09 Νοεμβρίου 2016

Χάκερ vs Νευροεπιστήμονες


«Σήμερα, το μεγαλύτερο εμπόδιο στο δρόμο για μια καθαρότερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο στον οποίο ζούμε είναι ο επιστημονισμός, ο οποίος διαποτίζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε και την κουλτούρα μας. Έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε πως εάν ένα πρόβλημα είναι σοβαρό, τότε η επιστήμη θα βρει τη λύση του∙ και πως, αν η επιστήμη δεν βρίσκει τη λύση του, τότε μάλλον το πρόβλημα δεν είναι σοβαρό. Αυτό βέβαια είναι τελείως λάθος.

Η κυριαρχία του επιστημονισμού είναι ολοφάνερη στη λατρεία των μμε για τις νευροεπιστήμες. Όλη την ώρα ακούς εκεί ανθρώπους να λένε για τον εγκέφαλό τους, τι κάνει ή τι δεν κάνει ο εγκέφαλός τους, τι τους βάζει ή τι τους λέει να κάνουν ο εγκέφαλός τους, κ.ο.κ. Έτσι, ένα σωρό παρανοήσεις έχουν πλέον αρχίσει να διαποτίζουν την καθημερινή ομιλία των τηλεθεατών. Αυτό είναι ολέθριο και πάρα πολύ σοβαρό. Διότι οι παρανοήσεις αυτές δεν εκπέμπονται διαθλαστικά απλώς και μόνο από τους δημοσιογράφους, αλλά κατευθείαν από τους ίδιους τους νευροεπιστήμονες. Πράγματι, σε όποιο τομέα κι αν δουλεύουν, θα δούμε ότι θεωρούν πως αυτό που εξηγεί την ανθρώπινη συμπεριφορά, τη σκέψη μας, τις πεποιθήσεις μας, τις ελπίδες μας ή τους φόβους μας, είναι οι εγκεφαλικές διεργασίες. Πιστεύουν δηλαδή στ’ αλήθεια πως αυτός που σκέφτεται, συλλογίζεται, κρίνει, ζυγιάζει, πιστεύει, φοβάται κι ελπίζει είναι ο εγκέφαλος.

Αυτή η ιδέα δεν είναι προϊόν της επιστημονικής έρευνας, αλλά απότοκος εννοιολογικής σύγχυσης, από την οποία οφείλουμε ν’ απαλλαγούμε. Στην αντίρρηση ότι, θέλοντας να παρέμβουμε διορθωτικά στις εννοιολογικές συγχύσεις της επιστήμης, ενδεχομένως ενδιαφερόμαστε να προκαταβάλουμε το σχεδιασμό των νέων πειραμάτων, ξεκαθαρίζουμε δεν μας ενδιαφέρει το όποιο επόμενο πείραμα, αλλά η κατανόηση του προηγούμενου πειράματος. Τα εννοιολογικά ξεκαθαρίσματα συνεισφέρουν κατά πρώτο και κύριο λόγο στην κατανόηση αυτού που ήδη γνωρίζουμε και στη σαφήνεια κατά τη διατύπωση ερωτήσεων που αφορούν αυτά που ήδη ξέρουμε.

Επιστήμες και εννοιολογικό κομφούζιο

Η επιστήμη δεν είναι περισσότερο άτρωτη στα εννοιολογικά σφάλματα απ’ οποιοδήποτε άλλο πεδίο της ανθρώπινης διάνοιας. Η ίδια η ιστορία της επιστήμης είναι διάσπαρτη με τα λείψανα θεωριών, που δεν ήταν απλώς λανθασμένες αλλά εννοιολογικά συγκεχυμένες. Για παράδειγμα, η θεωρία του Γκέοργκ Σταλ (1659-1734) για την ανάφλεξη ήταν εννοιολογικά διάτρητη καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις απέδιδε αρνητικό βάρος στο ‘‘φλογιστόν’’ ─μια ιδέα που, μέσα στο πλαίσιο της νευτώνειας Φυσικής όπου ανήκε, δεν έβγαζε νόημα. Ή πάλι, η κριτική που άσκησε ο Αϊνστάιν

στη θεωρία του ηλεκτρομαγνητικού αιθέρα (το υποτιθέμενο μέσον δια του οποίου έλεγαν ότι διαδίδεται το φως) δεν στόχευε μόνο τα αποτελέσματα του πειράματος Μάικελσον-Μόρλεϊ (1887), που είχε αποτύχει ν’ αποδείξει το ζητούμενό του, αλλά και την εννοιολογική σύγχυση γύρω από τη σχετική κίνηση της ύλης, από την οποία περίμεναν ν’ αποδείξουν το ρόλο του αιθέρα στην ηλεκτρομαγνητική επαγωγή. (…)

Ερώτημα πρώτο. Μήπως όμως οι εννοιολογικές συγχύσεις είναι αναπόφευκτες; Όχι, δεν είναι. Μπορούμε να τις αποφύγουμε, αλλά κάνοντάς το τα πράγματα αλλάζουν. Για παράδειγμα, ερωτήσεις ενός ορισμένου τύπου παύουν να τίθενται άπαξ και αναγνωρίσουμε ότι βασίζονταν σε παρανοήσεις. Όπως το είχε θέσει ο Χερτζ στη θαυμάσια εισαγωγή του στις Αρχές της Μηχανικής (1899): ‘‘Όταν αρθούν αυτές οι οδυνηρές αντιφάσεις […] τότε το μυαλό μας, έχοντας πάψει να ταλανίζεται με αυτές, σταματά να θέτει άκυρες ερωτήσεις’’. Επίσης, αίρονται κάποια συμπεράσματα, τα οποία αντλούσαμε προηγουμένως από ένα δεδομένο σώμα εμπειρικής έρευνας, μιας και συνειδητοποιούμε ότι είναι άσχετα με το ζήτημα που θέλαμε να φωτίσουμε. (…)

Ερώτημα δεύτερο. Εάν υπάρχουν προβληματικές έννοιες στην επιστήμη, μήπως θα μπορούσαν ν’ αντικατασταθούν με άλλες, που θα έχουν την ίδια ερμηνευτική λειτουργία; Φυσικά, ο επιστήμονας είναι πάντοτε ελεύθερος να εισάγει νέες έννοιες εάν βρίσκει ανεπαρκείς ή ακατάλληλες τις υπάρχουσες. Το ζήτημά μας όμως δεν έχει να κάνει με τη χρήση νέων τεχνικών εννοιών. Αυτό που μας απασχολεί είναι η κακή χρήση των παλιών, των ήδη δεδομένων, τεχνικών εννοιών ─εννοιών όπως νους και σώμα, σκέψη και φαντασία, εκούσια κίνηση, συνείδηση και αυτοσυνείδηση. Αυτές οι έννοιες δεν έχουν τίποτα το ακατάλληλο ή το ανεπαρκές αναφορικά με τους σκοπούς που υπηρετούν. Δεν υπάρχει δηλαδή κανένας λόγος να σκεφτούμε ότι χρειάζεται ν’ αντικατασταθούν με νέες έννοιες στα πλαίσια που μας απασχολούν. Προβληματικές δεν είναι αυτές, αλλά η παρερμηνεία και η στρεβλή χρήση τους από τους νευροεπιστήμονες, καθώς και οι παρανοήσεις που προκαλούνται από αυτήν. (…)

Ερώτηση τρίτη. Πώς όμως η φιλοσοφία μπορεί με τόση σιγουριά να κρίνει τη σαφήνεια και τη λογική συνοχή εννοιών που χρησιμοποιούν και όπως τις χρησιμοποιούν τόσοι άξιοι επιστήμονες; Από πού κι ως πού μπορεί η φιλοσοφία να διακηρύσσει, ότι ορισμένοι από τους ισχυρισμούς αυτών των ειδημόνων είναι κενολογίες; Θα απαντήσουμε διεξοδικά σ’ αυτές τις επιφυλάξεις αργότερα. Ξεκαθαρίζουμε όμως εξαρχής πως, ό,τι ρόλο παίζουν το σωστό και το λάθος για την επιστήμη, παίζουν το νόημα και το άνευ νοήματος για τη φιλοσοφία. Τα σφάλματα στην επιστημονική παρατήρηση και θεωρία οδηγούν σε άλλα αντ’ άλλων συμπεράσματα. Τα εννοιολογικά σφάλματα στη φιλοσοφία οδηγούν στην κενολογία.

Κενολογίες, κοινώς αρλούμπες. Με ποιο τρόπο μπορούμε να ερευνήσουμε πού τελειώνει αυτό που βγάζει νόημα και πού αρχίζει η αρλούμπα; Μόνο αν εξετάσουμε τη χρήση των λέξεων. Η κενολογία αρχίζει όταν μια έκφραση χρησιμοποιείται αγνοώντας τους κανόνες της χρήσης της. Όταν συμβαίνει αυτό, προκύπτει μια μορφή λέξεων που αποκλείεται από τη γλώσσα. Διότι, είτε δεν μπορεί να καθοριστεί τι σημαίνει αυτή η λέξη στο υπό εξέταση στρεβλό  πλαίσιο, είτε αυτή η μορφή λέξεων αποκλείεται από ένα κανόνα, που προσδιορίζει ότι κάτι τέτοιο είναι ανύπαρκτο… Για παράδειγμα, το ‘‘ανατολικά του Βόρειου πόλου’’ δεν έχει καμιά χρήση, διότι αναφέρεται σε κάτι το ανύπαρκτο.

Κενολογία προκύπτει επίσης, όταν σε μια υπάρχουσα έκφραση δίνουμε μια νέα, τεχνική ή δήθεν τεχνική χρήση, η οποία μπερδεύεται με την παλιά ─λ.χ. όταν από προτάσεις που περιέχουν τη νέα χρήση, εξάγονται συμπεράσματα που στέκουν μόνο σε προτάσεις με την παλιά χρήση αυτής της έκφρασης.

Η απόδοση ψυχολογικών γνωρισμάτων στον εγκέφαλο…

Οι πρωτοπόροι των δυο πρώτων γενεών της σύγχρονης νευροεπιστήμης του εγκεφάλου ήταν ουσιαστικά καρτεσιανιστές. Όπως ο Καρτέσιος, διέκριναν το νου από τον εγκέφαλο και απέδιδαν ψυχολογικά γνωρίσματα στο νου. Κατά συνέπεια, τα γνωρίσματα αυτά αποδίδονταν στα ανθρώπινα όντα μόνο κατά δεύτερο λόγο ─όπως ακριβώς στην καρτεσιανή μεταφυσική.  Ωστόσο, η τρίτη γενιά νευροεπιστημόνων ισχυρίζεται ότι αποκήρυξε το δυϊσμό των δασκάλων της. Θέλοντας να εξηγήσουν τα ψυχολογικά γνωρίσματα των ανθρώπινων όντων, δεν τα απέδωσαν στο νου αλλά στον εγκέφαλο, ή σε τμήματα του εγκεφάλου. Ισχυρίζονται λοιπόν ότι ο εγκέφαλος διαθέτει ένα ευρύτατο φάσμα γνωσιακών, γνωστικών, αντιληπτικών και βουλητικών ικανοτήτων. (…)

Για τον Φράνσις Κρικ, π.χ., ο εγκέφαλος έχει βιώματα, πιστεύει πράγματα, ερμηνεύει ενδείξεις στη βάση πληροφοριών που διαθέτει, και κάνει υποθέσεις (The Astonishing Hypothesis, 1995). Κατά τον Τζέραλντ Έντελμαν ο εγκέφαλος κατηγοριοποιεί ο ίδιος ‘‘τις δραστηριότητές του’’ και χειρίζεται εννοιολογικά κανόνες (Bright Air, Brilliant Fire, 1994). Ο Κόλιν Μπλέικμορ ισχυρίζεται ότι ο εγκέφαλος γνωρίζει πράγματα, σκέφτεται επαγωγικά, κατασκευάζει υποθέσεις στη βάση επιχειρημάτων, και οι νευρώνες του είναι ευφυείς, υπολογίζουν πιθανότητες και στήνουν επιχειρήματα (Mechanics of the Mind, 1977). Για τον Αντόνιο Νταμάζιο, ‘‘οι εγκέφαλοί μας συνήθως αποφασίζουν σωστά, μέσα σε δευτερόλεπτα ή λεπτά, κι αφού το κάνουν αυτό, μπορούν να τα καταφέρουν πολύ καλύτερα από την καθαρή λογική’’ (DescartesErrorEmotion, Reason and the Human Brain, 1996).

Τα ίδια υποστηρίζουν και οι ψυχολόγοι, και οι γνωσιοκρατικοί επιστήμονες. Για τον Τζ. Π. Φρίσμπι (Seeing: Illusion, Brain and Mind, 1980) υπάρχουν σύμβολα στον εγκέφαλο και ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί και μάλλον καταλαβαίνει τα σύμβολα, ενώ κατά τον Ντέιβιντ Μαρ ‘‘οι εγκέφαλοί μας είναι με κάποιον τρόπο ικανοί για παραστάσεις και πληροφορίες (…) οπότε η μελέτη της όρασης πρέπει να συμπεριλάβει και μια έρευνα πάνω στη φύση των εσωτερικών παραστάσεων με τις οποίες συλλαμβάνουμε την πληροφόρηση και τη χρησιμοποιούμε ως βάση για αποφάσεις σχετικές με το τι σκεφτόμαστε και πράττουμε’’ (Vision: A Computational Investigation into the Human Representation, 1980).

… είναι προϊόν επιστημονικής ανακάλυψης ή αερολογία;

Ας καθίσουμε όμως λίγο να τα σκεφτούμε αυτά τα πράγματα. Ξέρουμε τι είναι για τα ανθρώπινα όντα να βιώνουν πράγματα, να βλέπουν πράγματα, να γνωρίζουν ή να πιστεύουν πράγματα, ν’ αποφασίζουν, να ερμηνεύουν αμφίρροπα δεδομένα και να κάνουν υποθέσεις. Καταλαβαίνουμε καλά τι είναι για τους ανθρώπους να σκέφτονται επαγωγικά, να ζυγιάζουν πιθανότητες, να επιχειρηματολογούν, να ταξινομούν και να κατηγοριοποιούν αυτά που συναντούν στην εμπειρία τους. Κάνουμε ερωτήσεις και ψάχνουμε γι’ απαντήσεις χρησιμοποιώντας συμβολισμούς, δηλαδή τη γλώσσα μας, μέσα από τους οποίους παριστάνουμε τα πράγματα.

Αυτά τα ξέρουμε. Ξέρουμε όμως τι είναι για έναν εγκέφαλο να βλέπει ή ν’ ακούει, να έχει βιώματα, να γνωρίζει ή να πιστεύει κάτι; Έχουμε μήπως καμιά ιδέα για το τι είναι ένας εγκέφαλος ν’ αποφασίζει; Καταλαβαίνουμε τι είναι για έναν εγκέφαλο να συλλογίζεται (επαγωγικά, παραγωγικά ή απαγωγικά), να ζυγιάζει πιθανότητες, να εκθέτει επιχειρήματα, να ερμηνεύει δεδομένα και να κάνει υποθέσεις στη βάση αυτων των ερμηνειών;

Μπορούμε να παρατηρήσουμε αν ένας άνθρωπος βλέπει κατιτί ή κάτι άλλο: βλέπουμε τη συμπεριφορά του και του κάνουμε ερωτήσεις. Αλλά τι θα ήταν να παρατηρήσουμε αν ένας εγκέφαλος βλέπει κάτι; Προσέξτε: όχι να παρατηρήσουμε τον εγκέφαλο ενός ανθρώπου ο οποίος βλέπει κάτι, αλλά τον εγκέφαλο να βλέπει κάτι. Αναγνωρίζουμε πότε ένας άνθρωπος κάνει μια ερώτηση κι πότε ένας άλλος άνθρωπος του απαντάει. Έχουμε όμως την παραμικρή ιδέα για το τι είναι ένας εγκέφαλος να κάνει μια ερώτηση και ν’ απαντάει;

Όλα αυτά (βλέπω, ακούω, γνωρίζω, πιστεύω, αποφασίζω, συλλογίζομαι, ζυγιάζω πιθανότητες, εκθέτω επιχειρήματα, ερμηνεύω δεδομένα, κάνω υποθέσεις, ρωτάω, απαντάω) είναι γνωρίσματα των ανθρώπινων όντων. Είναι άραγε κάποια νέα ανακάλυψη ότι αποτελούν γνωρίσματα του εγκέφαλου; Μήπως είναι κάποια γλωσσική καινοτομία, την οποία έχουν εισάγει οι νευροεπιστήμονες, οι ψυχολόγοι και οι γνωσιοκρατικοί επιστήμονες επεκτείνοντας τη συνηθισμένη χρήση αυτών των ψυχολογικών εκφράσεων για να στηρίξουν καλύτερα τις θεωρίες τους; Ή μήπως δεν είναι, δυστυχώς, παρά καθαρή εννοιολογική σύγχυση; (…)

Το ερώτημα αυτό είναι ερώτημα φιλοσοφικό και όχι επιστημονικό. Απαιτεί εννοιολογική αποσαφήνιση, όχι πειραματική διερεύνηση. Δεν μπορούμε να ερευνήσουμε πειραματικά αν οι εγκέφαλοι σκέφτονται ή όχι, αν πιστεύουν, πιστεύουν, μαντεύουν, κάνουν υποθέσεις, κ.λπ., ή όχι, παρά μόνο αφού πρώτα ξεκαθαρίσουμε τι σημαίνει το να τα κάνει όλα αυτά ένας εγκέφαλος ─δηλαδή μόνο αφού πρώτα αποσαφηνίσουμε το νόημα αυτών των φράσεων και γνωρίζουμε (αν μη τι άλλο) τι εννοούμε όταν λέμε ότι ένας εγκέφαλος τα κάνει όλα αυτά και τι είδους αποδεικτικά στοιχεία στηρίζουν την απόδοση τέτοιας λογής γνωρισμάτων στον εγκέφαλο.

Το ζήτημα είναι λοιπόν το εξής: έχει νόημα να αποδίδουμε τέτοια γνωρίσματα στον εγκέφαλο; Αυτή η απόδοση έχει να κάνει με κάτι το υπαρκτό, ή με κάτι το ανύπαρκτο (σαν το ‘‘ανατολικά του Βόρειου πόλου’’);

Μερολογικές συγχύσεις στη γνωσιοκρατική νευροεπιστήμη

Στις Φιλοσοφικές Έρευνες, ο Βιτγκενστάιν έκανε μια βαθύτατη παρατήρηση, που αφορά άμεσα αυτό που συζητούμε εδώ:
‘‘Μονάχα για ένα ζωντανό ανθρώπινο ον και για ό,τι του μοιάζει (συμπεριφέρεται με όμοιο τρόπο) μπορεί να πει κανείς ότι έχει αισθήματα, ότι βλέπει, ότι είναι τυφλό, ότι ακούει, ότι είναι κουφό, ότι έχει ή δεν έχει συνείδηση’’ [§281 (βλ. επίσης §§282–4 και 357–61)].
Αυτή η παρατήρηση συνοψίζει αυτό στο οποίο θέλουμε να καταλήξουμε. Η απόδοση ψυχολογικών γνωρισμάτων στον εγκέφαλο δεν είναι προϊόν κάποιας νευροεπιστημονικής ανακάλυψης, η οποία έδειξε ότι, αντίθετα με όσα πιστεύαμε μέχρι εκείνη τη στιγμή, οι εγκέφαλοι τελικά σκέφτονται και κρίνουν λογικά όπως ακριβώς κι εμείς οι άνθρωποι. Οι νευροεπιστήμονες, οι ψυχολόγοι και οι γνωσιοκρατικοί επιστήμονες που υιοθετούν τέτοιες μορφές περιγραφής, δεν το κάνουν επειδή έχει προκύψει ως συμπέρασμα από παρατηρήσεις που δείχνουν ότι πράγματι ο εγκέφαλος σκέφτεται και κρίνει λογικά.

Αλλά τότε, για ποιο λόγο υιοθετούν χωρίς διασταύρωση επιχειρημάτων ή στοχασμό αυτή τη μορφή περιγραφής και τις συνακόλουθες μορφές ερμηνείας που προκύπτουν από αυτήν; Υποψιαζόμαστε ότι αυτό συμβαίνει επειδή και αυτοί, και τα μμε, και πολύς κόσμος γενικότερα, υιοθετούν χωρίς σκέψη μια παραλλαγμένη μορφή καρτεσιανισμού. Ήταν πράγματι ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του καρτεσιανικού δυϊσμού η απόδοση ψυχολογικών γνωρισμάτων κατά πρώτιστο λόγο στο νου και μόνο δευτερευόντως στον άνθρωπο.

Όλοι αυτοί έχουν πέσει στη μερολογική πλάνη ─μερολογική με την έννοια ότι σε ένα μέρος του ανθρώπου αποδίδονται τα γνωρίσματα του όλου ανθρώπου. (…)

Επιτρέπεται το ρουά ματ στο ποδόσφαιρο;

Υποστηρίζουμε λοιπόν ότι η συγκεκριμένη, μερολογική απόδοση ψυχολογικών γνωρισμάτων στον εγκέφαλο δεν βγάζει νόημα, είναι πλάνη, καθαρή κενολογία. Προσοχή όμως: δεν υποστηρίζουμε πως ο εγκέφαλος δεν σκέφτεται, δεν πιστεύει, δεν κάνει υποθέσεις, δεν κρίνει, δεν ζυγιάζει, δεν αποφασίζει, δεν βλέπει, δεν ακούει, δεν ρωτάει, δεν απαντάει, κ.λπ. Υποστηρίζουμε ότι είναι κενολογία τόσο η απόδοση όσο και η μη-απόδοση τέτοιων γνωρισμάτων στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος ούτε βλέπει, ούτε είναι τυφλός. Ούτε ακούει, ούτε είναι κουφός. Ούτε παίρνει αποφάσεις, ούτε είναι αναποφάσιστος. Ούτε έχει, ούτε δεν έχει συνείδηση. Μόνο το ζωντανό ανθρώπινο ον βλέπει ή είναι τυφλό, ακούει ή είναι κουφό, παίρνει αποφάσεις ή είναι αναποφάσιστο, έχει ή δεν έχει συνείδηση. Και μόνο για το ζωντανό ανθρώπινο ον, και για όποιο ον συμπεριφέρεται όπως αυτό, μπορούμε να πούμε κυριολεκτικά και χωρίς να βιάζουμε τη λογική ότι βλέπει, ή είναι τυφλό, παίρνει αποφάσεις, ή είναι αναποφάσιστο, κ.ο.κ. 
[Για να καταλάβουμε αυτό το είδος σύγχυσης και κενολογίας, είναι σαν να έλεγε κανείς ότι ‘‘δεν επιτρέπεται να κάνεις ρουά ματ στο ποδόσφαιρο’’. Στην πραγματικότητα, το ρουά ματ ούτε επιτρέπεται, ούτε και απαγορεύεται στο ποδόσφαιρο. Απλά, δεν υφίσταται καν κάτι τέτοιο στο συγκεκριμένο παιχνίδι και επομένως η φράση ‘‘δεν επιτρέπεται να κάνεις ρουά ματ στο ποδόσφαιρο’’ δεν είναι λάθος, είναι άνευ νοήματος, άχρηστη, κενολογία.]
Ο εγκέφαλος δεν είναι λογικά το κατάλληλο υποκείμενο τέτοιας λογής γνωρισμάτων. Ούτε ο εγκέφαλος, ούτε κάποιο άλλο μέρος του ζωντανού ανθρώπινου όντος ─π.χ. το σώμα του, ή κάποια μέρη του σώματός του, κ.τ.λ. 

Μάλιστα, είναι εξίσου πλάνη και κενολογία να λέμε, εννοώντας το κυριολεκτικά και όχι μεταφορικά, ότι ‘‘το μάτι βλέπει’’ ή ‘‘το αφτί ακούει’’. Δεν βλέπει το μάτι, εμείς βλέπουμε με τα μάτια μας. Δεν ακούει το αφτί μας, εμείς ακούμε με τ’ αφτιά μας.  Και δεν βλέπουμε ούτε ακούμε με τον εγκέφαλό μας, παρ’ όλο που αν ο εγκέφαλός μας δεν λειτουργεί κανονικά σε συνάρτηση με το οπτικό ή το ακουστικό μας σύστημα, δεν θα μπορούμε ούτε να βλέπουμε, ούτε ν’ ακούμε. Είναι άλλο ότι χωρίς εγκέφαλο δεν μπορούμε να σκεφτούμε και άλλο ότι αυτός που σκέφτεται είναι ο εγκέφαλός μας.

Τέτοιου είδους δηλώσεις, όπως ‘‘ο εγκέφαλος σκέφτεται’’, ή ‘‘το μάτι βλέπει, ή ‘‘το αφτί ακούει’’,  δεν είναι λανθασμένες, είναι κενές νοήματος. Διότι για να πούμε ότι κάτι είναι λάθος, πρέπει να έχουμε κάποια ιδέα για το τι είναι εν προκειμένω το σωστό. Θα έπρεπε δηλαδή, στη συζητούμενη περίπτωση, να ξέραμε ή να είχαμε συμφωνήσει τι είναι το να σκέφτεται ο εγκέφαλος, να βλέπει το μάτι ή να ακούει το αφτί, ώστε να έχουν νόημα τέτοιας λογής μορφές λέξεων και φράσεων. (…)

Μήπως δεν το εννοούν κυριολεκτικά;

Επιχειρηματολογώντας υπέρ της ιδέας μιας ‘‘τοπογραφίας του εγκεφάλου’’, ο Μπλέικμορ απορρίπτει την κατηγορία ότι οι νευροεπιστήμονες χρησιμοποιούν κατά κυριολεξία αυτές τις εκφράσεις όταν μιλούν για τον εγκέφαλο. Λέει συγκεκριμένα:
‘‘Η χαρτογράφηση του εγκεφάλου δεν έχει βέβαια ολοκληρωθεί, αλλά οι μέχρι σήμερα επιτυχίες μάς ενισχύουν την πεποίθηση ότι κάθε μέρος του εγκεφάλου (και ιδίως του εγκεφαλικού φλοιού) φαίνεται να είναι οργανωμένο όπως μια χαρτογραφημένη επιφάνεια. (…) Καθώς έχουν μπροστά τους τόσο συντριπτικά στοιχεία για την τοπογραφική οργάνωση της εγκεφαλικής δραστηριότητας, δεν είναι λοιπόν παράξενο που οι νευροφυσιολόγοι και οι νευροανατόμοι λένε ότι ο εγκέφαλος έχει χάρτες, οι οποίοι παίζουν σημαντικό ρόλο στην αναπαράσταση και την ερμηνεία του κόσμου από τον εγκέφαλο όπως οι χάρτες ενός άτλαντα μας βοηθούν για να διαβάσουμε την επιφάνεια της Γης (…) Είναι άραγε επικίνδυνη η μεταφορική χρήση όρων όπως ‘γλώσσα’, ‘γραμματική’ και ‘χάρτες’ για την περιγραφή των ιδιοτήτων του εγκεφάλου; Μου είναι αδύνατο να πιστέψω πως κάποιος νευροφυσιολόγος μπορεί να θεωρεί ότι υπάρχει κάποιος χαρτογράφος-φάντασμα, που φυλλομετρά τον εγκεφαλικό άτλαντα. Ούτε πιστεύω πως είναι γκάφα η χρήση λέξεων της κοινής γλώσσας (όπως χάρτης, παράσταση, κώδικας, πληροφορία, ακόμα και γλώσσα). Πρόκειται απλά για μεταφορικές εικόνες, ένα μείγμα από εμπειρική περιγραφή, ποιητική άδεια και ακατάλληλο λεξιλόγιο’’ (Understanding Images in Brain, 1990). 
Το αν υπάρχει ή δεν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος, εξαρτάται από το πόσο καθαρό είναι ότι πρόκειται απλώς για μεταφορική χρήση των όρων και από το κατά πόσο αυτοί που τους χρησιμοποιούν θυμούνται ότι πρόκειται για μεταφορική χρήση και τίποτα παραπάνω. Ασφαλώς οι νευροφυσιολόγοι δεν πιστεύουν πώς υπάρχει κάποιος χαρτογράφος-φάντασμα στον εγκέφαλο, παρ’ όλα αυτά πιστεύουν ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί χάρτες. Για παράδειγμα, ο Γιάνγκ υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος κατασκευάζει υποθέσεις στη βάση μιας ‘‘τοπογραφικά οργανωμένης αναπαράστασης’’.

Το ζήτημα είναι το εξής: σε τι συμπεράσματα οδηγούνται από τον ισχυρισμό τους ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν χάρτες κι αναπαραστάσεις, ή από την πεποίθησή τους ότι ο εγκέφαλος εμπεριέχει πληροφορίες, ή ‘‘δικές του γλώσσες’’;

Και όμως, κυριολεκτούν!

Το πόσο εύκολη είναι η σύγχυση από τη χρήση των υποτιθέμενα άκακων μεταφορών, είναι φανερό σε αυτά που λέει ο ίδιος ο Μπλέικμορ. Διότι ενώ ισχυρίζεται πώς είναι εντελώς αβλαβές να μιλούν οι νευροεπιστήμονες για ‘‘χάρτες’’ του εγκεφάλου ─δηλαδή για χαρτογράφηση του αντιληπτικού πεδίου κατά τοπογραφικά συνδεδεμένες ομάδες κυττάρων, τα οποία ανταποκρίνονται συστηματικά σε αυτά τα χαρακτηριστικά─, η αλήθεια είναι πως δεν είναι καθόλου αθώο κι αβλαβές το να δηλώνει, την ίδια στιγμή και εντελώς κυριολεκτικά, ότι ‘‘οι χάρτες αυτοί παίζουν σημαντικό ρόλο στην αναπαράσταση και την ερμηνεία του κόσμου από τον εγκέφαλο, όπως οι χάρτες ενός άτλαντα μας βοηθούν για να διαβάσουμε την επιφάνεια της Γης’’.

Σε κάθε περίπτωση, όπως κι αν φανταστούμε αυτό που θέλει να πει ο Μπλέικμορ μιλώντας για ‘‘εγκεφαλικούς χάρτες’’ και για το ρόλο τους στην ‘‘αναπαράσταση κι ερμηνεία του κόσμου’’, αποκλείεται να πρόκειται για χάρτες σαν αυτούς ‘‘ενός άτλαντα (που) μας βοηθούν για να διαβάσουμε την επιφάνεια της Γης’’. Διότι ο χάρτης είναι μια εικονογραφική αναπαράσταση, φτιαγμένη σύμφωνα με ορισμένες συμβάσεις χαρτογράφησης και κανόνες προβολής. Για να διαβάσει κανείς έναν άτλαντα, πρέπει να γνωρίζει και να καταλαβαίνει αυτές τις συμβάσεις. Όμως οι ‘‘χάρτες’’ στον εγκέφαλο δεν είναι καθόλου χάρτες με αυτή την έννοια. Ούτε ο εγκέφαλος είναι κάτι σαν τον περιηγητή που κάθεται να διαβάσει ένα χάρτη. Διότι δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι γνωρίζουμε εικονογραφικές συμβάσεις ή μεθόδους προβολής για την ανάγνωση της τοπογραφίας των κυττάρων. Κι ο λόγος είναι ότι τα κύτταρα δεν οργανώνονται σύμφωνα με συμβάσεις και ότι η σχέση ανάμεσα στην ενεργοποίησή τους και τα χαρακτηριστικά του αντιληπτικού πεδίου είναι σχέση αιτιακή και όχι συμβατική.

Μπορούν λοιπόν οι νευροεπιστήμονες να ισχυρίζονται ότι χρησιμοποιούν διάφορους τέτοιους όρους μεταφορικά, σαν ομώνυμα ή μετωνυμίες. Αλλά όταν λ.χ. ο Κρικ διατείνεται ότι ‘‘αυτό που βλέπετε δεν είναι αυτό που βρίσκεται πραγματικά εκεί, αλλά αυτό που ο εγκέφαλός σας πιστεύει πως είναι εκεί’’, είναι σημαντικό να μας εξηγήσει αν χρησιμοποιεί το ‘‘πιστεύει’’ με κάποια καινούργια κι άγνωστη ως τώρα έννοια, και ποια τελοσπάντων είναι αυτή. Ειδάλλως νομιμοποιούμαστε να θεωρήσουμε ότι τη χρησιμοποιεί όπως τη χρησιμοποιούμε στη συνήθη γλώσσα μας και να του υποδείξουμε, κατά συνέπεια, ότι δεν καινοτομεί αλλά κενολογεί.

Πρέπει επομένως να έχουμε κατά νου το εξής πολύ απλό. Όταν πιάσουμε κάποιον ν’ αραδιάζει κενολογίες, η πρώτη του αντίδραση θα είναι να ισχυριστεί ότι ‘‘δεν το εννοούσε έτσι ακριβώς, αλλά κάπως αλλιώς’’, κ.τλ., κ.τλ. Το θέμα όμως δεν είναι τι ισχυρίζεται αυτός. Απεναντίας, πρέπει να δούμε τι συνεπάγονται αυτά που είπε. Από τις συνεπαγωγές τους θα καταλάβουμε αν τα έλεγε χρησιμοποιώντας τις λέξεις με κάποια καινούργια έννοια, ή αν τις χρησιμοποιούσε στρεβλά και άλλα αντ’ άλλων. Δεν είμαστε δηλαδή εμείς που θα τον κρίνουμε, αλλά τα ίδια του τα λόγια. (…)

P.M.S Hacker
αποσπάσματα σε δική μας μετάφραση και με δικούς μας επιμέρους τίτλους
 και κυρίως από το συλλογικό Neuroscience and Philosopy (2006)


Σημ. HS. Το 2003 ο ‘‘βιτγκενσταϊνικός’’ φιλόσοφος P.M.S. Hacker (1939) και ο ειδικευμένος στις συνάψεις νευροεπιστήμονας Μάξγουελ Μπένετ (1939) κυκλοφόρησαν το βιβλίο Philosophical Foundations of Neuroscience, ασκώντας ριζική κριτική στις κυρίαρχες στις νευροεπιστήμες αντιλήψεις για τη νόηση, τη συνείδηση, τη γλώσσα και τον εγκέφαλο. Το Neuroscience and Philosopy είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ανταλλαγή επιχειρημάτων μεταξύ των Χάκερ και Μπένετ από τη μια μεριά, και των φιλοσόφων Ντάνιελ Ντένετ και Τζον Σηρλ από την άλλη. Και στα δυο βιβλία ο Χάκερ αναπτύσσει, πέραν των όσων μεταφέραμε εδώ, και μια διεισδυτική κριτική στην ιδέα των «qualia», που αναφέρεται στη ατομικότητα των υποκειμενικών, συνειδητών εμπειριών και στην οποία στηρίζονται πολλοί σύγχρονοι νευροεπιστήμονες θέλοντας να «χαρτογραφήσουν» τον εγκέφαλο. Θα επανέλθουμε κάποια στιγμή σε αυτό. 

Κι ένα διασκεδαστικό σχόλιο για την επικαιρότητα. Φαίνεται ότι τρίτωσε το κακό για τα κυρίαρχα μμε. Διότι, ό,τι κι αν υποστήριξαν στο πολιτικό πεδίο τον τελευταίο καιρό («ναι» στο εδώ δημοψήφισμα, «bremain» στο δημοψήφισμα στη Βρετανία και Χίλαρι στις αμερικάνικες εκλογές), κυριολεκτικά το έφαγαν στη μάπα. Δείγμα ότι βαθαίνει ιλιγγιωδώς η απόσταση ανάμεσα στον κυρίαρχο λόγο και τους κυριαρχούμενους; Σίγουρα ναι. Χωρίς βεβαίως αυτό να προδικάζει, αυτή τη στιγμή, μια ευτυχή παραπέρα εξέλιξη, αξίζει να το κρατήσουμε στις σημειώσεις μας.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Follow by Email

Ταγοί (ήτοι οδηγοί, αγγλ. tags)

1000 ρέγγες 1789 1864 190cm 1917 1929 1940 1955 1957 1965 1968 2008 2013 2014 3/45 Ά. Γιάπε/A.Jappe Α. Καγιέ/A. Caillé Α. Καμύ/A. Camus Α. Κοζέβ/A. Kojève Α. Σοπενχάουερ/A. Schopenhauer Ά. Σπέερ/A. Speer Ά. Τιούρινγκ/A. Turing αγάπη Αισχύλος Άκης Πάνου Αλ. Μπέρκμαν/Al. Berkman Αλ. Σμέμαν/Al. Schmeman Αλέκα Παπαρήγα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Τομπάζης Αλεξάντερ Τρόκκι/Alexander Trocchi Αλέξης Ασλάνογλου αλήθεια Αληthεια αλλοτρίωση Άλμπερτ Φίνεϊ/Albert Finney Αλταμίρα αμνησία Αναξίμανδρος αναρχισμός Ανδρέας Εμπειρίκος Ανδρέας Παπανδρέου ανθρώπινα πιράνχας ανθρωποποίηση Άννα Άρεντ/Hannah Arendt Άννα Κρούγκερ/Ann Krueger Ανρί Λεφέβρ/Henri Lefebre Ανρί Μισώ/Henry Michaux Ανρί Ντεμπριγιώ/Henry Debrillaut Άνταμ Κέρτις/A. Curtis Άνταμ Σμιθ/Adam Smith Αντίνοος Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Αντρέ Κερτέζ/André Kertész Αντρέ Ορλεάν/André Orléan Άντυ Γουώρχολ.Andy Warhol Άντυ Γουώρχολ/Andy Warhol Αντώνης Κουτρουμπής Αποκάλυψη Ιωάννου Απόστολος Παύλος Άρβο Περτ/Arvo Pärt Αργυριάδης Άρης Κωνσταντινίδης Άρθουρ Λένινγκ/Arthur Lehning Άρθουρ Τζένσεν/Arthur Jensen Αριστερά Αριστοτέλης Αρμαγεδώνας Άσγκερ Γιόρν/Asger Jorn Ασφαλιστικό Άυν Ραντ/Ayn Rand Β. Γκ. Ζέμπαλντ/W.G. Sebald Βαβυλώνα Βαγγέλης Αρτέμης Βαλεντίν Βολόσινοφ/Valentin Voloshinov Βάλτερ Μπένγιαμιν/Walter Benjamin Βανς Πάκαρντ/Vance Packard Βασίλης Ηλιακόπουλος Βασίλης Καραποστόλης Βενσάν Ντεκόμπ/Vincent Descombes Βέρνερ Χέρτσογκ/Werner Herzog Βερολίνο βία Βιετνάμ Βίκτορ Μπούλλα/Victor Bulla Βικτόρ Σερζ/Victor Serge Βίκτορ Σκλόφκσι/Victor Chklovski Βίκτορ Φρανκλ/Victor Frankl Βίκτωρ Ουγκώ/Vicror Hugo Βίλεμ Φλούσερ/Vilem Flusser Βίνσεντ Μπράουν/Vincent Browne βιοτεχνολογία βοηθήματα μνήμης Βολταίρος Βομβάη Βόρειοι Γ. Γκ. Φίχτε/ J. G. Fichte Γ. Τζέης/W. James Γαλαρίες Γένεσις Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Γιάννης Γρηγοριάδης Γιάννης Ισιδώρου Γιάννης Κάτρης Γιάννης Πεδιώτης Γιάννης Ρίτσος Γιάννης Σκαρίμπας Γιάννης Τσέγκος Γιεβγκένι Ζαμιάτιν/Yevgeny Zamyatin Γιόζεφ Ντίτζγκεν/Josef Dietzgen γιορτή Γιούργκεν Χάμπερμας/Jurgen Habermas Γιόχαν Γκριμονπρέ/Johan Grimonprez Γιόχαν Χάιζινχα/Johan Huizinga Γιώργος Γαϊτάνος Γιώργος Δάβος Γιώργος Μακρής Γιώργος Σεφέρης Γιώργος Χαντζής Γκ. Κ. Τσέστερτον/G.K. Chesterton Γκ. Λούκατς/G. Lukacs Γκέοργκ Βύχνερ/Georg Büchner Γκεοργκ Ζίμελ/Georg Simmel Γκεόρκι Λούκατς/Georgy LuKacs Γκετζ Άλυ/Gotz Aly Γκι Αμπέιγ/Guy Abeille Γκιόργκι Λίγκετι/György Ligeti Γκυ Ντεμπόρ/Guy Debord Γκύντερ Άντερς/Günther Anders γλώσσα Γουάλας Στήβενς/Wallace Stevens Γουδή Γουίλιαμ Ήγγλετον/William Eggleton Γουίλιαμ Μπάροους/William Burroughs Γουίλιαμ Σαίξπηρ/William Shakespear Γούντι Άλλεν/Woody Allen Γρηγόρης Βαλτινός Δανία του Βορρά Δανία του Νότου δάσκαλοι Δελφοί Δημήτρης Δημητριάδης Δημήτρης Καραγιάννης Δημήτρις Βεργέτης δημιουργικότητα δικαιοσύνη ΔΝΤΟΟΣΑΤΡΟϊΚΑΘΕΣΜΟΙ δόγμα Τρούμαν δοκιμασίες Δουβλίνο Ε. Βιλ/E. Will Ε.Ε. Κάμινγκς/E.E. Cummings Ε.Χ. Γονατάς εγωπαθείς διανοούμενοι εικονική δημόσια σφαίρα εικονογραφημένα κείμενα εκλογές εκπομπές Έλεν Κέλλερ/Helen Keller Ελένη Μπέλλου Ελευθερία Ελευθεριακός Ελίας Κανέττι/Elias Canetti Ελίζαμπεθ Άνσκομπ/E. Anscombe Εμίλ Ντυρκέμ/Emile Durkheim Εμίλ Σιοράν/Emil Cioran Έμιλυ Ντίκινσον/Emily Dickinson Εμμανουήλ Ζάχος Παπαζαχαρίου Εμμανουήλ Λεβινάς/Emmanuel Levinas Εμμανουήλ Μουνιέ/Emmanuel Mounier Έντγκαρ Λη Μάστερς / Edgar Lee Masters εξατομίκευση εξέγερση εξουσία επανάσταση επαναστατικός χαρτοπολτός Επενδυτικό περιβάλλον επιβίωση επιστήμη Έρασμος εργασία ερείπια Έρικ Χομπσμπάουμ/Eric Hobsbawm Έρνεστ Γκέλνερ/Ernest Gellner Ερνστ Γιούνγκερ/Ernst Junger Ερνστ Κασσίρερ/Ernst Cassirer Έρνστ Μπλοχ/Ernst Bloch Ερυθρογράφος Ετιέν ντε λα Μποεσί/E. de la Boetie Ευγένιος Αρανίτσης Ευγένιος Ενρικέζ/Eugène Enriquez ευθύνη ευρωπαϊκή προοπτική ευτυχία Ζ. Νταβί/G. Davy Ζ.Π. Βερνάν/J.P. Vernant Ζακ Ελλύλ/Jacques Ellul Ζακ Λακάν/Jacques Lacan Ζακ Μπουβερές/Jacques Bouveresse Ζακ Ντεριντά/Jacques Derrida Ζακ Πρεβέρ/Jacques Prévert Ζακ Σαπίρ/Jacques Sapir Ζαν Ιτάρ/Jean Itard Ζαν Λυκ Γκοντάρ/Jean Luc Godard Ζαν Μορώ/Jeanne Moreau Ζαν-Ζακ Ρουσσό/Jean-Jacques Rousseau Ζαν-Πιερ Βουαγιέ/Jean-Pierre Voyer Ζάχα Χαντίντ/Zaha Hadid Ζερμαίν Γκρηρ/Germaine Greer Ζήσης Κοτιώνης Ζήσης Σαρίκας Ζίγκμουντ Μπάουμαν/Zygmunt Bauman Ζιλ Ντελέζ/Gilles Deleuze Ζιλ Ντωβέ/Gilles Dauvé Ζορ Βον/Zohr Vaughan Ζορζ Μπατάιγ/Georges Bataille ζωή Η Διεθνής ηθική Θ. Ρόσζακ/Th. Roszak Θανάσης Σβώλος Θάτσερ/Ρήγκαν θέαμα Θένια Κουτρουμπή Θεός Θεοφάνης Μελάς Θίοντορ Αντόρνο/Theodor Adorno θλίψη Θόδωρος Ζιάκας Θουκυδίδης Ίαν Χάκινγκ/Ian Hacking Ιβάν Παβλόφ/Ivan Pavlov Ιβάν Τοθργκένιεφ/I. Tourgueniev Ίγγα Κρεστενσεν/Inger Christensen Ιγνάτιος Λογιόλα ιδεολογία ιδρύματα τέχνης ικέτες και ξένιοι Ιράν Ισαάκ Μπ. Σίνγκερ/Isaac B. Singer Ισπαχάν ιστορία ισχύς Ιχάμπ Χασσάν/Ihab Hassan Ιωάννα Τσιβάκου Κ.Π. Καβάφης Κ.Σ. Λιούις/C.S. Lewis Καβαλκάντι/Cavalcanti Κάθλην Ράιν/Kathleen Raine Καλκούτα καλλιτέχνες Καλοκαίρι Καλούμενος Καντ κάπο Καραμανλής Κάρελ Φουνκ/Karel Funk Κάρεν Κίλιμνικ/Karen Kilimnik Καρλ Κορς/Karl Korsch Καρλ Κράους/Karl Kraus Καρλ Μαρξ/Karl Marx Καρλ Πολάνυι/Karl Polanyi Καρλ Χέκερ/Karl Hocker Καρλομάγνος Καρτέσιος/Descartes καταναλωτικοπαραγωγισμός καταστασιακοί/situationnistes καταστροφή Κατερίνα Ηλιοπούλου Κέβιν Κέλι/Kevin Kelly Κένεθ Γκέργκεν/Kenneth Gergen κενό Κιουσόπουλος Κλάους Κάρστενσον/Claus Carstensen Κλοντ Λεβί Στρώς/Claude Levy Strauss κοινωνιοποίηση Κομμούνα κομμουνισμός Κονγκό Κόνσταντ/Constant Niewenhuys Κορέα Κορνήλιος Καστοριάδης Κορνήλιος/Corneille κορπορατισμός Κουρτ Βάιλ/Kurt Weil Κουρτ Σβίττερς/Kurt Schwitters κράτος κρίσεις πανικού κρίση κρισολογία Κριστιάν Ντελακαμπάιν/Christiane Delacampaigne Κριστίν Λαγκάρντ Κρίστοφερ Λας/Ch. Lash Κροστάνδη κυριαρχία Κωνσταντίνος Ματσούκας Κωνσταντίνος Μίχος Κώστας Βάρναλης Κώστας Δεσποινιάδης Κώστας Κολημένος Κώστας Παπαϊωάννου Κωστής Βελόνης Κωστής Παπαγιώργης Λ. Βαλράς/L. Walras Λα Μετρί/ La Mettrie λαβύρινθος Λάζαρος Αρσενίου Λάκι Λουτσιάνο/Lucky Luciano Λάμπρος Κωνσταντάρας Λάο Τσε Λένιν Λεόν Βαλράς/Léon Walras Λέον Τρότσκι Λέσχη της Ρώμης Λέσχη Φιλελεύθερης Ανάγνωσης Λέων Σεστώφ/Lev Shestov Λίντον Τζόνσον/Lyndon Johnson Λιούις Μάμφορντ/Lewis Mumford Λισιέν Μαλζόν/Lucien Malson λογική λογοκρισία Λόγος λογοτεχνία Λονδίνο Λόρδος Μπάϋρον/Lord Byron Λουί Αλτουσέρ/Louis Althusser Λουί Ντυμόν/Louis Dumont Λουίς Μπουνιουέλ/Louis Bunuel Λούντβιχ Βιτγκενστάιν/Ludwig Wittgenstein Λουσίντα και Ντέιβις Μάτλοκ Λυγκέας Λωτρεαμόν Μ. Ντριούρι/M. Drury Μ. Μπένετ/M. Bennet Μαγιακόφκι/Mayakovski μαγιονέζα μαθητές Μάικ Κέλυ/Mike Kelley Μάικλ Χάρντ/Michael Hardt Μάιλς Ντέιβις/Miles Davis Μάλκολμ Λόουρι/Malcolm Lowry Μάλκολμ Χ μανιφέστα Μανόλης Λαμπρίδης Μανώλης Αναγνωστάκης Μαξ Βέμπερ/Max Weber Μαξ Ήστμαν/Max Eastman Μάπετς Μάρθα Γκέλχορν/Martha Gellhorn Μαρί ντε Ενζέλ/Marie de Hennezel Μαρίνα Τσβετάγιεβα/Marina Tsvetaeva μαρξιστές-λενινιστές Μαρσαλ Σάλινς/Marshall Sahlins Μαρσέλ Μαριέν/Marcel Mariën Μαρσέλ Μως/Marcel Mauss Μαρσέλ Ντυσάν/Marcel Duchamp Μάρτζορυ Πέρλοφ/Marjorie Perloff Μάρτιν Μπούμπερ/Martin Buber Μάρτιν Χάϊντεγγερ/Martin Heidegger μελαγχολία Μεσαίωνας μεταμοντέρνο μεταμορφωτική δύναμη μετανάστευση μηδέν μηδενισμός Μηνάς Εμμανουήλ Μίκαελ Λέβι/Michael Loewy Μικελάντζελο Αντονιόνι/Michelangelo Antonioni μικροαστισμός Μίλτον Φρίντμαν/Milton Friedmann Μίλτος Σαχτούρης Μιράντα Τερζοπούλου μισαλλοδοξία Μισέλ Αλιετά/Michel Aglietta Μισέλ Ουελμπέκ/Michel Houellebecq Μισέλ Σερ/Michel Serres Μισέλ Τουρνιέ/Michel Tournier Μισέλ Φουκώ/Michel Foucault μισθωτοί σκλάβοι Μιχαήλ Μπακούνιν/Michail Bakunin Μιχαήλ Μπαχτίν/Mikhael Bachtine ΜΜΕ Μόμπυ Ντικ Μουσείο Ακρόπολης μουσική Μπ. Μάντεβιλ/B. Mandeville Μπάρυ Άνσγουωρθ/Barry Unsworth Μπάτσης Μπέλα Ταρ/Bela Tarr Μπερνάρντο Σοάρες/Bernardo Soares Μπέρτολντ Μπρεχτ/Bertold Brecht Μπιενάλε Μπίφο Μπεράρντι/Bifo Berardi Μπουκανιέρος Μπραντ Μπγιόρκ/Brant Bjork Μπρέτον Γουντς Μπρους Σπρίνγκστιν/Bruce Springsteen Μωρίς Μερλώ-Ποντύ/Maurice Merleau-Ponty Ν.Γ. Πεντζίκης ναζιστοφασισμός Νασρεντίν Χότζας ναυαγοί νεοφιλελευθερισμός Νικ Κέιβ/Nick Cave Νικολό Μακιαβέλλι Νίκος Εγγονόπουλος Νίκος Ζαχαριάδης Νίκος Καρούζος Νίκος Μπελογιάννης Νίκος Σκοπλάκης Νίκος Buccanier Κούρκουλος Νόαμ Τσόμσκι/Noam Chomsky Νόρμπερτ Ελίας/Norbert Elias Νούτσιο Όρντινε/Nuccio Ordine Νταβός νταντά Ντέιβιντ Λυντς/David Lynch Ντέιβιντ Μπομ/David Bohm Ντέιβιντ Ρικάρντο/David Ricardo Ντέιβιντ Χιούμ/David Hume Ντιμίτρι Πρίγκοφ Ντιτρόιτ Ντον Ντελίλο/Don Delillo Ντόναλντ Γουίνικοτ/Donald Winnicott Ντονέλα Μήντοους/Donella Meadows Ξενοδοχείο των Ξένων Ξενοφών ξεψάρωμα Ο κήπος Ο Μικρός Πρίγκηπας Οδύσσεια οικονομία Οκτάβιο Πας/Octavio Paz Όλγα Γερογιαννάκη ολιγαρχία ολοκληρωτισμός ομιλίες Ορφέας Απέργης Όσκαρ Ουάιλντ/Oskar Wilde Ουίσταν Ώντεν/Wystan Auden Π. Κονδύλης Π.Μ.Σ. Χάκερ/P.M.S. Hacker παιδεία παιχνίδι Παναγιώτης Κονδύλης πανοπτικόν πανσέληνος Παπάγος παράδοση παραλήρημα παραπληροφόρηση Πασκάλ Ενγέλ/Pascal Engel Πάσχος Μανδραβέλης Πέδρο Ματέρο πένθος Πέπη Ρηγοπούλου Πέτρος Αρτάνης Πέτρος Παπαθανασίου Πήτερ Γκητς/P.T. Geach Πήτερ Μπρουκ/Peter Brook Πήτερ Ουότκινς/Peter Watkins Πιέρ Κλαστρ/Pierre Clastres Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν/P.J. Proudhon πίστη Πίτερ Κρήφτ/Peter Kreeft Πλαστήρας Πλάτωνας Πλεύσις πλουραλισμός ποίηση Πολ Ρικέρ/Paul Ricoeur πολεμικά κείμενα πόλεμος πόλη πολιτική Ποτάμι προλεταριάτο Προμηθέας Δεσμώτης πρόοδος προπαγάνδα Πωλ Βαλερύ/Paul Valery Πωλ Βιριλιό/Paul Virilio Πωλ Ζοριόν/Paul Jorion Πωλ Ζωγραφάκης Πωλ Λαφάργκ/Paul Lafargue Ρ. Τζακομπι/R. Jacobi Ραούλ Βανεγκέμ/Raoul Vaneigem Ρέι Μπράντμπερι/Ray Bradbury Ρενέ Ζιράρ/René Girard Ρίνγκο Σταρ/Ringo Star Ρίτα Γκαβέρα Ρίτσαρντ Κόμπντεν/Richard Cobden Ρίτσαρντ Ρόρτι/Richard Rorty Ροβεσπιέρος Ροβινσώνας Κρούσος Ροζα Λουξεμπουργκ Ρόζα Λούξεμπουργκ/Rosa Luxembourg ρομαντισμός Ρομπέρ Αντέλμ/Robert Antelme Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα/Robert MacNamara Ρομπερτ Οπενχάϊμερ/Robert Oppenheimer Ρόμπερτ Φρανκ/Robert Frank Ρόμπερτ Χας/Robert Hass Ρούντι Σαιν Ζυστ/Saint Juste Σαρλ Μπωντλερ/Charles Baudeilaire Σαρλ Πεγκι/Charles Péguy Σαρλ Φουριέ/Ch. Fourier Σελίν/Céline Σεμπάστιαν Χάφνερ Σέρεν Κίρκεγκωρ/Soren Kierkegaard σθένος Σίγκμουντ Φρόιντ/Sigmund Freud Σιμόν Βέιλ/Simone Weil Σιμόν Λέις/Simon Leys σινεμά ΣΙΣΒ/SICV Σίσυφος σκεπτικισμός Σκιπίων ο Αφρικανός σκουπιδοντενεκέδες Σλαβόι Ζίζεκ/Slavoj Zizek Σοκούροφ/Sokurov σολιψισμός Σομαλία Σόνια Σουδάν Σουν Τζου σουρεαλισμός σοφία σοφιστές Σπιναλόγκα Σπινόζα/Spinoza Σπύρος Κυριαζόπουλος Στάλιν σταλινισμός Στάνλεϊ Καβέλ/Stanley Cavell Στάντις Λώουντερ/Standish Lawder Στέλιος Κούλογλου Στέλιος Ράμφος Στεφάν Λιαβινιότ/Stéphane Lavignotte Στέφανος Λουπάσκο/Stephan Lupasco Στέφανoς Ροζάνης Στήβεν Πίνκερ/Steven Pinker στρατόπεδα εργασίας Συλβαίν Πιρόν/Sylvain Piron Σύλβια Πλαθ/Sylvia Plath Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου συμβολικό πεδίο συμβολισμός Σύναψις συνείδηση Συνταγή για μαγιονέζα Σύνταγμα συνωμοσιολογία Σφαγεία σχέδιο Μάρσαλ σχετικισμός Σωκράτης σώμα Τ. Ρ. Μιλλς/C. W. Mills Τ.Κ.Παπατσώνης Τ.Σ. Έλλιοτ/T.S. Elliot τα κορδόνια σου! Τάκης Μίχας Τάσος Λάγγης τεστ τέχνη τεχνικό σύστημα τεχνοεπιστήμη τεχνοκρατία τεχνολογικός μεσσιανισμός τεχνοσάχλα Τζ. Α. Γκόλντστοουν/J.A. Goldstone/Τζ. Τζ. Μ. Κούτσι/J.M..Coetzee Τζ. Ρ. Σάουλ/J.R. Saul Τζ.Μ. Κούτσι/J.M. Coetzee Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν/J.R.R. Tolkien Τζακάρτα Τζέημς Μπάλντουιν/James Baldwin Τζέιμς Φρέιζερ/James Frazer Τζέρεμι Μπένθαμ/Jeremy Bentham Τζέφρεϊ Χερφ/Jeffrey Herf Τζιανφράνκο Σανγκουινέτι/Gianfranco Sanguinetti Τζιόρτζιο Αγκάμπεν/Giorgio Agamben Τζο Στράμερ/Joe Strummer Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ/J.K. Galbraith Τζον Ρωλς/John Rawls Τζον Σερλ/John Searle Τζον Στάινμπεκ/John Steinbeck Τζον Χιούστον/John Houston Τζόρτζ Όργουελ/George Orwell Τζορτζ Στάινερ/George Steiner Τζούλια Κρίστεβα/Julia Cristeva Τζων Λοκ/John Locke Τζων Φόουλς/John Fowles Το καταραμένο απόθεμα Το Ξεπέρασμα της Τέχνης Τοκβίλ/Tocqueville Τόμας Μαν/Tomas Mann Τόμας Πίντσον/ Thomas Pynchon Τόμας Ράιντ/Thomas Reid Τόνι Νέγκρι/Toni Negri Τόνι Σουάρτζ/Tony Schwartz τραγωδία τριλεκτική Τσ. Σ. Περς/Ch. S. Peirce Τσαρλς Μπουκόφσκι/Charles Bukowski Τσαρλς Ντέιβενπορτ/Charles Davenport Τσαρλς Τέιλορ/Charles Taylor Τσαρλς Φορτ/Charles Fort τυραννία τύψεις Υβ Λε Μανάκ/Yves Le Manach υλισμός υπαρξισμός ύπνος υποκείμενο υποκρισία υπομονή Φ. Β. Μουρνάου/F.W. Murnau Φ. Γιάκομπι/F. Jacobi Φ. Ε. Ρεϊνάλ/F. E. Reynal Φαινομενολογία Φερνάντο Αρρραμπάλ/F. Arrabal Φερνάντο Πεσσόα/Fernando Pessoa Φίγκαρω Φιλανθρωπία φιλία Φίλιπ Λάρκιν/Philip Larkin Φιλοσοφία Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι/Fyodor Dostoevsky Φλαν Ο' Μπράϊαν/Flann O' Brien Φουκουσίμα Φρ. Έμπερτ/Fr. Ebert Φρ. Καραντέκ/F. Caradec Φρ. Φουρκέ/Fr. Fourquet Φρ. Χάγιεκ/Fr. Hayek Φρανκ Ζάπα/Frank Zappa Φράνσις Μπέικον/Francis Bacon Φρανσουά Λυοτάρ/François Lyotard Φρανσουά Σιμιάν/François Simiand Φραντς Κάφκα/Frantz Kafka Φρέντερικ Τέιλορ/Frederick Taylor Φρεντερικ Τζεϊμσον/Frederick Jameson Φρίντριχ Ένγκελς/Friedrich Engels Φρίντριχ Νίτσε/Friedrich Nietsche Φριτς Λάιστ/Fritz Leist φρμκ Φύση Φώτης Τερζάκης Χ. Τζ. Θορώ/H.J. Thoreau Χ.Λ. Μπόρχες/J.L. Borges Χ.Μ Ενζενσμπέργκερ χαρά Χάρι Φράνκφουρτ/Harry Frankfurt Χέγκελ/Hegel Χειρτ Μακ/Geert Mak Χέρμαν Μέλβιλ/Herman Melville Χέρμπερτ Μαρκούζε/Herbert Marcuse Χίλαρι Κλίντον χιούμορ χίπστερ Χιροσίμα Χλόη Κολλύρη Χομπς/Hobbes χοντρό δούλεμα Χουάν Βίβες/Juan Vives χρεοκοπία χρήμα Χρήμα και Μαγεία Χρήστος Βακαλόπουλος χριστιανισμός χρόνια πολλά χρόνος ψέμματα ψυχή Ψυχρή Ιδεολογία ωφελιμισμός AP auld lang syne beton7 Bob Dylan Bob Marley Bodies Christopher Cinemarian CoBrA D-503 dangerfew David Bowie DOCUMENTA Einsatzgruppe D European Media Art Festival F. C. Stanley Frank Zappa gosplan Grafton Happyfew Hildegoesasger Hollowsky Iggy Pop Il Consigliere Internationale Lettriste/Λεττριστική Διεθνής Internationale Situationniste/Καταστασιακή Διεθνής intothepill izi Jeffrey Lee Pierce Jimmy Cliff Joe Strummer Johnny Cash Keith Moon Keith Richards Krzysztof Kieslowski/Κριστόφ Κισλόφσκι La Commune Les Levres Nues Les Lèvres Nues Malaguena Melanie Pain memento mori mofferism/μοφερισμός Monty Python Necrology Nosotros RadioBubble Raul Zurita/Ραούλ Σουρίτα Raymond Carver/ Ρέϋμοντ Κάρβερ remap 2 Renty Roberto Juarroz RSA Salon De Vortex sexbox Sunrise Tales from the Crypt The Adicts The Beatles The Crass The Great Society The Gun Club The Juniors The Meteors The Morlocks The Please The Rolling Stones The Ruts The Sonic Youth The Stooges The Stranglers The Three Johns The UK Subs The War TwixtLab Vince Taylor Wall Street Journal Walt Whitman/Γουόλτ Γουΐτμαν WIRED wobblies Zabriskie Point Zoviets