26 Ιουνίου 2014

Μοχλοί για την ανατροπή ενός Συστήματος...


(Στην ανάρτηση Γιατί δεν εξεγείρονται; είχαμε εξετάσει τη σχέση μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης, καθώς και το γενικό λόγο για τον οποίο οι άνθρωποι σήμερα, μπορεί μεν να εξεγείρονται, αλλά δεν επαναστατούν. Τώρα, θα προσπαθήσουμε μια κάπως πιο εξειδικευμένη προσέγγιση. Δώσ'τε βάση στα links και τυπώστε το γιατί είναι σεντόνι.)


Στις σημερινές συνθήκες τεχνοσυστημικής επέλασης, υπάρχουν άραγε προοπτικές πραγματικής αντισυστημικής παρέμβασης; Το 1997, η Ντονέλα Μήντοους (1941-2001), κορυφαία περιβαλλοντολόγος, από τους πρωτεργάτες της κάποτε περίφημης «Λέσχης της Ρώμης» και βασική συγγραφέας της γνωστής μελέτης Τα Όρια της Ανάπτυξης [Μεγέθυνσης] (1972) −που από τους σημερινούς τεχνοκράτες αποκηρύσσεται μετά βδελυγμίας ως … «μνημείο αβάσιμης κινδυνολογίας»−, έγραψε ένα κείμενο με τίτλο «Μοχλοί Παρέμβασης σε ένα Σύστημα», στο οποίο συνόψισε την εμπειρία και τις γνώσεις της από το πεδίο της «συστημικής». Ανεξάρτητα από τις γενικότερες απόψεις της (π.χ. ήταν οπαδός ενός «πράσινου» καπιταλισμού και φαίνεται να πίστευε στο μύθο ότι μια τεχνική είναι καλή ή κακή ανάλογα με το ποιος τη χειρίζεται), το κείμενο εκείνο έχει καθεαυτό ενδιαφέρον και προσφέρεται για γόνιμους προβληματισμούς σε σχέση με το ερώτημά μας.

Δως μοι πα στω…

Η Μήντοους ξεκαθαρίζει εξαρχής, ότι είναι αδύνατον να υπάρξει η παραμικρή παρέμβαση σε ένα σύστημα εάν αυτή δεν στηρίζεται σε σταθερά σημεία-«μοχλούς» −με δυο λόγια μια τέτοια παρέμβαση απαιτεί και προϋποθέτει να εντοπιστεί το αρχιμήδειο «δως μοι πα στω και τα γαν κινάσσω». Πολύ σωστά! Στη συνέχεια υποδεικνύει δώδεκα τέτοιους μοχλούς, από τον λιγότερο
προς τον περισσότερο καρποφόρο, διευκρινίζοντας ότι ο βαθμός επιτυχίας κάθε επιμέρους «μόχλευσης» αυξάνεται εάν συνδεθεί με τον αμέσως υψηλότερο «μοχλό» στην ανοδική δωδεκάβαθμη κλίμακα.

Αυτό που έχει μεγάλο ενδιαφέρον στον όλο πίνακα, είναι το κριτήριο με το οποίο προσδιορίζεται ο βαθμός καρποφορίας των «μοχλών». Ας το δούμε με τη δέουσα συντομία. Ο πρώτος λοιπόν μοχλός, ο λιγότερος δραστικός, αφορά σε παρεμβάσεις στηριγμένες στις λεγόμενες «παραμέτρους» ενός συστήματος, δηλαδή σε κατά βάση αριθμητικά στοιχεία, τα οποία σχετίζονται με την ταχύτητα ή τη βραδύτητα των εισροών και των εκροών του. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά το λεγόμενο «εθνικό χρέος», τέτοιου είδους στοιχεία είναι από τη μια μεριά οι φόροι και από την άλλη τα έξοδα του δημόσιου τομέα. Μια παρέμβαση σε αυτό το υποσύστημα στηριγμένη στις «παραμέτρους» θα εντοπιζόταν στην αύξηση των φορολογικών συντελεστών και της ταχύτητας είσπραξης των φόρων από τη μια, και τη μείωση των κρατικών δαπανών από την άλλη. Αυτό δηλαδή που συνήθως κάνουν κατά κόρον οι εκάστοτε κυβερνώντες… 

Όμως εκείνο που υπογραμμίζει η Μήντοους, είναι, ότι παρεμβάσεις στηριγμένες στις «παραμέτρους» είναι ελάχιστα καρποφόρες και πως, ακόμη κι αν φέρουν κάποιο αποτέλεσμα, αυτό θα είναι εξαιρετικά εύθραυστο και βραχυπρόθεσμο.  Διότι οι «παράμετροι» αφορούν τα δέντρα κι όχι το δάσος∙ και το να στηρίξει κανείς τις δράσεις του σε αυτές, είναι πάνω-κάτω σαν να τακτοποιεί  και να ξανατακτοποιεί τις ξαπλώστρες στο κατάστρωμα του Τιτανικού χωρίς να βλέπει κατά πού τρέχει το ίδιο το καράβι! Να λοιπόν, πολύ απλά, γιατί σύντομα μετά από κάθε τακτοποίηση των «παραμέτρων» του εθνικού χρέους, ανακαλύπτουν ότι και το πρόβλημα δεν έλυσαν, και μετέτρεψαν σε σεληνιακό το ήδη μαραζωμένο τοπίο της λεγόμενης εθνικής οικονομίας.

Τακτοποιώντας τις ξαπλώστρες του Τιτανικού

Στο σημείο αυτό, η Μήντοους επισημαίνει αυτό, που θεωρώ το ζουμί της υπόθεσης: Αφενός μεν ότι, όταν υπάρξει πρόβλημα στο σύστημα, οι άνθρωποι συνήθως εστιάζουν μόνο στις «παραμέτρους» και στην τακτοποίησή τους∙ και αφετέρου, ότι αυτό συμβαίνει επειδή η ενασχόληση με τις «παραμέτρους» δίνει την αίσθηση ότι «κάτι αλλάζεις», χωρίς να χρειαστεί να αλλάξεις τη σκέψη σου και τη στάση σου απέναντι στα πράγματα. Χωρίς αμφιβολία, αυτός εδώ είναι και ο λόγος που οι παρεμβάσεις με μοχλό τις «παραμέτρους» είναι επιφανειακές και προσφέρουν λύσεις με μικρή αντοχή στο χρόνο.

Ποιος μπορεί να διαφωνήσει με αυτή την παρατήρηση; Δεν είναι γεγονός ότι προτιμάμε να αποδίδουμε τα προβλήματά μας στις «περιστάσεις», στις «συνθήκες», ακόμα και στο «βαρύ γήπεδο», κι ότι πιστεύουμε συνήθως πως λ.χ. αν αλλάξουμε «ντεκόρ», αν μετακομίσουμε «κάπου καλύτερα», ή αν πάμε μια εκδρομή, θα διορθώσουμε μια προβληματική σχέση; Σε τελική ανάλυση, σε τι άλλο στηρίζεται η ευρύτατα διαδεδομένη πεποίθηση ότι η «ανάπτυξη», η αύξηση των «παραγωγικών συντελεστών», θα αλλάξει δραστικά προς το καλύτερο «τη ζωή μας»;  Δεν είναι δηλαδή γεγονός, ότι παραβλέπουμε πως η ποιότητα της ζωής μας εξαρτάται από την ποιότητα της κοινωνικής σχέσης, η οποία σε πάρα πολύ μικρό βαθμό εξαρτάται από τις «παραμέτρους» και τη ρύθμισή τους;

Η επιτυχία και η αντοχή στο χρόνο μιας παρέμβασης σε ένα σύστημα εξαρτάται λοιπόν από το βαθμό της διάθεσης, εκείνου που επιχειρεί την παρέμβαση, να εμπλακεί σε βάθος σε αυτή την περιπέτεια, να μη μείνει στην επιφάνεια, αλλά να προχωρήσει σε αλλαγές που απαιτούν να αλλάξει και ο ίδιος. 

Σκοποί …

Παρ’ όλα αυτά, όσο σπουδαία κι αν είναι, αυτή η προϋπόθεση δεν επαρκεί. Οι αναγνώστες μας γνωρίζουν βεβαίως καλά, ότι «εάν δεν γνωρίζεις ούτε τον εαυτό σου, ούτε το εχθρό, θα νικηθείς σε κάθε μάχη». Γνωρίζουν όμως επίσης, ότι «εάν γνωρίζεις τον εαυτό σου αλλά δεν γνωρίζεις τον εχθρό, για κάθε νίκη που θα κερδίζεις θα έχεις και μια ήττα» −και επομένως, ότι μόνο «εάν γνωρίζεις και τον εχθρό και τον εαυτό σου, δεν έχεις ανάγκη να φοβάσαι για το αποτέλεσμα ακόμα κι εκατό μαχών».

Ανεβαίνοντας  λοιπόν προς τους μεγαλύτερης καρποφορίας «μοχλούς», στη θέση 3 συναντάμε το μοχλό «Σκοποί του συστήματος». Εδώ η γνώση του εαυτού μας συναντάει την καλή γνώση του εχθρού. Η Μήντοους  διευκρινίζει ότι δεν αναφέρεται απλώς στους διάφορους επιμέρους στόχους ενός συστήματος: «Υπάρχουν», λέει, «στόχοι ευρύτεροι, λιγότερο φανεροί αλλά με υψηλότερη αποτελεσματικότητα ως μοχλοί: οι σκοποί του ίδιου του συστήματος στην ολότητα του». Η παρέμβαση σε αυτό εδώ το πεδίο προϋποθέτει ασφαλώς μια πολύ-πολύ βαθύτερη και ευρύτερη ματιά στο όλο σύστημα, η οποία δεν είναι δυνατή όσο κανείς δεν διακινδυνεύει να «ξεβολευτεί». Διότι, το να θέσει κανείς θέμα «σκοπού του ίδιου του συστήματος», σημαίνει ότι μπορεί να χρειαστεί να χτυπήσει καμπανάκι για την ίδια την πορεία του καραβιού και ν’ αγωνιστεί για μια «αλλαγή πλεύσης», που οπωσδήποτε εγκυμονεί περιπέτειες −να μια λέξη που, ενώ συναρπάζει κάθε ζωντανή ψυχή, χρησιμοποιείται κατά κόρον από τη σημερινή προπαγάνδα σαν συνώνυμο αποκλειστικά μαύρων δεινών, δυστυχιών και συμφορών … πράγμα ενδεικτικό του σε τι λογής ψυχές απευθύνεται αυτή η προπαγάνδα (κι ακόμα περισσότερο ενδεικτικό της γενικότερης ψυχικής κατάστασης στη σύγχρονη κοινωνία).

… και Παραδείγματα

Είπαμε όμως παραπάνω ότι ο βαθμός επιτυχίας κάθε επιμέρους μοχλού αυξάνεται εάν συνδεθεί με τον αμέσως υψηλότερο μοχλό στην ανοδική δωδεκάβαθμη κλίμακα. Μια παρέμβαση στο επίπεδο του «σκοπού του συστήματος» είναι πράγματι μεγάλης αξίας, ωστόσο είναι δυνατόν το καράβι να μην μπορεί ν’ αλλάξει ρότα εάν έχει «προγραμματιστεί» ή «ναυπηγηθεί» έτσι, που να τραβάει μόνο κατά τις συντεταγμένες του ολέθρου. Για να στηρίξει λοιπόν κανείς γερά το «μοχλό 3», είναι απαραίτητο να πάρει δύναμη από τον επόμενο μοχλό, το μοχλό υπ’ αριθμόν 2, ο οποίος αφορά στο «Παράδειγμα μέσα από το οποίο εκπηγάζει το Σύστημα –οι στόχοι του, η δομή του, οι κανόνες του, οι παράμετροί του».

Με τον όρο Παράδειγμα η Μήντους εννοεί (ακολουθώντας το κλασικό πλέον Η Δομή των Επιστημονικών  Επαναστάσεων, του Τόμας Κουν) το σύνολο των ιδεών, οι οποίες συνθέτουν κάθε συγκεκριμένο σύστημα και τις οποίες μοιράζονται οι άνθρωποι σχετικά αυτό. Τον «κοινό Λόγο» ενός κοινωνικού συστήματος ή ενός πολιτισμού, θα λέγαμε εμείς. Η Μήντοους παρατηρεί, ότι «το Παράδειγμα είναι η πηγή ενός Συστήματος» και ότι «το πιο δύσκολο από όλα σε ένα Σύστημα είναι να υπάρξει αλλαγή Παραδείγματος». Θεωρεί παρ’ όλα αυτά, ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατόν «εάν κανείς καταδεικνύει σταθερά και με συνέπεια τις δομικές δυσλειτουργίες και τις αποτυχίες του ισχύοντος Παραδείγματος». Διότι, με αυτό το σάλπισμα, θα κατορθώσει να συγκεντρώσει μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων διατεθειμένων και ικανών να βάλουν σε πράξη αυτό τον κρίσιμο «μοχλό», έχοντας πλέον συνειδητοποιήσει ότι το πρόβλημα του συγκεκριμένου συστήματος δεν βρίσκεται ούτε στις «παραμέτρους» ή άλλα επιμέρους στοιχεία του, ούτε ακόμα και στο «σκοπό» του, αλλά στο ίδιο το σώμα ιδεών, στο «Παράδειγμα», που το συνέθεσε και το συντηρεί.

Δυο μυστικά σχετικά με τη δύναμη υπέρβασης των Παραδειγμάτων

Είναι άραγε αυτό αρκετό; Οπωσδήποτε όχι! Είναι εντελώς αναγκαίο, αλλά δεν αρκεί να δείχνει κανείς ότι το καράβι έχει πρόβλημα από κατασκευής, εξαιτίας της ίδιας της ναυπηγικής του. Χρειάζεται να υποδείξει και κάποιο άλλο ιδεώδες ναυπήγησης, ή τελοσπάντων να δείξει ότι ο άνθρωπος έχει ζήσει και άρα μπορεί να ζήσει κι αλλιώς. Γι’ αυτό, η δραστικότητα του «μοχλού 2» εξαρτάται και αυτή από τον επόμενο μοχλό, τον ύψιστης καροποφορίας μοχλό υπ’ αριθμόν 1, ο οποίος αφορά στη «Δύναμη Υπέρβασης των Παραδειγμάτων».

Εδώ, η Μήντοους κάνει μια ενδιαφέρουσα διπλή υπόδειξη. Από τη μια μεριά επισημαίνει ότι, για να μπορούμε να υπερβούμε ένα δεδομένο Παράδειγμα, θα πρέπει να βαστάμε ζωντανή μέσα μας μια ορισμένη ελευθερία από κάθε Παράδειγμα. Από πού θ’ αντλήσουμε μια τέτοια ελευθερία; Από την επίγνωση της σχετικής αξίας καθενός και από μια ανοιχτότημα προς τον άπειρο πλούτο του κόσμου και της ίδιας της ζωής, στη σοφία ενός σωκρατικού «εν οίδα, ότι ουδέν οίδα» (ή βουδιστικής «σιγής του νου», όπως λέει). Αυτό −προσοχή!− δεν έχει να κάνει με μια ύψωση της «αέναης αμφισβήτησης» σε υπέρτατη αξία (και, τελικά, σε υπέρτατη παγίδα), ούτε με μια αναγόρευση του σχετικισμού στο βάθρο του απολύτου. Είναι άλλωστε γνωστός ο κίνδυνος, να μετατραπεί η κριτική από εγκέφαλος του πάθους σε πάθος του εγκεφάλου.

Η Μήντοους τονίζει μεν, ότι «όποιος, έστω για μια στιγμή ή σε όλη του τη ζωή, κατορθώνει να αντέξει την ιδέα πως δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα σε καμιά κοσμοθεωρία, αυτός έχει ανακαλύψει μια γερή βάση για την ενίσχυση του σθένους του» −κι εδώ οφείλω να σας παραπέμψω στην πολύ σχετική με αυτό ανάρτησή μας σχετικά με την Κρίση και το Σθένος. Υπογραμμίζει όμως παράλληλα, ότι «ασφαλώς, στην έννοια ή την εμπειρία ότι δεν υπάρχει καμιά απόλυτη βεβαιότητα σε οποιαδήποτε κοσμοθεωρία, είναι αδύνατον να στηρίξει κανείς ένα λόγο ύπαρξης, πολύ δε λιγότερο δράσης».

Έτσι, μας δίνει ένα δεύτερο στοιχείο σχετικό με τη δύναμη υπέρβασης των Παραδειγμάτων, πέρα από το «ουδέν οίδα»: «Παρ’ όλο που κανένα Παράδειγμα δεν είναι απόλυτα σωστό, μπορείς να επιλέξεις εκείνο που ταιριάζει καλύτερα στο σκοπό σου. Κι αν δεν ξέρεις το σκοπό σου, άνοιξε τ’ αυτιά σου κι άκουσε το Σύμπαν». Μπορούμε τελικά λοιπόν, και δεν γίνεται κι αλλιώς, να υπερβούμε ένα Παράδειγμα επιλέγοντας κάποιο άλλο Παράδειγμα∙ κι αν δεν ξέρουμε ακόμα ποιο, θα μας το υποδείξει το Σύμπαν.

Τι γλώσσα μιλάει το Σύμπαν;

Στο σημείο αυτό, βαστάμε μια τελευταία προειδοποίηση της Μήντοους −«Όσο υψηλότερο είναι το σημείο μόχλευσης, τόσο περισσότερο το Σύστημα θ’ αντισταθεί στην εφαρμογή του»−, και την αποχαιρετούμε. Διότι ο αμερικανισμός της και ο υπερβατισμός της (ένα μίγμα που φέρνει προς το new age τραλαλά) δεν βοηθούν να προχωρήσουμε.

Ο αμερικανισμός. Λέγοντας ότι μπορεί κανείς «να επιλέξει όποιο Παράδειγμα ταιριάζει καλύτερα στο σκοπό του», η Μήντοους υπονοεί ότι τα Παραδείγματα είναι κάτι σαν έτοιμα, κονσερβαρισμένα προϊόντα, αραδιασμένα στα ράφια κάποιου παγκόσμιου πολιτισμικού σουπερμάρκετ, από τα οποία θα διαλέξει κανείς, περιδιαβαίνοντας τους διαδρόμους του, όποιο του πάει καλύτερα! Πολύ καλιφορνικέισιον... Όμως το κάθε Παράδειγμα είναι μια συλλογική δημιουργία, ολοκλήρωμα συγκεκριμένου ανθρωπολογικού τύπου, με τους δικούς του κανόνες, τη δική του θέσμιση και γλώσσα, κοινός Λόγος που ενσαρκώνει ορισμένη περί Δικαίου πράξη και προσδιορίζει ιδιαίτερους τρόπους συνεργασίας και σκοπούς ύπαρξης. Επομένως, δεν είναι κάτι που μπορεί να το κουμαντάρει καταπώς «του ταιριάζει», σαν να πούμε να καταναλώσει, κάποιος που έρχεται από μιαν άλλη εποχή, έναν άλλο πολιτισμό, άλλο ανθρωπολογικό τύπο, άλλο Παράδειγμα … ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι έχει καταφέρει να το «μεταφράσει» αρκετά σωστά, ώστε να καταλαβαίνει περί τίνος κόπου πρόκειται.

Ο υπερβατισμός. Δεκτή η προτροπή της Μήντοους να τείνουμε το αυτί μας για ν’ αφουγκραστούμε τι έχει να μας πει το Σύμπαν, αλλά αν το Σύμπαν μιλάει μια γλώσσα εντελώς ακατανόητη από εμάς, τότε, όσο και να το αφουγκραστούμε, δεν πρόκειται να μας πει τίποτα −εννοώ, τίποτα που να μπορούμε να διακρίνουμε σαν «σκοπό» και «Παράδειγμα»∙ τίποτα που να μοιάζει με «σώμα ιδεών»∙ τίποτα που να μπορούμε να το συγκρατήσουμε σαν «λόγο ύπαρξης και δράσης»∙ τίποτα που να μπορούμε να το επικοινωνήσουμε. Επομένως, το καυτό ερώτημα, στο οποίο ο υπερβατισμός δεν έχει κάτι να μας πει,  είναι: τι γλώσσα μιλάει το Σύμπαν; 

Ε, λοιπόν, ό,τι έχει να πει το Σύμπαν σ’ εμάς τους ανθρώπους, το έχει πει και το λέει πάντοτε σε μια γλώσσα που την καταλαβαίνουμε (ή μπορούμε να την καταλάβουμε) γιατί πολύ απλά είναι η γλώσσα των Παραδειγμάτων, η γλώσσα των Κοινών Λόγων! Επομένως, αν θέλουμε ν’ αφουγκραστούμε το Σύμπαν, πρέπει να μάθουμε ν’ αφουγκραζόμαστε τα Παραδείγματα, τους Κοινούς Λόγους. Να τα αφουγκραζόμαστε, δηλαδή να μπορούμε να τα «μεταφράζουμε» σωστά -όπου, ως γνωστόν, σωστή μετάφραση δεν είναι η κατά λέξη, αλλά προϋποθέτει αφομοίωση του πνεύματος του συγγραφέα.

Μεταφραστικά προβλήματα

Φτάνοντας λοιπόν στο «μοχλό 1», μπορούμε να πούμε ότι η δύναμη υπέρβασης του κυρίαρχου Παραδείγματος έγκειται στη δυνατότητα, και την ικανότητά μας, να αφουγκραστούμε άλλα Παραδείγματα, όχι για να τα αντιγράψουμε κατά το γράμμα τους, αλλά για να εμπνευστούμε κατά την ουσία τους μια εναλλακτική προς το κυρίαρχο Παράδειγμα διέξοδο. Σε τελική ανάλυση, αυτός δεν ήταν ένας τρόπος με τον οποίον είδαμε να συμβαίνουν σημαντικές ανατροπές στην ιστορία; Ωστόσο, πρέπει να επισημάνουμε ότι σήμερα παρεμβάλλονται δυο πολύ σημαντικά εμπόδια στην ενεργοποίηση αυτού του αποφασιστικού «μοχλού».

Το πρώτο είναι ότι, οι παρούσες συνθήκες τεχνοσυστημικής ολοκλήρωσης σημαίνουν ολοκλήρωση και του αντίστοιχου ανθρωπολογικού τύπου, ο οποίος −όπως έχουμε δει πολλές φορές εδώ− προσδιορίζει τον άνθρωπο ως κατά βάση «αυτοαναφορικό άτομο», που αντιλαμβάνεται την κοινωνία όπως οι λουόμενοι στο λεωφορείο του γραφείου ταξιδίων, δηλαδή ολοένα και λιγότερο ικανό να αντιληφθεί την κοινωνία ως όλον, να αναλάβει τους κόπους συγκρότησης και συντήρησης Κοινού Λόγου. Έτσι,  το σύγχρονο άτομο, ακόμα κι αν ενδιαφερθεί ν’ αφουγκραστεί Παραδείγματα διαφορετικά από το δικό του, είναι ολοένα και λιγότερο σε θέση να τα κατανοήσει ως «ολόκληρα κείμενα» και να τα «μεταφράσει» σωστά*.

Το δεύτερο εμπόδιο είναι ότι το κυρίαρχο σήμερα Παράδειγμα, που ολοκληρώνεται με τη μορφή ενός Τεχνικού Συστήματος χωρίς καμιά τελικότητα, χωρίς κανένα σκοπό άλλο από τη διαρκή μεγέθυνση, μάς έχει διαπαιδαγωγήσει έτσι ώστε να υποτιμούμε βαθύτατα κάθε άλλο Παράδειγμα με το πρόσχημα, ότι ανήκει οριστικά στους σκουπιδοντενεκέδες της ιστορίας και ότι κάθε αναδρομή προς τα εκεί δεν μπορεί παρά να πηγάζει από κάποιου είδους «αντιδραστική νοσταλγικότητα» (κάτι που πράγματι μπορεί να συμβαίνει, αλλά όχι υποχρεωτικά!). Για να καταλάβουμε το μέγεθος αυτής της προκατάληψης, αρκεί να εξετάσουμε με ποιο κύριο επιχείρημα κάθε άλλο Παράδειγμα πλην του παρόντος −και τι ακριβώς σε αυτό− ανακηρύσσεται «κατ’ ουσίαν ανορθολογικό». Θα δούμε τότε, ότι το κύριο επιχείρημα είναι η «υπανάπτυξη της τεχνοεπιστημονικής σκέψης» (με την αντίστοιχη «υπανάπτυξη της υλικοτεχνικής βάσης»), εξαιτίας, λέει, της οποίας εκείνοι οι άνθρωποι έβλεπαν … φαντάσματα εκεί που σήμερα, εμείς, βλέπουμε αλγόριθμους∙ και θα δούμε, ακόμη, πως τα περισσότερα από αυτά που από την περιορισμένη μας σκοπιά του homo faber σπεύδουμε να αποκαλέσουμε «ανορθολογικά» στα διαφορετικά Παραδείγματα, δεν είναι επί της ουσίας παρά το υλικό εκείνο που συγκροτεί μια κοινωνία ως όλον.

Εάν δεν ξεπεράσουμε λοιπόν αυτά τα δυο εμπόδια, ανίκανοι να διακρίνουμε κάτι διαφορετικό και να εμπνευστούμε από αυτό, καταδικαζόμαστε να τρέχουμε ίσια μπροστά, όπου μας πάει το ρεύμα των κυρίαρχων προκαταλήψεων, ελπίζοντας μάταια πως ίσως το Σύστημα καταρρεύσει από μόνο του, «απ΄τις δικές του αντιφάσεις»

Συμπεράσματα

Ο παγκόσμιος Τιτανικός δεν σώζεται με το ν’ αλλάζουμε τις θέσεις στις ξαπλώστρες του καταστρώματος∙

Δεν μπορούμε ν’ αλλάζουμε τον κόσμο χωρίς τον κόπο ν’ αλλάζουμε κι εμείς οι ίδιοι∙

Μια τέτοια διεργασία απαιτεί εμβάθυνση στο πρόβλημα, δηλαδή στο Σύστημα, που έχουμε να μας ταλαιπωρεί∙

Αλλά απαιτεί και κάτι ακόμα: Σθένος!

Που σημαίνει, αποδέσμευση από τη μαγεία του κυρίαρχου Παραδείγματος και συνάμα την ικανότητα ν’ αφουγκραστούμε άλλα Παραδείγματα με το σεβασμό και την πληρότητα που απαιτείται προκειμένου να τα «μεταφράσουμε» σωστά ώστε ν’ αντλήσουμε από εκεί δείκτες διεξόδου από την παρούσα αλλοτρίωση.

---

* Σαν «γενική εισαγωγή» στο ζήτημα της μετάφρασης των Παραδειγμάτων, θα πρότεινα το βιβλιαράκι του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, Γλώσσα, Μαγεία, Τελετουργία.




17 σχόλια:

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Καιρός να απομαγεύσουμε τη μαγεία! Καλημέρες Γιάννη! Εξαίρετος, ως συνήθως. :-)

HollowSky είπε...

Καλημέρα Ρακόπιε! Θα προλάβουμε άραγε; :-)

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Λίγα προλάβαμε; ;-) Εξάλλου, ζωντανοί είμαστε ακόμα και το πολεμάμε. Αλί κι αλίμονο για τους "αναντικατάστατους"...

HollowSky είπε...

Σωστά, Ρακόπιε, σωστά. Προλάβαμε κάμποσα, δεν γίνεται να τα προλάβουμε όλα!
Βέβαια, αναντικατάστατοι (εκτός εισαγωγικών) θα έλεγα ότι είμαστε -με την έννοια, όμως, ότι ο καθένας μας είναι μοναδικός.
[Μόνο μέσα σ' ένα απρόσωπο σύμπαν, ή σε μια μεγαμηχανή, κανένας δεν είναι αναντικατάστατος ... μιας και όλοι είναι αναπληρώσιμα γρανάζια στην υπηρεσία της "υπέρτατης δύναμης".]
Το ζήτημα, σκέφτομαι, είναι ότι κάποιοι θεωρούν τον εαυτό τους "αναντικατάστατο" αλλά τους άλλους τους έχουνε γι' αναπληρώσιμους...

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Τα "πάντα/όλα" είναι αδύνατον να τα προλάβει κάποιος. Ίσως σε [τεράστιο] βάθος χρόνου το καταφέρει η ανθρωπότητα ως συλλογικό υποκείμενο. Ίσως...

Το... "αναντικατάστατο" έχει δυο όψεις:

1. Καθένας μας γεννιέται και πεθαίνει μόνος του.

2. Στο μεταξύ διάστημα "κοινωνικοποιείται" εκών-άκων.

Μέχρι σήμερα ίσως η ανθρωπότητα έψαχνε την ισορροπία ανάμεσα στα δύο. Στην ατομικότητα, δλδ, και στη συλλογικότητα.

Τελευταία σκέφτομαι πως δεν μπορεί να υπάρξει μια τέτοια "ισορροπία". Η... ζυγαριά γέρνει υπέρ της ατομικότητας. Η συλλογικότητα μπορεί να υπάρξει μόνον μεταξύ "ίσων". Αυτή η "ισότητα" νοείται ως η ικανότητα των ατόμων να μην παρασύρονται απ' τους όποιους κοινωνικούς ανέμους...

[Το γεγονός, π.χ., ότι την ίδια περίοδο που είχες γράψει ένα εξαιρετικό κείμενο (προ τριετίας, αν θυμάμαι καλά) στο οποίο έλεγες πως "απέχεις" πια απ' την "κοινωνική επικαιρότητα", είχα καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα. Εσύ το εξέφρασες πολύ πιο καθαρά.]

Νομίζω, επίσης, ότι ένα απ' τα σημαντικότερα -αν όχι ΤΟ σημαντικότερο- γεγονός που βρίσκεται εν εξελίξει σήμερα, είναι το τέλος της "κοινωνικής συμφωνίας" - εν ολίγοις το τέλος της γλώσσας πάνω στην οποία στηρίζεται σε τεράστιο βαθμό η κοινωνικοποίηση του ανθρώπου. Αυτή η κοινωνική συμφωνία, θαρρώ πως καταρρέει. Και μαζί της καταρρέει κι η "πραγματικότητα".

Ζήσαμε σε πολύ ενδιαφέροντες καιρούς. Αυτοί που έρχονται θα είναι ακόμα πιο ενδιαφέροντες.

Αριστείδης είπε...

<>.Και μόνο την ματιά που ρίχνουμε πάνω σε αυτόν τον κόσμο να αλλάξουμε, αυτός ο κόσμος θα έχει ήδη αλλάξει κατά πολύ. Καλημέρα Γιάννη.

HollowSky είπε...

@ Ρακόπιε,
ναι, ζούμε τρομερά ενδιαφέροντες καιρούς όπως το λες: κατάρρευσης μιας ορισμένης κοινωνικής συμφωνίας = μιας ορισμένης κοινωνικής πραγματικότητας.

Θα διαφωνήσω, όμως, με το άλλο που λες, ότι γεννιόμαστε μόνοι και πεθαίνουμε μόνοι.

Οπωσδήποτε δεν γεννιόμαστε μόνοι. Γεννιόμαστε από την ένωση δυο ανθρώπων, μας προετοιμάζει μια γυναίκα στη μήτρα της, αυτή μας υποδέχεται και όχι οπωσδήποτε μόνη, με το που ερχόμαστε στον κόσμο ερχόμαστε μέσα σε ένα κόσμο ανθρώπων [όλα αυτά ανεξάρτητα από την ποιότητα ή τη βαρβαρότητά του] ... Μπορεί βέβαια να πεθάνουμε μόνοι, όμως ούτε αυτό είναι κατ' ανάγκην έτσι. Και πρόσεξε: δεν τα εννοώ αυτά από την "εξωτερική" μόνο άποψη των πραγμάτων αλλά κι από την "εσωτερική".

Χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε τις έννοιες ατομικότητα, μοναδικότητα, μοναξιά, εξατομίκευση, κ.τ.τ. Άλλο η ατομικότητα ως η μοναδικότητα καθενός και άλλο η ατομικότητα ως μια ιδιαίτερη πολιτισμική προτεραιότητα στο ατομικό έναντι του συλλογικού. Υπήρξαν πολιτισμοί που απέκλειαν αυτή την προτεραιότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι σε αυτούς οι άνθρωποι είχαν όλοι π.χ. το ίδιο όνομα, δηλαδή ότι δεν αναγνωριζόταν ο καθένας ως διάφορος του άλλου.

Δύσκολα όμως τρομερά καίρια ζητήματα. Χαίρομαι που πάντα με κάποιον τρόπο τα φέρνεις στο τραπέζι!

HollowSky είπε...

@ Αριστείδη
καλημέρα κι από μένα (με 2 μέρες καθυστέρηση!). Η ματιά είναι όπως το ξεκίνημα: το ήμισυ του παντός, που λένε. Ο κόσμος δεν αλλάζει μόνο με την αλλαγή της ματιάς μας πάνω του. Είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη.

Είναι όπως η διαφορά μεταξύ "θέλω" και "μπορώ". Για να μπορέσεις κάτι, πρέπει να το θέλεις. Δεν αρκεί όμως να το θέλεις για να το μπορέσεις. Χρειάζεται να έχεις και τη δύναμη ν' αντέξεις όλους τους κόπους και τους αγώνες, που απαιτούνται ώστε να γίνει πραγματικότητα.

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Χαίρε Γιάννη.

Δεν διαφωνώ καθόλου μαζί σου, στο ζήτημα του "γεννιόμαστε/πεθαίνουμε μόνοι".

Αλλά, όπως λες, όλες αυτές οι έννοιες χρειάζονται ξεκαθάρισμα και επανανορισμό.

Αυτό που δεν είπα είναι ότι, ναι μεν τεράστιο επίτευγμα η κοινωνικοποίησή μας, αλλά αυτή μας έχει αλλοτριώσει [χρησιμοποιώ τον όρο αλλοτρίωση ως τις εισέτι ανακαλυφθείσες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου - και όχι ως απομάκρυνση από μια κάποια αρχή].

Εν ολίγοις, θέτω ένα ερώτημα: εφόσον ο καθένας μας ζει μέσα σ' αυτό το σύμπαν, υπάρχει μια άμεση σχέση ενός εκάστου με τον Κόσμο γύρω μας; Και ποια είναι αυτή;

Το "κοινωνικό" έχει εξαντληθεί, θαρρώ - και μας κρατάει αλυσοδεμένους. Αλλά, κι αυτό θα πρέπει να "λυθεί".

Ζητήματα :-)

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

"ΜΗ εισέτι ανακαλυφθείσες"

HollowSky είπε...

Ανοίγεις μεγάλο θέμα αγαπητέ Ρακόπιε! Προσωπικά δεν δέχομαι ότι η κοινωνιοποίηση καθεαυτή ισοδυναμεί με αλλοτρίωση (με την έννοια που το λες, "τις μη εισέτι ανακαλυφθείσες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου").

Είναι βέβαια εύλογο να κάνει κανείς αυτή την συνταύτιση κοινωνιοποίησης-αλλοτρίωσης αναφερόμενος στις πιο έκδηλα ή τραυματικά καταναγκαστικές όψεις της κοινωνικής ζωής. Όμως η υπερβολική γενίκευση αυτών των όψεων μπορεί να οδηγήσει στην απελπιστική θέση, ότι αποτελεί αλλοτρίωση ακόμα και το να μάθουμε να μιλάμε, δηλαδή να περάσουμε από τον άναρθρο στον έναρθρο λόγο! (Νομίζω ότι ο Ρολάν Μπαρτ έλεγε κάτι παρόμοια παρατραβηγμένα αλά γαλλιστί, του στυλ ότι "η γραφή είναι φασισμός", κττ).

Η γενική ιδέα που τροφοδοτεί αυτή την υπεργενικευτική συνταύτιση κοινωνιοποίησης-αλλοτρίωσης είναι, νομίζω, η ιδέα ότι η κοινωνική ζωή σημαίνει οπωσδήποτε κανόνες και ότι οι κανόνες έχουν πάντοτε ένα περιοριστικό/απαγορευτικό χαρακτήρα ... οπότε, να πώς κόβονται οι άπειρες οντολογικές δυνατότητες του ανθρώπου.

Θεωρώ ότι αυτή η ιδέα οφείλεται σε μια σύγχυση και για να γίνει αυτό κατανοητό, προτείνω να σκεφτεί κανείς την πιο ελεύθερη ανθρώπινη-κοινωνική δραστηριότητα, το παιχνίδι. Μπορεί να υπάρξει παιχνίδι χωρίς κανόνες, χωρίς περιορισμούς; Ασφαλώς, όχι. Μήπως αυτό σημαίνει, ότι το παιχνίδι συνιστά αλλοτρίωση των οντολογικών δυνατοτήτων μας; Όχι! Το αντίθετο μάλιστα!

Στο παιχνίδι, λοιπόν, μπορεί να δει κανείς ότι οι κανόνες -και η κοινωνιοποίηση εν γένει- δεν περιορίζουν τις δυνατότητές μας, αλλά απεναντίας τους επιτρέπουν να εκδηλωθούν, να ασκηθούν, να αναπτυχθούν, να εκλεπτυστούν, εν ολίγοις να υπάρξουν.

Αριστείδης είπε...

Καλημέρα και πάλι Γιάννη(3 μέρες μετά) . Έχεις δίκιο σε αυτό που λες .Δυστυχώς το σχόλιο μου ήταν ατελές για να αποδώσει αυτά που εννοούσα. Από τη μια νομίζω ότι και εμείς ως μέρος του κόσμου όταν αλλάζουμε την ματιά μας και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους ανθρώπους, στην δική μας κλίμακα αλλάζουμε τον κόσμο. Ακριβέστερα πιστεύω ότι εάν θέλουμε να αλλάξει ο κόσμος χωρίς το αποτέλεσμα της αλλαγής να συνεχίσει να εμπεριέχει όλη αυτή την παθογένεια που συναντάμε σήμερα, θα μπορούσε να γίνει αν αυτή την κοινωνία που προτείναμε στους συνανθρώπους μας ,την βιώναμε εμείς οι ίδιοι. Κι αν αυτό ήταν ελκυστικό για τους άλλους δεν θα χρειαζόταν να αλλάξουμε τον κόσμο, αλλά ο κόσμος θα ήθελε να αλλάξει. Από την άλλη εννοούσα ότι αλλάζοντας την ματιά μας, μας αποκαλύπτεται ένας κόσμος εντελώς διαφορετικός από εκείνον που ζούσαμε πριν. Αυτό στην δική μου περίπτωση έχει κάνει η διαφορετική νοηματοδότηση του κόσμου.

Ρακόπιος Κουρελαριανός είπε...

Καλημέρα Γιάννη!

Μα το είπα: "τεράστιο επίτευγμα η κοινωνικοποίηση". Δεν λέω να την "εγκαταλείψουμε", λέω να κάνουμε κάτι για να πάψει να είναι πια ο βραχνάς που είναι.

Τα λες και στο κυρίως ποστ...

Στα υπόλοιπα σύμφωνοι. Παιχνίδι και πάλι παιχνίδι. Μόνον που το παιχνίδι έχει και ως προαπαιτούμενο μια κάποια "φυγή" απ' την ψευδο-ασφάλεια που μας παρέχει η "καθημερινότητα".

Και ποιος είναι διατεθειμένος;

HollowSky είπε...

@ Αριστείδη,
"καλύφθηκα", που λέγαμε παλιά :-)
Ωστόσο θέλω να παρατηρήσω, ότι ένας νέος τρόπος, μια νέα κοινωνική σχέση, οφείλει να διαφοροποιείται από την υπάρχουσα κατά το ότι (θα) είναι κάτι πιο αληθινό - και η αλήθεια δεν είναι συνήθως ελκυστική ... ή, ακόμα κι αν είναι στην αρχή, στα επόμενα βήματα απαιτεί κάποια δυσάρεστα για τον εφησυχασμό μας και τη ματαιοδοξία μας πράγματα.

HollowSky είπε...

@ Καλημέρα Ρακόπιε,

"καλύφθηκα" επίσης :-)
Το ευχάριστο, θα έλεγα, με το παιχνίδι είναι ότι πάνω σε αυτό θεμελιώνεται ο ανθρώπινος πολιτισμός (Χουιζίνγκα, Γουίνικοτ).
Ξάφνου έγινα αισιόδοξος :-))

Αριστείδης είπε...

Δεν εμφανίστηκαν τα περιεχόμενα των αγκυλών κι έτσι το ξαναδημοσιεύω χωρίς αγκύλες. Καλημέρα Γιάννη. Κάποτε ένας άνθρωπος που εκτιμώ πολύ είχε πεί για κάποιον άλλο:λέει αλήθειες αλλά δεν λέει την αλήθεια. Δυστυχώς νομίζω ότι οι αλήθειες που μας παρουσιάστηκαν ως Ή Αλήθεια ειδικά στον σημερινό μας πολιτισμό δεν είναι παρά κομμάτια αλήθειας αποσπασμένα από την αλήθεια που αγκαλιάζει ολόκληρο τον άνθρωπο, και πολλές φορές μάλιστα εντελώς διαστρεβλωμένα. Όταν η ελευθερία ταυτίζεται με την ελευθερία του να κάνω ότι θέλω και η ευτυχία με το να εκπληρώνω όλες μου τις επιθυμίες , που σε όλα αυτά να χωρέσει μια αυθεντική σχέση με τον συνάνθρωπο; Στην πραγματικότητα αυτό που μας εμφανίστηκε ως η απόλυτη ελευθερία ,ήταν η ελεύθερη επιλογή μας να μην μπορούμε να σχετιστούμε με τέτοιο τρόπο που να χαιρόμαστε τους άλλους . Και χωρίς χαρά για τον άλλο και το ταξίδι με τον άλλο που να αναβλύζει από μέσα μας αλλά και προορισμό τέτοιο που να νοηματοδοτεί το ταξίδι και τον άλλο ο εφησυχασμός δεν είναι μακριά. Αυτή είναι μια χαρά που έχει άρρηκτη την σχέση της με την ευθύνη . Την ευθύνη να οδηγούμε τα πράγματα , να παράγουμε και όχι να καταναλώνουμε χαρά. Αυτά βέβαια προϋποθέτουν μια αγαπητική σχέση με τον άλλο και όχι μια σχέση χρησιμοθηρική. Σε προηγούμενες φάσεις του πολιτισμού μας σε κάποιο βαθμό είχαμε την συνείδηση ότι μπορούμε να τα πετύχουμε όλα αυτά, αλλά και ότι η δυνατότητα μας αυτή είναι χαρισμένη άνωθεν και αυτό μετρίαζε κάπως την ματαιοδοξία μας γιατί και ο σκοπός ήταν υψηλός αλλά και η αντίληψη της θέσης του ανθρώπου μέσα στον κόσμο το επέτρεπε(αυτή την εντύπωση τουλάχιστον έχω). Νομίζω ότι το μαρτυρά η ταπεινότητα που ήταν ένα από τα ζητούμενα του ανθρώπου.

HollowSky είπε...

Καλημέρα Αριστείδη,
κάνουμε πράγματι ένα βήμα όταν διαπιστώνουμε το πρόβλημα στο μοντέρνο ορισμό της ελευθερίας ως "ελευθερία του αυτοαναφορικού ατόμου" (όπως την περιγράφεις σωστά), ωστόσο χρειάζονται κι άλλα βήματα - και φοβάμαι ότι μια "υπαρξιακή" προσέγγιση, σαν αυτήν που έκανες σε αυτό το σχόλιό σου, δεν αρκεί για να τα στηρίξει.

Θέλω να πω, ότι από μια τέτοια προσέγγιση -η οποία υπογραμμίζει το "σχετίζεσθαι" ως θεμελιωδέστερο της "αυτοαναφοράς"-,
όσο θεμελιακή κι αν είναι (και είναι!), οφείλει να εμπλουτιστεί με μια ΠΟΛΙΤΙΚΗ σύλληψη, με την έννοια της δημιουργίας ΠΟΛΕΩΣ, δηλαδή ΘΕΣΜΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ.

Η μεγάλη δύναμη της μοντέρνας "ελευθερίας", την οποία κριτικάρουμε, είναι ότι κατόρθωσε να ΘΕΣΜΙΣΕΙ έναν ορισμένο "κόσμο", αυτόν που της αντιστοιχεί (και τον περιγράφουμε εδώ ως κόσμο του χρήματος-κεφαλαίου και της τεχνοσυστημικής διαμεσολάβησης). Σε αυτό το επίπεδο πρέπει να της δοθεί κάποια στιγμή και η απάντηση.

θα σε παραπέμψω με την ευκαιρία σε μια σχετική με όσα σωστά επισημαίνεις παλιότερη ανάρτησή μας, σχετική με τη θέσμιση της αποξένωσης >>>
http://dangerfew.blogspot.gr/2012/07/blog-post_22.html


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1864 190cm 1917 1929 1940 1955 1957 1965 1968 2008 2013 2014 3/45 Ά. Γιάπε/A.Jappe Α. Καγιέ/A. Caillé Α. Καμύ/A. Camus Α. Κοζέβ/A. Kojève Α. Σοπενχάουερ/A. Schopenhauer Ά. Σπέερ/A. Speer Ά. Τιούρινγκ/A. Turing αγάπη Αισχύλος Άκης Πάνου Αλ. Μπέρκμαν/Al. Berkman Αλ. Σμέμαν/Al. Schmeman Αλέκα Παπαρήγα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Τομπάζης Αλεξάντερ Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Άνταμ Κέρτις/A. Curtis Άνταμ Σμιθ/Adam Smith Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ.Andy Warhol Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Ιωάννου Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης Άρης Κωνσταντινίδης Άρθουρ Λένινγκ/Arthur Lehning Άρθουρ Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστερά Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand Β. Γκ. Ζέμπαλντ/W.G. Sebald Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Valentin Voloshinov Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτορ Μπούλλα/Victor Bulla Βικτόρ Σερζ/Victor Serge Βίκτορ Σκλόφκσι/Victor Chklovski Βίκτορ Φρανκλ/Victor Frankl Βίκτωρ Ουγκώ/Vicror Hugo Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne βιοτεχνολογία βοηθήματα μνήμης Βολταίρος Βομβάη Βόρειοι Γ. Γκ. Φίχτε/ J. G. Fichte Γ. Τζέης/W. James Γαλαρίες Γένεσις Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος Γιεβγκένι Ζαμιάτιν/Yevgeny Zamyatin Γιόζεφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χάιζινχα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Δάβος Γιώργος Μακρής Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκ. Λούκατς/G. Lukacs Γκέοργκ Βύχνερ/Georg Büchner Γκεοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκεόρκι Λούκατς/Georgy LuKacs Γκετζ Άλυ/Gotz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespear Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου δάσκαλοι Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα δικαιοσύνη ΔΝΤΟΟΣΑΤΡΟϊΚΑΘΕΣΜΟΙ δόγμα Τρούμαν δοκιμασίες Δουβλίνο Ε. Βιλ/E. Will Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς εγωπαθείς διανοούμενοι εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκλογές εκπομπές Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελίας Κανέττι/Elias Canetti Ελίζαμπεθ Άνσκομπ/E. Anscombe Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντγκαρ Λη Μάστερς / Edgar Lee Masters εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός Επενδυτικό περιβάλλον επιβίωση επιστήμη Έρασμος εργασία ερείπια Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbawm Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Έρνστ Μπλοχ/Ernst Bloch Ερυθρογράφος Ετιέν ντε λα Μποεσί/E. de la Boetie Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ. Νταβί/G. Davy Ζ.Π. Βερνάν/J.P. Vernant Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν-Ζακ Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Πιερ Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ζάχα Χαντίντ/Zaha Hadid Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζίγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζιλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauvé Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζορζ Μπατάιγ/Georges Bataille ζωή Η Διεθνής ηθική Θ. Ρόσζακ/Th. Roszak Θανάσης Σβώλος Θάτσερ/Ρήγκαν θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεός Θεοφάνης Μελάς Θίοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ivan Pavlov Ιβάν Τοθργκένιεφ/I. Tourgueniev Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen Ιγνάτιος Λογιόλα ιδεολογία ιδρύματα τέχνης ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Καβαλκάντι/Cavalcanti Κάθλην Ράιν/Kathleen Raine Καλκούτα καλλιτέχνες Καλοκαίρι Καλούμενος Καντ κάπο Καραμανλής Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Μαρξ/Karl Marx Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Χέκερ/Karl Hocker Καρλομάγνος Καρτέσιος/Descartes καταναλωτικοπαραγωγισμός καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό Κιουσόπουλος Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλοντ Λεβί Στρώς/Claude Levy Strauss κοινωνιοποίηση Κομμούνα κομμουνισμός Κονγκό Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορέα Κορνήλιος Καστοριάδης Κορνήλιος/Corneille κορπορατισμός Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού κρίση κρισολογία Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστίν Λαγκάρντ Κρίστοφερ Λας/Ch. Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βαλράς/L. Walras λαβύρινθος Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε Λένιν Λεόν Βαλράς/Léon Walras Λέον Τρότσκι Λέσχη της Ρώμης Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Σεστώφ/Lev Shestov Λίντον Τζόνσον/Lyndon Johnson Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λισιέν Μαλζόν/Lucien Malson λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουί Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Bunuel Λούντβιχ Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ Λυγκέας Λωτρεαμόν Μ. Ντριούρι/M. Drury Μ. Μπένετ/M. Bennet Μαγιακόφκι/Mayakovski μαγιονέζα μαθητές Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάιλς Ντέιβις/Miles Davis Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάπετς Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρί ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Marina Tsvetaeva μαρξιστές-λενινιστές Μαρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορυ Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάϊντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μετανάστευση μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίκαελ Λέβι/Michael Loewy Μικελάντζελο Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni μικροαστισμός Μίλτον Φρίντμαν/Milton Friedmann Μίλτος Σαχτούρης Μιράντα Τερζοπούλου μισαλλοδοξία Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault μισθωτοί σκλάβοι Μιχαήλ Μπακούνιν/Michail Bakunin Μιχαήλ Μπαχτίν/Mikhael Bachtine ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ Μουσείο Ακρόπολης μουσική Μπ. Μάντεβιλ/B. Mandeville Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπάτσης Μπέλα Ταρ/Bela Tarr Μπερνάρντο Σοάρες/Bernardo Soares Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπουκανιέρος Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπρους Σπρίνγκστιν/Bruce Springsteen Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί νεοφιλελευθερισμός Νικ Κέιβ/Nick Cave Νικολό Μακιαβέλλι Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Νταβός νταντά Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντιμίτρι Πρίγκοφ Ντιτρόιτ Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Ο κήπος Ο Μικρός Πρίγκηπας Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Π. Κονδύλης Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν πανσέληνος Παπάγος παράδοση παραλήρημα παραπληροφόρηση Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέρο πένθος Πέπη Ρηγοπούλου Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Παπαθανασίου Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Κλαστρ/Pierre Clastres Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν/P.J. Proudhon πίστη Πίτερ Κρήφτ/Peter Kreeft Πλαστήρας Πλάτωνας Πλεύσις πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προλεταριάτο Προμηθέας Δεσμώτης πρόοδος προπαγάνδα Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Ρ. Τζακομπι/R. Jacobi Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρίνγκο Σταρ/Ringo Star Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ροζα Λουξεμπουργκ Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρομπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρούντι Σαιν Ζυστ/Saint Juste Σαρλ Μπωντλερ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκι/Charles Péguy Σαρλ Φουριέ/Ch. Fourier Σελίν/Céline Σεμπάστιαν Χάφνερ Σέρεν Κίρκεγκωρ/Soren Kierkegaard σθένος Σίγκμουντ Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόν Βέιλ/Simone Weil Σιμόν Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Zizek Σοκούροφ/Sokurov σολιψισμός Σομαλία Σόνια Σουδάν Σουν Τζου σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπιναλόγκα Σπινόζα/Spinoza Σπύρος Κυριαζόπουλος Στάλιν σταλινισμός Στάνλεϊ Καβέλ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συμβολισμός Σύναψις συνείδηση Συνταγή για μαγιονέζα Σύνταγμα συνωμοσιολογία Σφαγεία σχέδιο Μάρσαλ Σωκράτης σώμα Τ. Ρ. Μιλλς/C. W. Mills Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot τα κορδόνια σου! Τάκης Μίχας Τάσος Λάγγης τεστ τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Α. Γκόλντστοουν/J.A. Goldstone/Τζ. Τζ. Μ. Κούτσι/J.M..Coetzee Τζ. Ρ. Σάουλ/J.R. Saul Τζ.Μ. Κούτσι/J.M. Coetzee Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακάρτα Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζέιμς Φρέιζερ/James Frazer Τζέρεμι Μπένθαμ/Jeremy Bentham Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζιανφράνκο Σανγκουινέτι/Gianfranco Sanguinetti Τζιόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζο Στράμερ/Joe Strummer Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ/J.K. Galbraith Τζον Σηρλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Χιούστον/John Houston Τζόρτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τζων Λοκ/John Locke Τζων Φόουλς/John Fowles Το καταραμένο απόθεμα Το Ξεπέρασμα της Τέχνης Τοκβίλ/Tocqueville Τόμας Μαν/Tomas Mann Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ράιντ/Thomas Reid Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τσ. Σ. Περς/Ch. S. Peirce Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία τύψεις Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach υλισμός υπαρξισμός ύπνος υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Β. Μουρνάου/F.W. Murnau Φ. Γιάκομπι/F. Jacobi Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερνάντο Αρρραμπάλ/F. Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρω Φιλανθρωπία φιλία Φίλιπ Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Fyodor Dostoevsky Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φρ. Έμπερτ/Fr. Ebert Φρ. Καραντέκ/F. Caradec Φρ. Φουρκέ/Fr. Fourquet Φρ. Χάγιεκ/Fr. Hayek Φρανκ Ζάπα/Frank Zappa Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Λυοτάρ/François Lyotard Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρεντερικ Τζεϊμσον/Frederick Jameson Φρίντριχ Ένγκελς/Friedrich Engels Φρίντριχ Νίτσε/Friedrich Nietsche Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης Χ. Τζ. Θορώ/H.J. Thoreau Χ.Λ. Μπόρχες/J.L. Borges Χ.Μ Ενζενσμπέργκερ χαρά Χάρι Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χειρτ Μακ/Geert Mak Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse Χίλαρι Κλίντον χιούμορ χίπστερ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χομπς/Hobbes χοντρό δούλεμα Χουάν Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήμα και Μαγεία Χρήστος Βακαλόπουλος χριστιανισμός χρόνια πολλά χρόνος ψέμματα ψυχή Ψυχρή Ιδεολογία ωφελιμισμός AP auld lang syne beton7 Bob Dylan Bob Marley Bodies Christopher Cinemarian CoBrA D-503 dangerfew David Bowie DOCUMENTA Einsatzgruppe D European Media Art Festival F. C. Stanley Frank Zappa gosplan Grafton Happyfew Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere Internationale Lettriste/Λεττριστική Διεθνής Internationale Situationniste/Καταστασιακή Διεθνής intothepill izi Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Moon Keith Richards Krzysztof Kieslowski/Κριστόφ Κισλόφσκι La Commune Les Levres Nues Les Lèvres Nues Malaguena Melanie Pain memento mori mofferism/μοφερισμός Monty Python Necrology Nosotros RadioBubble Raul Zurita/Ραούλ Σουρίτα Raymond Carver/ Ρέϋμοντ Κάρβερ remap 2 Renty Roberto Juarroz RSA Salon De Vortex sexbox Sunrise Tales from the Crypt The Adicts The Beatles The Crass The Great Society The Gun Club The Juniors The Meteors The Morlocks The Please The Rolling Stones The Ruts The Sonic Youth The Stooges The Stranglers The Three Johns The UK Subs The War TwixtLab Vince Taylor Wall Street Journal WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets