίδ Ρικάρντο/David Ricardo Δαβίδ Χιούμ/David Hume Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δέσποινα Ζευκιλή Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτριος Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελένη Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερνέστος Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνέστος Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνέστος Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνέστος Μπλοχ/Ernst Bloch Ερρίκος Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Ερρίκος Λεφέβρ/Henri Lefebre Ερρίκος Μισώ/Henry Michaux Ερρίκος Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ερρίκος Σατί/Eric Satie Ερρίκος Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Ερρίκος Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum ΕΣΣΔ Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζορ Βον/Zohr Vaughan ζωή ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεόδωρος Αντόρνο/Theodor Adorno Θεόδωρος Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Θεόδωρος Ρόζακ/Theodore Roszak Θεός Θεοφάνης Μελάς θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Θωμάς Πίντσον/ Thomas Pynchon Θωμάς Ράιντ/Thomas Reid Θωμάς Χομπς/Thomas Hobbes Ι.-Π. Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ι.-Π. Ντιτέιγ/Jean Pierre Duteuil Ιάκωβος Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Ιάκωβος Ελλύλ/Jacques Ellul Ιάκωβος Λακάν/Jacques Lacan Ιάκωβος Μπάλντουιν/James Baldwin Ιάκωβος Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ιάκωβος Ντεριντά/Jacques Derrida Ιάκωβος Πρεβέρ/Jacques Prévert Ιάκωβος Σαπίρ/Jacques Sapir Ιάκωβος Φρέιζερ/James Frazer Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιουλία Κρίστεβα/Julia Cristeva Ιουλιανός ντε Λα Μετρί/ Julien de La Mettrie Ιούλιος Ντελέζ/Gilles Deleuze Ιούλιος Ντωβέ/Gilles Dauvé Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Μορώ/Jeanne Moreau Ιωάννα Τσιβάκου Ιωάννης Βίβες/Juan Vives Ιωάννης Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Ιωάννης Ιτάρ/Jean Itard Ιωάννης Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Ιωάννης Λοκ/John Locke Ιωάννης Μ. Εντσενσμπέργκερ/Hans M. Enzensberger Ιωάννης Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Ιωάννης Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιωάννης Ρ. Σάουλ/John R. Saul Ιωάννης Ρωλς/John Rawls Ιωάννης Σερλ/John Searle Ιωάννης Στ. Μιλλ/John St. Mill Ιωάννης Στάινμπεκ/John Steinbeck Ιωάννης Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ιωάννης Φ. Κέννεντυ Ιωάννης Φόουλς/John Fowles Ιωάννης Χάκινγκ/Ian Hacking Ιωάννης Χιούστον/John Houston Ιωάννης Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Ιωάννης-Ιάκωβος Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ιωάννης-Λουκάς Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ιωάννης-Παύλος Σαρτρ/Jean-Paul Sartre Ιωάννης-Πέτρος Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Κάρολος Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Κορς/Karl Korsch Κάρολος Κράους/Karl Kraus Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Κάρολος Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Κάρολος Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Κάρολος Πεγκί/Charles Péguy Κάρολος Πολάνυι/Karl Polanyi Κάρολος Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Κάρολος Σ. Περς/Charles S. Peirce Κάρολος Τέιλορ/Charles Taylor Κάρολος Φορτ/Charles Fort Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κλαίρη Οζιάς/Claire Auzias Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλαύδιος Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορνήλιος Καστοριάδης κορπορατισμός Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού κρίση κρισολογία Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη της Ρώμης Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουδοβίκος Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουδοβίκος Αραγκόν/Louis Aragon Λουδοβίκος Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουδοβίκος Μαλ/Louis Mal Λουδοβίκος Μάμφορντ/Lewis Mumford Λουδοβίκος Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουδοβίκος ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουδοβίκος Ντυμόν/Louis Dumont Λουκιανός Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μαξ Μπένετ/Max Bennet Μαργαρίτα Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρκελος Μαριέν/Marcel Mariën Μάρκελος Μως/Marcel Mauss Μάρκελος Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρτίνος Μπούμπερ/Martin Buber Μαρτίνος Χάιντεγγερ/Martin Heidegger Μέγας Κάρολος μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μιχαήλ Αλιετά/Michel Aglietta Μιχαήλ Κέλυ/Mike Kelley Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μιχαήλ Σερ/Michel Serres Μιχαήλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαήλ Χάρντ/Michael Hardt Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ μουσική μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μώρις Ντρούρι/Maurice Drury Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί νεοφιλελευθερισμός Νικόλαος Γκόγκολ/Николай Гоголь Νικόλαος Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες ΟΟΣΑ Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασχάλης Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Παύλος Βαλερύ/Paul Valery Παύλος Βιριλιό/Paul Virilio Παύλος Ζοριόν/Paul Jorion Παύλος Λαφάργκ/Paul Lafargue Παύλος Ρικέρ/Paul Ricoeur Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Γκητς/P.T. Geach Πέτρος Κλαστρ/Pierre Clastres Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Κρηφτ/Peter Kreeft Πέτρος Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πέτρος Μπρουκ/Peter Brook Πέτρος Ουότκινς/Peter Watkins Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πινοσέτ Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Ζωγραφάκης Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρεϋμόνδος Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ριχάρδος Κόμπντεν/Richard Cobden Ριχάρδος Μοράν/Richard Moran Ριχάρδος Ρόρτι/Richard Rorty Ροβέρτος Αντέλμ/Robert Antelme Ροβέρτος ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ροβέρτος Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ροβέρτος Φρανκ/Robert Frank Ροβέρτος Χας/Robert Hass Ροβέρτος Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard σθένος Σιγισμούνδος Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σίδνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στέφανος Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανος Πίνκερ/Steven Pinker Στέφανος Nτε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Στέφανoς Ροζάνης στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συνείδηση Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Το καταραμένο απόθεμα Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τρόικα τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερδινάνδος Πεσσόα/Fernando Pessoa Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Γκρουά/François Grua Φραγκίσκος Καραντέκ/François Caradec Φραγκίσκος Κάφκα/Frantz Kafka Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Μπέικον/Francis Bacon Φραγκίσκος Σιμιάν/François Simiand Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φραγκίσκος-Μάριος Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φρειδερίκος Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Λάιστ/Fritz Leist Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρειδερίκος Τέιλορ/Frederick Taylor Φρειδερίκος Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρειδερίκος Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστόφορος Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Χριστόφορος Λας/Christopher Lash χρόνος ψυχή ωφελιμισμός beton7 Bloomberg Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian D-503 dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa gosplan Grafton Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards La Tribune Les Lèvres Nues lifestyle Malaguena memento mori Metz Miles Davis Monty Python Muppet Show Necrology nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Reggae Renty robe de chambre Rock RSA Salon De Vortex Scott Asheton sexbox Soul Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets