25 Μαρτίου 2015

Η Αλίσια Ρόζενμπαουμ και το Δυσαγγέλιο της Ιδιοτέλειας

Άυν Ραντ
(1905-1982)
Στο πλαίσιο των όσων εξερευνούμε εδώ και στις εκπομπές μας σχετικά με τη φύση του κοινωνικού, το ζήτημα της εξατομίκευσης και τα συναφή καυτά θέματα περί δικαιοσύνης, δημοκρατίας, αλήθειας και ηθικής, θα δώσουμε τώρα το λόγο σε μια ακραιφνή θεωρητικό του νεοφιλελευθερισμού. 

Πρόκειται για τη ρωσομερικανίδα Αλίσια Ζινόβιεβνα Ρόζενμπαουμ, γνωστή ως Άυν Ραντ, μια ενδιαφέρουσα γυναίκα, που τα έργα της ενέπνευσαν ανθρώπους όπως ο Άλαν Γκρίνσπαν, o διοικητής της FED, ή ο Άντον Λαβέι, ιδρυτής της «Εκκλησίας του Σατανά», και στην οποία οι κυρίαρχοι χρωστούν μεγάλη υπηρεσία. Για ποιο λόγο το λέμε αυτό;

Διότι με τα λογοτεχνικά έργα της (Κοντά στον Ουρανό, Ο Άτλας επαναστάτησε...), τα κινηματογραφικά σενάριά της και τις θεωρίες της, συνεισέφερε σε μια «μετα-νιτσεϊκή» αντιστροφή των αξιών, με την οποία οι ισχυροί παρουσιάστηκαν ως δήθεν ... θύματα της σύγχρονης κοινωνίας μας, ενώ οι φτωχοί κι αδύναμοι ως ... θύτες!  

Ας την ακούσουμε να εκθέτει τις ιδέες της και στη συνέχεια θα πιάσουμε να τις ξηλώσουμε όπως τους πρέπει.

Η κατά Ραντ αρετή της ιδιοτέλειας

Παραθέτουμε από το κεφάλαιο Τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, στο βιβλίο της Η Αρετή της Ιδιοτέλειας (1964):
«Αν θέλει κανείς να υποστηρίξει μια ελεύθερη κοινωνία, δηλαδή τον καπιταλισμό, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι απαραίτητο θεμέλιό της είναι η αρχή των δικαιωμάτων του Ατόμου. Αν θέλει κανείς να υποστηρίξει τα ατομικά δικαιώματα, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι ο καπιταλισμός είναι το μόνο σύστημα που τα στηρίζει και τα προστατεύει. (...)
Τα ‘‘δικαιώματα’’ είναι μια ηθική έννοια. Είναι η έννοια που παρέχει μια λογική μετάβαση από τις αρχές που καθοδηγούν τις πράξεις του Ατόμου στις αρχές που οδηγούν τις σχέσεις του με τους άλλους. Είναι η έννοια που συντηρεί και προστατεύει την ατομική ηθικότητα μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο −ο δεσμός ανάμεσα στον ηθικό κώδικα ενός ανθρώπου και το νομικό κώδικα μιας κοινωνίας, ο δεσμός ανάμεσα στην ηθική και την πολιτική. Τα δικαιώματα του Ατόμου είναι το μέσον με το οποίο η κοινωνία υποτάσσεται στον ηθικό νόμο. 
Κάθε πολιτικό σύστημα στηρίζεται σε κάποιον ηθικό κώδικα. Ο κυρίαρχος ηθικός κώδικας στην ιστορία του ανθρώπου ήταν διάφορες παραλλαγές του αλτρουιστικού-κολλεκτιβιστικού δόγματος, που υποτάσσουν το Άτομο σε κάποια ανώτερη αυθεντία, μυστικιστική ή κοινωνική. Γι’ αυτό το λόγο, τα περισσότερα πολιτικά συστήματα ήταν απλές παραλλαγές της ίδιας Κρατιστικής τυραννίας. Διέφεραν μόνο σε βαθμό, όχι στη βασική αρχή τους. Σε όλα αυτά τα συστήματα, η ηθική ήταν ένας κώδικας που εφαρμοζόταν πάντοτε στο Άτομο και ποτέ στην Κοινωνία. Η κοινωνία τοποθετούνταν έξω από τον ηθικό νόμο, ως ενσάρκωσή του ή αποκλειστικός ερμηνευτής του, και η εσωτερίκευση της αυτοθυσιαστικής προσφοράς στο κοινωνικό καθήκον θεωρούνταν ως ο κύριος ηθικός σκοπός της επίγειας ανθρώπινης ύπαρξης. […]  
Δεδομένου όμως ότι αυτό που λέμε ‘‘κοινωνία’’ δεν υπάρχει −αφού η κοινωνία δεν είναι παρά ένας αριθμός Ατόμων−, αυτό σήμαινε στην πράξη, ότι οι άρχοντες της κοινωνίας εξαιρούνταν από τον ηθικό νόμο και υπόκεινταν μόνο στα κατά παράδοση τελετουργικά. Έτσι περιβάλλονταν με απόλυτη εξουσία και απαιτούσαν τυφλή υπακοή, με βάση την υπόρρητη αρχή που λέει ότι «Καλό είναι, ό,τι είναι καλό για την κοινωνία (ή για τη φυλή, το έθνος) και τα διατάγματα των αρχόντων είναι η φωνή του καλού επί της γης». Αυτό ίσχυε σε όλα τα κρατιστικά συστήματα, σε όλες τις παραλλαγές της αλτρουιστικής-κολλεκτιβιστικής ηθικής, είτε αυτές ήταν μυστικιστικές, είτε κοινωνικές. (...) 
Η βαθύτερη απ’ όλες τις επαναστατικές επιτυχίες των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής ήταν η καθυπόταξη της κοινωνίας στον ηθικό νόμο. Η αρχή των δικαιωμάτων του Ατόμου αντιπροσώπευε την επέκταση της ηθικότητας από το Άτομο στο κοινωνικό σύστημα, ως περιορισμός της εξουσίας του κράτους, ως προστασία του Ατόμου από την ωμή δύναμη της συλλογικότητας, ως καθυπόταξη του δυνατού στο σωστό. Η ΗΠΑ ήταν η πρώτη ηθική κοινωνία στην ιστορία.  
Όλα τα προηγούμενα συστήματα έβλεπαν το Άτομο σαν ένα μέσο, που όφειλε να θυσιαστεί στους σκοπούς των άλλων, και την κοινωνία σαν ένα αυτοσκοπό. Οι ΗΠΑ είδαν το Άτομο σαν αυτοσκοπό και την κοινωνία σαν ένα μέσο για την ειρηνική, εύτακτη και εκούσια συνύπαρξη των Ατόμων. Όλα τα προηγούμενα συστήματα διακήρυξαν πως η ζωή του Ατόμου ανήκει στην κοινωνία, πως η κοινωνία μπορεί να χρησιμοποιεί το Άτομο όπως της αρέσει και πως την όποια ελευθερία απολαμβάνει το Άτομο, την απολαμβάνει επειδή του το επιτρέπει η κοινωνία, η οποία μπορεί ανά πάσα στιγμή να την ανακαλέσει. Οι ΗΠΑ διακήρυξαν, ότι η ζωή του Ατόμου είναι δικαιωματικά δική του (που σημαίνει: δική του εκ φύσεως και ηθικής αρχής)∙ ότι το δικαίωμα είναι κάτι που ανήκει σε κάθε Άτομο∙ ότι η Κοινωνία δεν έχει, ως κοινωνία, δικαιώματα∙ και ότι μοναδικός ηθικός σκοπός μιας κυβέρνησης είναι η προστασία των δικαιωμάτων του Ατόμου. (...) 
Ένα ‘‘δικαίωμα’’ είναι μια ηθική αρχή, που προσδιορίζει και επιτρέπει την ελευθερία ενός Ατόμου να δρα μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο. Υπάρχει μόνο ένα θεμελιώδες δικαίωμα: το δικαίωμα ενός Ατόμου στη ζωή του. Όλα τα άλλα δικαιώματα απορρέουν από αυτό. Η ζωή είναι μια διαδικασία αυτοσυντηρητικής και αυτοπαραγόμενης δράσης. Δικαίωμα στη ζωή σημαίνει δικαίωμα στην αυτοσυντηρητική και αυτοπαραγόμενη δράση −δηλαδή: ελευθερία του Ατόμου να αναλάβει όλες τις δράσεις που απαιτούνται από τη φύση ενός ορθολογικού όντος για την υποστήριξη, την προαγωγή, την εκπλήρωση και την απόλαυση της ζωή του. Αυτό είναι το νόημα του δικαιώματος στη ζωή, στην ελευθερία και την επιδίωξη της απόλαυσης. Η έννοια του ‘‘δικαιώματος’’ αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στη δράση και ιδίως στην ελευθερία της δράσης. Σημαίνει ελευθερία από κάθε φυσικό καταναγκασμό, πίεση ή παρεμβολή από άλλους ανθρώπους. (...)
Παραβίαση των δικαιωμάτων του Ατόμου σημαίνει εξαναγκασμός του να δράσει ενάντια στην δική του κρίση, ή απαλλοτρίωση των αξιών του. Βασικά, υπάρχει μόνο ένας τρόπος για να γίνει αυτό: με τη χρήση φυσικής δύναμης. Υπάρχουν δυο εν δυνάμει παραβάτες των δικαιωμάτων του Ατόμου: οι εγκληματίες και η κυβέρνηση. Το μέγιστο επίτευγμα των ΗΠΑ ήταν ότι χάραξε ένα σύνορο ανάμεσά τους, απαγορεύοντας στην κυβέρνηση τη νομιμοποιημένη παραλλαγή των δραστηριοτήτων των εγκληματιών.  
Έτσι άλλαξε η λειτουργία της κυβέρνησης: από το ρόλο του άρχονται στο ρόλο του υπηρέτη. Η κυβέρνηση αναλάμβανε να προστατεύσει το Άτομο από τους εγκληματίες και το Σύνταγμα γράφτηκε για να προστατεύσει το Άτομο από την κυβέρνηση. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων δεν στρέφεται εναντίον των εξατομικευμένων πολιτών αλλά κατά της κυβέρνησης. (...)
Πολιτισμένη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία η φυσική βία απαγορεύεται στις ανθρώπινες σχέσεις και στην οποία η κυβέρνηση, δρώντας σαν αστυφύλακας, μπορεί να χρησιμοποιήσει δύναμη μόνο για αντίποινα και μόνο ενάντια σε όσους ξεκινούν τη βία. (...) 
Η εσωτερική αντίφαση της Αμερικής βρίσκεται στους αλτρουιστικούς-κολλεκτιβιστικούς κώδικες. Ο αλτρουισμός είναι ασυμβίβαστος με την ελευθερία, με τον καπιταλισμό και με τα ατομικά δικαιώματα. Είναι αδύνατο να συνδυαστούν η επιδίωξη της ευτυχίας με τη ηθική ενός ζώου που λατρεύει την αυτοθυσία. Αυτό που γέννησε την ελεύθερη κοινωνία, είναι η έννοια των δικαιωμάτων του Ατόμου.(...)
Δικαίωμα στη ζωή σημαίνει ότι το Άτομο έχει το δικαίωμα να συντηρήσει τη ζωή του με τη δουλειά του, σε οποιοδήποτε οικονομικό επίπεδο, ανάλογα με τις ικανότητές του. Δεν σημαίνει να του παρέχουν άλλοι τα απαραίτητα για να ζει. (…) 
Δεν υπάρχει αυτό που λένε ‘‘δικαίωμα στη δουλειά’’. Υπάρχει μόνο το δικαίωμα στο ελεύθερο εμπόριο δηλαδή: το δικαίωμα ενός ανθρώπου να πάρει μια δουλειά αν ένας άλλος άνθρωπος τον προσλάβει.   
Δεν υπάρχει αυτό που λένε ‘‘δικαίωμα στην κατοικία’’. Υπάρχει μόνο το δικαίωμα στο ελεύθερο εμπόριο, δηλαδή το δικαίωμα να χτίσει κανείς ένα σπίτι, ή να το αγοράσει. 
Δεν υπάρχει αυτό που λένε ‘‘δικαίωμα σ’ ένα δίκαιο μισθό’’, ή ‘‘σε μια δίκαιη τιμή’’. Υπάρχει μόνο το δικαίωμα να πληρώσει κανείς ένα μισθό, να προσλάβει έναν άνθρωπο, ή ν’ αγοράσει το προϊόν του.  
Δεν υπάρχει αυτό που λένε ‘‘δικαιώματα των καταναλωτών’’ να έχουν γάλα, παπούτσια, κινηματογραφικές ταινίες ή σαμπάνια. Υπάρχει μόνο το δικαίωμα να παράξει κανείς αυτά τα προϊόντα.   
Δεν υπάρχουν ‘‘δικαιώματα’’ ιδιαίτερων ομάδων, δεν υπάρχουν ‘‘δικαιώματα των αγροτών, των εργατών, των επιχειρηματιών, των υπαλλήλων, των εργοδοτών, των γέρων, των νέων, των εμβρύων’’. Υπάρχουν μόνο τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ως δικαιώματα κάθε Ατόμου και όλων των ανθρώπων ως Άτομα. (…)  
Οι μοναδικοί υπερασπιστές των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι εκείνοι που υπερασπίζονται τον καπιταλισμό του laissez-faire (...)
Περιμένω λίγο να ξανάρθουν οι τρίχες μας στη θέση τους. Εντάξει; Πάμε. 

Κριτική των θέσεων της Άυν Ραντ

Το πρώτο που εντυπωσιάζει στη φιλοσοφία της Άυν Ραντ, δεν είναι το γεγονός ότι υπερασπίζεται την ιδιοτέλεια −κι άλλοι το έχουν κάνει, αλλά σε στυλ υποτίθεται «ουδέτερο», «μη αξιολογικό» και «επιστημονικό». Είναι ότι την προβάλλει ως ηθική αρετή

Όμως, το να υποστηρίζει κανείς κάτι ως ηθική αρετή, φέρει μια συγκεκριμένη αξίωση: την αξίωση αυτό το κάτι να αναγνωριστεί ως κοινωνική αξία, δηλαδή ως αξία δεσμευτική της κοινωνίας. Η Ραντ το γνωρίζει πολύ καλά αυτό και γι' αυτό το λόγο προβάλει ως αιχμή του δόρατος των θεωριών της την εξύψωση της ιδιοτέλειας σε ηθική αρετή.

Τι σημαίνει όμως αυτή η εξύψωση; Τι ακριβώς εξυψώνει;

α. Η κοινωνία ως «αριθμός Ατόμων»

Πριν το δούμε, ας εξετάσουμε με ποιον τρόπο χτίζει το οικοδόμημά της. Διότι υπάρχει πράγματι ένα πρωταρχικό αξίωμα, πάνω στο οποίο στερεώνει το δόρυ της και το οποίο, εάν περάσει απαρατήρητο ή το δεχτεί κανείς σαν αυτονόητο, ή έστω λογικό, διαβρώνει εύκολα τις αντιρρήσεις στις νεοφιλελεύθερες προτάσεις της, αφού είναι γνωστό πως αν καταπιείς το γάιδαρο, και πόσο μάλλον αν τον βρεις και νόστιμο, δύσκολα θ’ αποφύγεις να φας και την ουρά του!

Το αξίωμα αυτό είναι το «νομιναλιστικής» έμπνευσης αξίωμα ότι οι έννοιες που αναφέρονται σε συλλογικές οντότητες (κοινωνία), δεν αναφέρονται σε κάτι το πραγματικό, αλλά αποτελούν απλώς λέξεις βολικές κατά σύμβαση. Αυτό το αξίωμα τοποθετεί η Ραντ πριν από τον καταιγισμό των προκλητικών της «δεν υπάρχει» («δεν υπάρχει αυτό που λέμε δικαίωμα στη δουλειά», κ.ο.κ.) και μέσα από αυτό ακριβώς εκθέτει την πεμπτουσία των καπιταλιστικών κανόνων: «Αυτό που λέμε ‘‘κοινωνία’’ δεν υπάρχειη κοινωνία δεν είναι παρά ένας αριθμός Ατόμων».

Οι καλοί αναγνώστες μας γνωρίζουν ήδη −π.χ. από την ανάρτησή μας «Αν είμαστε ο καθένας μας σωστός, συνεπής και υπεύθυνος…» μεταξύ άλλων−, πόσο αστήρικτο και εκτός πραγματικότητας είναι το παραπάνω αξίωμα. Αυτό που λέμε «κοινωνία», όχι μόνον υπάρχει αλλά, επιπλέον, δεν είναι ούτε «αριθμός Ατόμων», ούτε «άθροισμα Ατόμων», ούτε και «συλλογή Ατόμων». Αν δεν υπήρχε αυτό που λέμε «κοινωνία», τότε δεν θα υπήρχε ούτε αυτό που λέμε «κοινωνική σχέση» ως ένα ιδιαίτερο, διακριτό και από τα άτομα και από το όποιο άθροισμά τους πεδίο ζωής, μέσα και πάνω στο οποίο σφυρηλατούνται οι θεσμοί, οι νόμοι, η πολιτική, τα ήθη, τα έθιμα, τα τελετουργικά και όλες οι εκδηλώσεις της κοινωνικότητας του ανθρώπινου όντος.

Εξοβελίζοντας λοιπόν την κοινωνία από το χώρο της ουσιώδους πραγματικότητας σε αυτόν των φαντασμάτων («δεν υπάρχει»), η Ραντ αναδεικνύει το Άτομο ως την μόνη ουσιώδη πραγματικότητα του ανθρώπου. Και αφού το «συμβεβηκός», το μη-ουσιώδες δεν μπορεί παρά να υποτάσσεται στο ουσιώδες και να το υπηρετεί, η κοινωνία, ή ό,τι τελοσπάντων απομένει ως κοινωνία στο σχήμα της Ραντ ως έκφραση του συλλογικού (ένα «κράτος-αστυφύλακας», για να το πούμε ωμά μεν, με τα δικά της πάντως λόγια), οφείλει ασφαλώς να υποτάσσεται στο Άτομο και να το υπηρετεί σαν «ένα μέσο για την ειρηνική, εύτακτη και εκούσια συνύπαρξη των Ατόμων». Μα τον Χομπς!

β. Πώς προτείνεται η ιδιοτέλεια ως αρετή

Με αυτό τον τρόπο η Ραντ αναδεικνύει εξαρχής το Άτομο ως υπέρτερο της Κοινωνίας και ετοιμάζεται για το επόμενο βήμα: το εγκώμιο της Ιδιοτέλειας. Πώς; Προτάσσοντας το ιδιοτελές Άτομο ως φορέα αρετής!

Για να το κάνει αυτό, πρέπει προηγουμένως να ξευτελίσει μια θεμελιώδη διάσταση του κοινωνικού. Να μειώσει το κοινωνικό όχι μόνο ως σχέση προς τον Άλλον, αλλά βαθύτερα ακόμα: ως  ενδιαφέρον και μέριμνα προς τον Άλλον

Πώς το κάνει; Το επιχειρεί βήμα βήμα:

1) εξομοιώνοντας αυθαίρετα το κοινωνικό με το «κολλεκτιβιστικό» (που δεν αποτελεί παρά μια ορισμένη αντίληψη του κοινωνικού), 
2) συνταυτίζοντας το κολλεκτιβιστικό με το «τυραννικό», και τέλος 
3) εμπλέκοντας τους με τον αλτρουισμό: ο αλτρουισμός σε συμπαιγνία με τον κολλεκτιβισμό υψώνουν, λέει, όλες τις παραλλαγές της «κρατιστικής τυραννίας» επί της γης!

Απίθανο σκεπτικό, αν και όχι τόσο πρωτότυπο. Στόχευσή του; Παρουσιάζοντας τον αλτρουισμό αλληλένδετο με την τυραννία, προσδοκά να περιβληθεί με φωτοστέφανο η Ιδιοτέλεια. Ακριβώς μάλιστα φωτοστέφανο, διότι, όπως είπαμε, η Ραντ δεν θέλει απλώς να θέσει την Ιδιοτέλεια ως κάποια «φυσική ιδιότητα» του ανθρώπου, αλλά σαν ηθική αρετή. Αφού, θέλει να μας πει, ο αλτρουισμός (πχ οι θεσμοί κοινωνικής πρόνοιας, για να το πούμε πιο συγκεκριμένα) οδηγεί στην τυραννία, τότε προφανώς στην ελευθερία οδηγεί το αντίθετό του, δηλαδή η ιδιοτέλεια!

Βλέπετε, η έννοια του αλτρουισμού προσδιορίζει τη μέριμνα προς τον Άλλον στην πιο κρίσιμη και δύσκολή της όψη και γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να εξευτελιστεί προς δόξαν του νεοφιλελεύθερου «laissez-faire». Ποια είναι αυτή η κρίσιμη και δύσκολη όψη; Είναι ότι, η ιδέα του αλτρουισμού υποθέτει πως μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία δεν υπάρχουν «ισοδύναμα Άτομα», αλλά Ισχυροί και Αδύναμοι. Έτσι, ο αλτρουισμός ως αξία ορίζει πως η Ισχύς δεν πρέπει να αποτελεί βάση για προνόμια σε βάρος του Αδύναμου αλλά, απεναντίας, εφαλτήριο για «διακονία» του: π.χ. ο σωματικά ισχυρότερος οφείλει να υπερασπίζεται τον αδύναμο∙ εκείνος που γνωρίζει περισσότερα, πρέπει να τα μεταδίδει στους άλλους όχι για να τους επιβληθεί αλλά για να τους μεταδώσει τη δύναμη αυτής της γνώσης∙ όποιος έχει, οφείλει να τα μοιράζεται με όποιον δεν έχει.

γ. Η ηθική αποδέσμευση των Ισχυρών σε βάρος των Αδυνάτων: ένας νεοφιλελεύθερος νιτσεϊσμός

Η απόρριψη και η, μοδάτη πλέον σήμερα, συκοφάντηση της έννοιας και της αξίας του αλτρουισμού, δεν σημαίνει λοιπόν κανέναν «άνεμο ελευθερίας». Σημαίνει πάρα πολύ απλά την ηθική αποδέσμευση των Ισχυρών από τους Αδύναμους, ή ακόμα πιο απλά την επικράτηση της ιδέας ότι οι Ισχυροί δεν οφείλουν τίποτα στους Αδύναμους∙ οι Αδύναμοι καλά να πάθουν και να πάνε να πνιγούν!  

Ιδού λοιπόν στο σύνολό του το οπλοστάσιο της Άυν Ραντ και των ομοούσιων αδερφών της:
  • εξοβελισμός της Κοινωνίας από το πεδίο του ουσιώδους∙
  • αναγόρευση του Ατόμου ως μόνου ουσιώδους∙ 
  • ταύτιση του κοινωνικού με το ασφυκτικά κολλεκτιβιστικό∙
  • ξευτελισμός της μέριμνας προς τον Άλλον δια της εξομοίωσής της με την «κολλεκτιβιστική τυραννία»∙
  • η Ιδιοτέλεια είναι ηθική αρετή και μάλιστα η υπέρτερη αρετή.
Είναι γνωστή η μεγάλη «αντιστροφή αξιών», την οποία σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή επιχείρησε ο Νίτσε. Πράγματι, ό,τι θετικό κι αν εντοπίζει κανείς στη φιλοσοφία του, υπάρχει σε αυτήν ένα πάρα πολύ σκοτεινό βάθος που απαγορεύεται να παραβλέπουμε. Ποιο είναι αυτό; 

Είναι ότι ο Νίτσε άλλαξε την πολικότητα μεταξύ Ισχυρού και Αδύναμου, παρουσιάζοντας τον Ισχυρό, όχι πλέον ως θύτη του Αδύναμου, αλλά σαν τον «ηρωικό δημιουργό αξιών», ο οποίος εξαιτίας της «αυθεντικής βουλητικής δύναμής» του ως Άτομο γίνεται, λέει, μόνιμο θύμα της «μνησικακίας» του Αδύναμου! Ο οποίος κατά Νίτσε αδύναμος, μην έχοντας ως Άτομο τη δύναμη του Ισχυρού για να τον αντιμετωπίσει σαν ίσος προς ίσον, γίνεται (υποτίθεται) θύτης του με το να συγκροτείται με τους άβουλους ομοίους σε Ομάδα, Μάζα, ή Όχλο, κηρύσσοντας για το σκοπό αυτό, σε βάρος κάθε έννοιας «αυθεντικότητας», ψευδείς αξίες όπως ο αλτρουισμός ώστε να κρύψει πίσω τους την μόνη αληθινά κινητήρια δύναμή του, τη μνησικακία!

Βέβαια το εγχείρημα του Νίτσε, ως ακραία ρομαντική έκφραση της εξέγερσης του νεωτερικού Ατόμου σε μια εποχή που μαχόταν να ξεφορτωθεί τα τελευταία κολλεκτιβιστικά βάρη του μεσαιωνικού-φεουδαρχικού Συλλογικού, παρέμενε έντονα αμφιταλαντευόμενο και οπωσδήποτε καθόλου φιλικό προς την (τότε) καθεστηκυία τάξη πραγμάτων. Οπότε με αυτή την έννοια, είναι κάπως άτοπο να μιλάμε για «νιτσεϊκό σύστημα ιδεών». 

Όμως δεν είναι ολότελα άτοπο, ίσα-ίσα είναι κρίσιμο να υπογραμμίσουμε πως, έναν αιώνα αργότερα, χωρίς τις αμφιταλαντεύσεις και την ποιότητα του Νίτσε, με επιπλέον στήριγμα το ότι η νιτσεϊκή «αντιστροφή αξιών» αποτελεί πλέον κυρίαρχη ιδέα (=ιδέα των κυρίαρχων), και γι’ αυτό  πολύ πιο σχηματικά, ξερά κι αδιάντροπα, αλλά στα ίδια αυτά σκοτεινά μονοπάτια παραπατώντας, η Ραντ έρχεται −με τα αναγκαία ρετουσαρίσματα: στη θέση λ.χ. της νιτσεϊκής δύναμης έχει βάλει την «ικανότητα», στη θέση της βούλησης την «φυσική ιδιοτέλεια» και στη θέση του όχλου την «κοινωνία» ή την «κυβέρνηση» − να μας παρουσιάσει τον δικό της Ήρωα και πάλι ως το αυθεντικό Άτομο που υποφέρει από την κολλεκτιβιστική Μάζα των αδύναμων και την «τυραννία» του αλτρουισμού.

Η δική μας θέση: υπέρ και πέραν του Ατόμου

Οφείλουμε λοιπόν πριν κλείσουμε, να ανοίξουμε λιγάκι το φακό μας και αντί να μείνουμε απλώς στην αντιπαράθεση με τη θεωρία της Ραντ και των ομοίων της, να τους καταπιούμε! Διότι, για εμάς, δεν υπάρχει θέμα να εξοβελίσουμε το Άτομο από τη σφαίρα της ουσιώδους πραγματικότητας, όπως το θέλει μια ορισμένη αντίθεση στο νεοφιλελευθερισμό, ανοιχτή πράγματι στον κίνδυνο μιας κολλεκτιβιστικής υποστροφής. Δεν θα υποστηρίξουμε το κοινωνικό ταυτίζοντάς το, εναντίον της Ραντ, με διάφορες παραλλαγές κολλεκτιβιστικής ιδιοτέλειας, αλλά απεναντίας θα το υποστηρίξουμε στην αντίθεσή του τόσο προς το Άτομο όσο και προς την κολλεκτιβιστική Μάζα.

Χρειάζεται γι’ αυτό να σκεφτούμε ένα ερώτημα: Εάν η κοινωνία υπάρχει και μάλιστα αποτελεί ουσιώδη πραγματικότητα για τον άνθρωπο, τότε τι είναι «αυτό» που συγκροτεί, συνθέτει και συντηρεί στην ύπαρξη μια κοινωνία; 

Λίγο προσεκτικοί να είμαστε, θα δούμε ότι «αυτό» δεν είναι ούτε το Άτομο στην ιδιοτέλειά του (έναντι των άλλων Ατόμων και του Συλλογικού), ούτε η Συλλογικότητα στη δική της ιδιοτέλεια (έναντι των άλλων Συλλογικών και του Ατόμου), αλλά μια «ενδιάμεση» συνθετική δραστηριότητα παραγωγής και θέσμισης τρόπων συνύπαρξης. 

Και αν επιμείνουμε λιγάκι ακόμα, θα δούμε ίσως πως η δραστηριότητα αυτή δεν μπορεί να παραμένει ζωντανή παρά σαν άθλημα δημιουργικής μέριμνας και ελευθερίας στο Στάδιο που επιγράφεται «η ελευθερία μου αρχίζει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του Άλλου».







8 σχόλια:

Μπόρις Καρλόφ είπε...

Εξαιρετικό κείμενο γιατί διαφωτίζει απολυτα την πεμπτουσία της φιλοσοφίας του νεοφιλελευθερισμού. Θα πρέπει να βάλει πολλούς σε σκέψεις. Γιατί έχει περάσει σαν "αντεξουσιαστική" μια γκάμα ιδέων που στην τελική είναι καταντίπ νεοφιλελεύθερες! Μπράβο για την κριτική που την ξηλώνει συνοπτικά αλλά ξεκάθαρα και σε βάθος!

Σεργκει Ποτ είπε...

Αυτή με την Αλίσια ήταν η καλύτερη εκμπομπή σας μέχρι στιγμής....γιατί σα πολλά μας τα έκαναν.

Ανώνυμος είπε...

Η πιο ξεκάθαρη έκθεση των αρχών του Νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή του ύστερου καπιταλισμού. Μπράβο!

Ανώνυμος είπε...

Άγγελος Δυσάγγελος
Μας ήρθε από μακριά
Γερμένος πάνω σ' ένα
πορτοφόλι

συνονόματος είπε...

http://www.openculture.com/2016/12/when-ayn-rand-collected-social-security-medicare.html

(Δεν είμαι ρομπότ) ...χαχα

JohnHollowsky είπε...

@ Συνονόματε, πολύ καλό!
"Στο τέλος της ζωής της η Άυν Ραντ ανακάλυψε, σε πείσμα των ιδεών της, πως ήταν απλά ένα ανθρώπινο πλάσμα, που χρειαζόταν βοήθεια" κι έτσι προσέφυγε στο εθνικό σύστημα υγείας, που περιφρονούσε... Όμως: "πέθανε το 1982, την ώρα που ο θαυμαστής της, Άλαν Γκρίνσπαν, έβαζε σε πράξη τις ιδέες της με την κυβέρνηση Ρήγκαν".
Σ' ευχαριστούμε!

Ανώνυμος είπε...

ΔΥΣΤΟΠΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ
(ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗ ΡΑΝΤ)
https://www.hereticalideas.gr/2019/07/dystopia-kai-neofileleftherismos.html

JohnHollowsky είπε...

@ Ανώνυμε/η, ευχαριστούμε για την παραπομπή στο ενδιαφέρον κείμενο "Δυστοπία και νεοφιλελεύθερισμός". Συμφωνούμε!

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1100 1789 1900 190cm 1917 1939 1940 1944 1965 1967 1968 1978 1980 2008 Α. Σβιατόγκορ/А. Святогор Αγγλία Αδάμ Σμιθ/Adam Smith Αθήνα Αιδ. Μπίλι/Rev Billy Αισχύλος Άκης Πάνου Ακρόπολη Αλαίν Καγιέ/Alain Caillé Άλαν Τιούρινγκ/Alan Turing Άλασνταιρ Μακιντάιρ/Alasdair MacIntyre Αλβέρτος Αϊνστάιν/Albert Einstein Αλβέρτος ο Μέγας Αλέξανδρος Κοζέβ/Alexandre Kojève Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Σμέμαν/Александр Шмеман Αλέξανδρος Σοκούροφ/Алекса́ндр Соку́ров Αλέξανδρος Τομπάζης Αλέξανδρος Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλεξάντερ Μπέρκμαν/Александр Беркман Αλέξης Ασλάνογλου Αλέξης Καλοφωλιάς Αλέξης ντε Τοκβίλ/Alexis deTocqueville αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Αλμπέρ Καμύ/Albert Camus Άλμπερτ Σπέερ/Albert Speer Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλμπέρτο Καβαλκάντι/Alberto Cavalcanti Άλμπρεχτ Ντύρερ/Albrecht Duhrer Άλντους Χάξλεϊ/Aldus Haxley Αλταμίρα Αναξίμανδρος ανάπτυξη αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κοκκίνου Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Άνσελμος Γιάπε/Anselm Jappe Άνταμ Κέρτις/Adam Curtis Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ/Antoine de Saint-Exupéry Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης-Καλούμενος-Μπάτσης Άρης Αλεξάνδρου Άρης Κωνσταντινίδης Άρης Μπερλής Αρθούρος Λένινγκ/Arthur Lehning Αρθούρος Σοπενχάουερ/Arthur Schopenhauer Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Άυν Ραντ/Ayn Rand αυτοπεριδίνηση αυτοπεριστρεφόμενοι διανοούμενοι Αφρική Β.Α. Μότσαρτ/W.A/ Mozart Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Валенти́н Воло́шинов Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενετιά Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτωρ Μπούλλα/Виктор Буллаa Βίκτωρ Ουγκώ/Victor Hugo Βίκτωρ Σερζ/Ви́ктор Киба́льчич Βίκτωρ Σκλόφκσι/Ви́ктор Шкло́вский Βίκτωρ Φρανκλ/Victor Frankl Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ/Wienfried G. Sebald βιοτεχνολογία Βλαδίμιρος Λένιν/Влади́мир Ле́нин Βλαντίμιρ Μαγιακόφκι/Влади́мир Маяко́вский βοηθήματα μνήμης Γαλλία Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γερμανία Γιάννηδες Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χουιζίνγκα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Μακρής Γιώργος Νικολαΐδης Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκαίτε/Goethe Γκέοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκετζ Άλυ/Götz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκιόργκι Λούκατς/György Lukács Γκουίντο Καβαλκάντι/Guido Cavalcanti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespeare Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα Διεθνής δικαιοσύνη δοκιμασίες Δουβλίνο Δραπετσώνα δυσφορία Έ. Λ. Μάστερς / Ε. L. Masters Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς Εδουάρδος Βιλ/Edouard Will εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκπομπές Ελβετία Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Ηλιοπούλου Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελισάβετ Άνσκομπ/Elizabeth Anscombe Εμίλ Μπενβενίστ/Emile Beneveniste Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Καντ/Emmanuel Kant Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντσο Τραβέρσο/Enzo Traverso εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός επιβίωση επιστήμη εργασία ερείπια Ερίκ Σατί/Eric Satie Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbaum Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Ερνστ Μπλοχ/Ernst Bloch ΕΣΣΔ Ετιέν Ντε λα Μποεσί/Etien De la Boetie Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez Ευγένιος Ζαμιάτιν/Евге́ний Замя́тинn Ευγένιος Ιονέσκο/Eugene Ionesco ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ.-Π. Βουαγιέ/J.-P. Voyer Ζ.-Π. Ντιτέιγ/J.-P. Duteuil Ζ.-Π. Σαρτρ/J.-P. Sartre Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν Μπωντριγιάρ/Jean Baudrillard Ζαν-Ζακ Ρουσσώ/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν-Πιέρ Βερνάν/Jean Pierre Vernant Ζαπατίστας Ζάχα Χαντίντ/Zahā Ḥadīd Ζεράρ Νταβί/Gerard Davy Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauve Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζύγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζυλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζυλ Ντωβέ/Gilles Dauvé ζωή Ζωρζ Μπατάιγ/Georges Bataille ηθική Ηλίας Κανέττι/Elias Canetti ΗΠΑ Θανάσης Σβώλος Θατσερήγκαν/Thatchereagan θέαμα/spectacle Θένια Κουτρουμπή Θεολόγος Βοσταντζόγλου Θεός Θεοφάνης Μελάς Θεσσαλονίκη Θήοντορ Ρόζακ/Theodore Roszak θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Θωμάς Ιμπάνιεθ/Tomás Ibáñez Ι.Θ. Κακριδής Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ива́н Па́влов Ιβάν Τουργκένιεφ/Иван Тургенев Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen ιδεολογία ιδρύματα τέχνης Ιερεμίας Μπένθαμ/Jeremy Bentham ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Ιωσήφ Μπλοχ/Joseph Bloch Ιωσήφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen Ιωσήφ Στάλιν/Ио́сиф Ста́лин Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Κάθλην Ρέιν/Kathleen Raine καλλιτέχνες Καλοκαίρι Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Γκέοργκ Μπύχνερ/Karl Georg Büchner Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Σμιτ/Karl Schmidt Κάρολος Δαρβίνος/Charles Darwin Κάρολος Μαρξ/Karl Marx Κάρολος ο Μέγας Κάρολος Φουριέ/Charles Fourier Καρτέσιος/Descartes Καταστασιακή Διεθνής/Internationale Situationniste καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κεν Λόουτς/Ken Loach Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό κεφαλαιοκρατία Κίνα Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλερ Οζιάς/Claire Auzias Κλωντ Λεβί-Στρώς/Claude Lévi-Strauss Κομμούνα κομμουνισμός Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κόρα Ντάιαμοντ/Cora Diamond Κορνήλιος Καστοριάδης Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστόφ Κισλόφσκι/Krzysztof Kieslowski Κρίστοφερ Λας/Christopher Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Καραμανλής Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κώστας Χριστοδούλου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βίτγκενσταϊν/L. Wittgenstein Λα Μετρί/ La Mettrie Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε/老子 Λαρς φον Τρίερ/Lars von Trier λενινισμός Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λετριστές/Lettristes Λέων Βαλράς/Léon Walras Λέων Σεστώφ/Лев Шесто́в Λέων Τρότσκι/Лев Тро́цкий Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford. οικονομία λογική Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Βύρων/Lord Byron Λουί Αραγκόν/Louis Aragon Λουί Μαλ/Louis Mal Λουΐ ντε Σαιν Ζυστ/Louis de Saint Juste Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Buñuel Λουσιέν Μαλζόν/Lucien Malson Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ/L & D Matlock Λυγκέας Λωτρεαμόν/Lautréamont μαγεία Μάης '68 Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάκης Μηλάτος Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ/Malcolm X μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρία ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Мари́на Цвета́ева Μάρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορι Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτζορι Ρόουλινγκ/Marjorie Rowling Μάρτιν Λούθερ Κινγκ/M.L. King Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάιντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μελούνα Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίλτος Θεοδοσίου Μίλτος Σαχτούρης Μίλτων Φρίντμαν/Milton Friedmann Μιράντα Τερζοπούλου Μιριέλ Μπαρμπερί/Muriel Barbery Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Πικολί/Michel Piccoli Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault ΜισέλΤουρνιέ/Michel Tournier Μιχαήλ Θερβάντες/Miguel Cervantes Μιχαήλ Λέβι/Michael Loewy Μιχαήλ Μπακούνιν/Михаил Бакунин Μιχαήλ Μπαχτίν/Михаи́л Бахти́н Μιχαήλ Φουκώ/Michel Foucault Μιχαηλάγγελος Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni Μόρις Ντρούρι/Maurice Drury μουσική Μουσταφά Καγιάτι/Mustafa Khayati μοφερισμός/mofferism Μπαρούχ Σπινόζα/Baruch Spinoza Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπέλα Ταρ/Béla Tarr Μπέρναρντ Μάντεβιλ/Bernard Mandeville Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιόρκ Γκουμνστότερ/Björk Guðmundsdóttir Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπριζίτ Μπαρντό/Brigitte Bardot μυστικισμός Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Α. Μπερντγιάεφ/ Н/ А. Бердя́ев Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί Νέα Ζηλανδία νεοφιλελευθερισμός Νικολό Μακιαβέλλι/Niccolò Machiavelli Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias νους Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Ντ. Χάνκοκ/D. Hancock Ντεζιντέριος Έρασμος/Desiderius Erasmus Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντμίτρι Πρίγκοφ/Дми́трий При́гов Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιος Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ούγος του Σαιντ Βίκτορ/Hugh of Saint Victor Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Ουόλτ Ουΐτμαν/Walt Whitman Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης Παπάγος παπαρολογία παράδοση παραπληροφόρηση Πασκάλ Ενζέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέο/Pedro Mateo Πέπη Ρηγοπούλου περιπέτεια Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Κορνήλιος/Pierre Corneille Πέτρος Παπαθανασίου Πέτρος-Ιωσήφ Προυντόν/Pierre-Joseph Proudhon Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Κρηφτ/Peter Kreeft Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουίντς/Peter Winch Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Μπουρντιέ/Pierre Bourdieu Πλαστήρας Πλάτωνας πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προαίρεση προεκλογικά μηνύματα προλεταριάτο Προμηθέας προπαγάνδα Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Πωλ Ρικέρ/Paul Ricoeur Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ραούλ Σουρίτα/Raul Zurita Ρας Ρίις/Rush Rhees Ράσελ Τζάκομπι/Russel Jacobi Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρενέ Κλερ/ René Clair Ρέυμοντ Κάρβερ/Raymond Carver Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Μοράν/Richard Moran Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρόμπερτ Μπράουνινγκ/Robert Browning Ρόμπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Ρέντφορντ/Robert Redford Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρομπέρτο Χουαρόθ/Roberto Juarroz Ρωσία Σαίξπηρ/Shakespeare Σαν Φρανσίσκο Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Μπωντλέρ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκί/Charles Péguy Σέρεν Κίρκεγκωρ/Søren Kierkegaard Σέσιλ ντε Μιλ/Cecil DeMille σθένος Σιγισμούνδος Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόνη Βέιλ/Simone Weil Σίμων Λέις/Simon Leys σινεμά Σίντνεϊ Λιουμέτ/Sidney Lumet Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Žižek Σόνια σοσιαλδημοκρατία Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα Σουηδία Σουν Τζου/ 孫子 σουρεαλισμός σοφία σοφιστική Σπύρος Κυριαζόπουλος σταλινισμός Σταμάτης Πολενάκης Στάνλεϊ Κάβελ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου Σύνταγμα σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot Τάκης Μίχας Τάλκοτ Πάρσονς/Talcott Parsons Τάσος Λάγγης ΤΒΧΣ Τέοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Ρ. Σάουλ/J. R. Saul Τζ. Στ. Μιλλ/J. St. Mill Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακ Α. Γκόλντστοουν/Jack A. Goldstone Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζένια Σενμπάουμσφελντ/G. Schönbaumsfeld Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζον Κ. Γκαλμπρέιθ/John K. Galbraith Τζον Λοκ/John Locke Τζον Μ. Κούτσι/John M. Coetzee Τζον Ρωλς/John Rawls Τζον Σερλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Φ. Κέννεντυ Τζον Φόουλς/John Fowles Τζον Χιούστον/John Houston Τζον Ώστιν/John Austin Τζορτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζουζέπε Πίνοτ-Γκαλίτσιο/Giuseppe Pinot-Gallizio Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ρηντ/Thomas Reid Τόμας Χομπς/Thomas Hobbes Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία Τρανσχιουμανισμός Τριλεκτική Μέθοδος Τρόικα Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Ράιτ Μιλλς/Charles Wright Mills Τσαρλς Σ. Περς/Charles S. Peirce Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach Υβ Μισώ/Yves Michaud υλισμός υπαρξισμός υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερδινάνδος Σελίν/Ferdinand Céline Φερνάντο Αρρραμπάλ/Fernando Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρο Φιλανθρωπία φιλία Φίλιππος Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Фёдор Достоевский Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φραγκίσκος Λυοτάρ/François Lyotard Φραγκίσκος Φουρκέ/François Fourquet Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Γκρουά/François Grua Φρανσουά Καραντέκ/François Caradec Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φρανσουά Φουρκέ/François Fourquet Φρανσουά-Μαρί Βολταίρος/François-Marie Voltaire Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρειδερίκος Έμπερτ/Fredrich Ebert Φρειδερίκος Ένγκελς/Friedrich Engels Φρειδερίκος Μουρνάου/Friedrich Murnau Φρειδερίκος Νίτσε/Friedrich Nietsche Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρέντερικ Τζέιμσον/Frederick Jameson Φρήντριχ Γιάκομπι/Friedrich Jacobi Φρήντριχ Χάγιεκ/Friedriech Hayek φρίκη Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φώτης Τερζάκης Χ. Λ. Μπόρχες/J. L. Borges Χ. Μ. Εντσενσμπέργκερ/H. M. Enzensberger χαρά Χάρβαρντ Χάρι Χόλε Χάρυ Γκουγκενχάιμ/Harry Guggenheim Χάρυ Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χέερτ Μακ/Geert Mak Χένρικ Ίψεν/H. Ibsen Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse χιούμορ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χουάλ Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήστος Βακαλόπουλος Χριστός χρόνος ψυχή ωφελιμισμός Bar Beduin beton7 BHL Biennale Bob Marley Bodies Bruce Springsteen Cinemarian dada dangerfew David Bowie DAVOS DOCUMENTA Einsatzgruppe D EMAF Frank Zappa Gaston Bachelard/Γκαστόν Μπασλάρ Happyfew HighSpeedAcces Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere intothepill izi Jazz Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Richards lifestyle Malaguena media memento mori Miles Davis Monty Python Muppet Show nem68 Nick Cave Nosotros RadioBubble Renty robe de chambre Salon De Vortex Scott Asheton Serajevomag sexbox Svetlana Alexievits/Σβετλάνα Αλεξίεβιτς Tales from the Crypt TESTS! The Guardian TwixtLab urban hacking Vince Taylor Wall Street Journal wobblies Zabriskie Point Zoviets