Αυτενέργεια, αυτονομία και ΤΝ

Παρουσιάζουμε εδώ, σε δική μας απόδοση, επιλεγμένα αποσπάσματα από ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο των Αλεξάντερ Τζανγκ και Λαβ Βάρσνι, ερευνητών σε θέματα ηλεκτρονικών υπολογιστών, που εξετάζει συγκεκριμένα και απτά τα προβλήματα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-ΤΝ. Βρίσκουμε εξαιρετικά εποικοδομητική την ανάλυσή τους της «αυτενέργειας» και ειδικά της «από κοινού αυτενεργής δράσης». Ένα-δυο τεχνικούς φιλοσοφικούς όρους που χρησιμοποιούν, τους επεξηγούμε με συντομία μέσα σε αγκύλες. Καλή μελέτη! ―σημ. HS

*

«Η έννοια του αυτενεργού υποκειμένου (agency) είναι θεμελιώδης τόσο για την αλληλεπίδραση ανθρώπου–υπολογιστή (ΑΑΥ) όσο και για την ηθική φιλοσοφία. Συνήθως ορίζεται ως η ικανότητα εμπρόθετης δράσης και βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας. Ωστόσο, οι επιμέρους διαστάσεις της παραμένουν ασαφείς, ιδιαίτερα καθώς ενσωματώνουμε στη ζωή μας προηγμένα συστήματα ΤΝ. Οι ερευνητές της ΑΑΥ επιδιώκουν να τη διαφυλάξουν εν μέσω των τεχνολογικών εξελίξεων, αλλά τι ακριβώς είναι αυτό που προστατεύσουμε; Το ερώτημα αυτό καθίσταται ολοένα και πιο επείγον με την ανάπτυξη εργαλείων ΤΝ που εκτελούν εργασίες αυτόνομα, συχνά πέρα από την άμεση εποπτεία μας. Πώς θα πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του αυτενεργού υποκειμένου σε αυτό το νέο τοπίο; Και με ποιους τρόπους αυτά τα εργαλεία την επηρεάζουν διαφορετικά απ’ ό,τι οι ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις;

(…) Τα παραδοσιακά θεωρητικά σχήματα για την κατανόηση της αυτενέργειας ενδέχεται να μην αποτυπώνουν πλήρως την πολυπλοκότητα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου και ΤΝ. Παραδοσιακά, η ιδιότητα της αυτενέργειας προσδιορίστηκε ως η ικανότητα για δράση (…) Ωστόσο, αν και αυτή η θεώρηση είναι χρήσιμη, παραμένει περιορισμένη, καθώς επικεντρώνεται στα αποτελέσματα και όχι στους λόγους που τα υποκινούν. Η εναλλακτική πρόταση, η «βουλητική αυτενέργεια» (volitional agency), δίνει έμφαση στα εσωτερικά κίνητρα. Εμείς όμως προτείνουμε μια διαφορετική οπτική, εμπνευσμένη από το έργο της Ελίζαμπεθ Άνσκομπ για την πρόθεση [E. Anscombe, Πρόθεση, (1957) 2023, Π.Ε.Κ., μτφ. Ευγενία Μυλωνάκη & Κωνσταντίνος Σάνδης].

Η Άνσκομπ αναδεικνύει ως κεντρικό στοιχείο της εμπρόθετης δράσης την «πρακτική γνώση», εννοώντας με αυτό το να γνωρίζουμε, χωρίς-να-παρατηρούμε-τον-εαυτό-μας, το γιατί/για ποιο λόγο ενεργούμε. Η ιδιότητα του αυτενεργού υποκειμένου δεν συνίσταται απλώς στην εκτέλεση πράξεων. Περιλαμβάνει επίσης την κατανόηση των πράξεών μας με τρόπους που μπορούν να εξηγηθούν τόσο σε εμάς τους ίδιους όσο και στους άλλους. Υποστηρίζουμε ότι αυτή η διαδικασία παροχής εξηγήσεων είναι εγγενώς σχεσιακή και εδράζεται στις σχέσεις μας με όσους μοιράζονται ένα κοινό πλαίσιο ανταλλαγής λόγων και αιτιολογήσεων. Βασιζόμενοι στην Άνσκομπ, προτείνουμε λοιπόν ότι η εμπρόθετη αυτενέργεια δεν αναδύεται σε απομόνωση, αλλά μέσα από σχέσεις. (…)

Η έννοια της πρόθεσης στην Άνσκομπ

Ένας άνθρωπος σκιτσάρει με μολύβι ένα ρομπότ. Το χέρι του κινείται σκόπιμα, χαράσσοντας τις καμπύλες γραμμές του χαμογελαστού προσώπου του ρομπότ. Η κίνηση του σκιτσογράφου μας δεν είναι αντανακλαστική —όπως είναι η αναπνοή ή το ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων—, αλλά μια εμπρόθετη πράξη. Τι είναι αυτό που την καθιστά τέτοια; Και ποια είναι η πρόθεσή του;

(…) Η Άνσκομπ προσφέρει έναν τρόπο κατανόησης αυτού του ζητήματος μέσω μιας ακολουθίας ερωτήσεων του τύπου «γιατί;»: «Γιατί κινείς το μολύβι σου πάνω στη σελίδα;» — «Για να σχεδιάσω ένα ρομπότ». «Γιατί να σχεδιάσεις ένα ρομπότ;» — «Για να εκφράσω τον ενθουσιασμό μου για την αλληλεπίδραση ανθρώπου και ΤΝ». «Γιατί; … κ.ο.κ.» Οι ερωτήσεις συνεχίζονται, συνδέοντας τις πράξεις με τους βαθύτερους σκοπούς τους, έως ότου φτάσουμε στην πρόθεση με την οποία αυτός ο άνθρωπος ενεργεί —π.χ. ίσως για να εξυμνήσει οπτικά το δημιουργικό δυναμικό της αλληλεπίδρασης ανθρώπου και ΤΝ.

Μια εμπρόθετη πράξη λοιπόν, είναι μια πράξη στην οποία μπορεί να εφαρμοστεί η ερώτηση «Γιατί;/Για ποιο λόγο;».

(…) Καθοριστικής σημασίας για την Άνσκομπ είναι το γεγονός ότι η εμπρόθετη πράξη θεμελιώνεται σε αυτό που αποκαλεί «πρακτική γνώση»: τη γνώση του τι κάνουμε, και γιατί το κάνουμε, χωρίς να χρειάζεται να παρατηρούμε τον εαυτό μας όπως θα παρατηρούσαμε τη συμπεριφορά ενός ξένου, ενός άλλου. Ο J. Schwenkler, βασιζόμενος στην Άνσκομπ, συνοψίζει αυτή την ιδέα σε τρία κριτήρια:

1. Ένα πρόσωπο ενεργεί εκ προθέσεως μόνο εφόσον γνωρίζει ότι το κάνει.  
2. Αυτό το γνωρίζει χωρίς να παρατηρεί τις πράξεις του.
3. Δεν χρειάζεται την παρατήρηση για να εξηγήσει γιατί/για ποιο λόγο ενεργεί.

Ο σκιτσογράφος μας γνωρίζει ότι μετακινεί το μολύβι του πάνω στο χαρτί για να σχεδιάσει ένα ρομπότ, και το γνωρίζει όχι επειδή παρατηρεί το χέρι του, αλλά επειδή έχει άμεση αντίληψη του σκοπού της πράξης του.

Η πρόκληση που θέτει η ΤΝ στην πρακτική γνώση

Ας φανταστούμε τώρα ότι ο σκιτσογράφος μας χρησιμοποιεί ένα εργαλείο ΤΝ για να δημιουργήσει ορισμένα τμήματα του σχεδίου —το χέρι του ρομπότ, ας πούμε. Δίνει μια εντολή στο σύστημα και αυτό παράγει ένα αποτέλεσμα. Αν τον ρωτήσουν: «Γιατί το σκίασες με αυτό τον τρόπο;», ίσως διστάσει: «Δεν ξέρω· απλά, έτσι το έκανε η ΤΝ». Σε αντίθεση με μια απρόβλεπτη διάχυση της νερομπογιάς, την οποία θα μπορούσε και πάλι να εξηγήσει μέσω της τεχνικής του, το αποτέλεσμα της ΤΝ φαίνεται αδιαφανές. Το σύστημα εκτελεί την εργασία αυτόνομα, αλλά η διαδικασία μέσω της οποίας το κάνει διαφεύγει της πρακτικής γνώσης του σκιτσογράφου μας. Εφόσον αυτός αδυνατεί να γνωρίζει τι ακριβώς κάνει και γιατί το κάνει χωρίς να καταφεύγει στην παρατήρηση, η χρήση της ΤΝ για την εκτέλεση μιας εργασίας συνεπάγεται μείωση της πρακτικής γνώσης του δρώντος ανθρώπου. Θα μπορούσαμε άραγε να σχεδιάσουμε συστήματα ΤΝ που να είναι περισσότερο προσβάσιμα στην πρακτική γνώση μας;

Οι Selbst και Barocas εντοπίζουν δύο εμπόδια προς αυτή την κατεύθυνση: την “αδιαπερατότητα” (inscrutability) και την “έμμεση αντίληψη  (non-intuitiveness). Η αδιαπερατότητα αναφέρεται στην τεχνική αδιαφάνεια της ΤΝ και στην πολυπλοκότητά της, η οποία αντιστέκεται στην ανθρώπινη κατανόηση. Για το πλαίσιο της Άνσκομπ ωστόσο, ακόμη πιο σημαντική είναι η έμμεση αντίληψη: ακόμη κι αν η λειτουργία του συστήματος ΤΝ ήταν απολύτως διαφανής, τα αποτελέσματά της ενδέχεται να μην ευθυγραμμίζονται με λόγους που οι άνθρωποι θεωρούν νοηματοδοτημένους και κατανοητούς. Μια ΤΝ μπορεί να σκιάσει ένα σχέδιο με έναν μαθηματικά βέλτιστο τρόπο. Αν όμως ο σχεδιαστής δεν μπορεί να συνδέσει αυτή την επιλογή με τη δική του πρόθεση, τότε το αποτέλεσμα δεν συμβάλλει στην απάντηση του ερωτήματος «γιατί;/για ποιο λόγο;».

Αυτή η διάκριση ανάμεσα στην τεχνική διαφάνεια και στους νοηματοδοτημένους για τον άνθρωπο λόγους αποκαλύπτει κάτι κρίσιμο για την εμπρόθετη δράση. Όταν θέτουμε ερωτήσεις του τύπου «γιατί;/για ποιο λόγο;» αναφορικά με ανθρώπινες πράξεις, αναμένουμε απαντήσεις που παραπέμπουν σε σκοπούς, κίνητρα και ευρύτερα συγκείμενα. Δεν αναμένουμε λεπτομερείς περιγραφές μιας νευρωνικής δραστηριότητας ή μυϊκών κινήσεων. Αντίστοιχα, ακόμη κι αν κατανοούμε με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο ένα μοντέλο ΤΝ επεξεργάζεται δεδομένα (αντιμετωπίζοντας έτσι το πρόβλημα της “αδιαπερατότητας”), αυτό διαφέρει από την κατανόηση, με όρους που συνδέονται με τις ανθρώπινες προθέσεις, τού γιατί αυτό το μοντέλο ΤΝ προέβη σε συγκεκριμένες ενέργειες (ώστε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της “έμμεσης αντίληψης”).

Επιπλέον, η ικανότητά μας να λογοδοτούμε για τις πράξεις μας, είναι μια ικανότητα που αναπτύσσεται μέσα σε κοινωνικά πλαίσια, όπου τα νοήματα συγκροτούνται και επικυρώνονται συλλογικά μεταξύ συνειδητών όντων. Ο σκιτσογράφος μας μπορεί να εξηγήσει τη δική του τεχνική σκίασης επειδή έμαθε τη σημασία της μέσα σε μια κοινότητα καλλιτεχνών, οι οποίοι μοιράζονται μια κοινή κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ορισμένες τεχνικές παράγουν συγκεκριμένα αισθητικά αποτελέσματα. Τα συστήματα ΤΝ αδυνατούν εκ θεμελίων να συμμετάσχουν σε τέτοια κοινωνικά πλαίσια παραγωγής νοήματος. Ακόμη και όταν παρέχουν πειστικές εξηγήσεις, αυτές παραμένουν προσομοιώσεις παροχής λόγων και αιτιολογήσεων, και δεν συνιστούν μια γνήσια συμμετοχή στον κοινό κόσμο των ανθρώπινων νοημάτων.

Αυτό αναδεικνύει ένα πρόβλημα που είναι βαθύτερο από την απλή τεχνική αδιαφάνεια. Στην παραδοσιακή χρήση εργαλείων, η πρόθεση απορρέει σαφέστατα από τον ανθρώπινο δρώντα: δεν θα ρωτούσαμε ποτέ ένα μολύβι «γιατί» κινήθηκε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Η ΤΝ, όμως, εισάγει μορφές αυτόνομης λήψης αποφάσεων που κατανέμουν την αυτενέργεια με τρόπους ικανούς να συσκοτίσουν τη δική μας πρακτική γνώση. Όταν η ΤΝ παράγει απροσδόκητες παραλλαγές ή προβαίνει σε αυτόνομες επιλογές, δεν υποβοηθά απλώς τη δράση μας· ενδέχεται επίσης να μας αποσυνδέει από την άμεση κατανόηση αυτού που κάνουμε. Σε αντίθεση με μια πινελιά που μπορούμε να εξηγήσουμε μέσω της δικής μας τεχνικής, ή με την επιλογή ενός συνεργάτη που μπορούμε να κατανοήσουμε μέσω μιας κοινής μας πρόθεσης, οι συνεισφορές της ΤΝ παραμένουν θεμελιωδώς αδιαφανείς ως προς τη διαδικασία παροχής λόγων και αιτιολογήσεων, η οποία χαρακτηρίζει την εμπρόθετη δράση.

Ο ρόλος του «Άλλου»

Αυτή η αδιαφάνεια υποδεικνύει κάτι θεμελιώδες για την ίδια την εμπρόθετη δράση: στην Άνσκομπ, τα ερωτήματα του τύπου «γιατί;/για ποιο λόγο;» δεν αφορούν σε μοναχικούς αναστοχασμούς· απεναντίας, προϋποθέτουν έναν «άλλο», ο οποίος μπορεί να ερμηνεύσει και να δεχτεί ή να αμφισβητήσει τους λόγους μας μέσα σε έναν κοινό κόσμο νοήματος. Η πρακτική γνώση αποκτά νόημα επειδή είναι δημόσια κατανοήσιμη, διαμορφωμένη μέσα σε ένα πλαίσιο όπου οι λόγοι παρέχονται και λαμβάνονται. Ο σκιτσογράφος μας δεν γνωρίζει απλώς και μόνο ότι κινεί το μολύβι του για να σκιτσάρει ένα ρομπότ. Μπορεί επίσης να εξηγήσει τις πράξεις του σε έναν δάσκαλο ή σε έναν φίλο που κατανοεί την τέχνη του σχεδίου.

Επομένως, η εμπρόθετη αυτενέργεια δεν είναι απλώς αυτοκατευθυνόμενη. Προϋποθέτει, επίσης, την ύπαρξη ενός «άλλου», ο οποίος αγκυρώνει τους λόγους μας μέσα σε ένα ανθρώπινο πλέγμα αμοιβαίας κατανόησης. Τα εργαλεία ΤΝ, όσο εξελιγμένα κι αν είναι, δεν μπορούν να αναλάβουν αυτόν το ρόλο. Παράγουν αποτελέσματα —μερικές φορές εντυπωσιακά—, αλλά στερούνται της συνείδησης που απαιτείται για μια αμοιβαία διαδικασία παροχής λόγων και αιτιολογήσεων. Όταν ο σκιτσογράφος μας παραδέχεται ότι «δεν ξέρω, απλώς έτσι το έκανε η ΤΝ», δεν υπάρχει κανένας «άλλος» για να ανταποκριθεί, να αναδιαμορφώσει ή να αμφισβητήσει την πρόθεσή του. Το εργαλείο ενισχύει το παραγόμενο αποτέλεσμα, αλλά ταυτόχρονα τον απομονώνει από τη σχεσιακή ανταλλαγή που συντηρεί την αυτενέργεια. Αυτή η απουσία δεν συσκοτίζει μονάχα την πρακτική γνώση· απειλεί το ίδιο το διϋποκειμενικό θεμέλιο της εμπρόθετης πράξης.

Πρακτική γνώση και από κοινού δράση

Μια θεατρική συγγραφέας και ένας ηθοποιός δημιουργούν μαζί ένα θεατρικό έργο. Δεν εκτελούν απλώς διαφορετικές και χωριστές πράξεις, οι οποίες περιγράφονται μέσω διαφορετικών προθέσεων· μοιράζονται, επίσης, την πρόθεση της «δημιουργίας ενός θεατρικού έργου». Πώς όμως μπορούμε να κατανοήσουμε αυτή τη μετάβαση από τις ατομικές προθέσεις στις κοινές;

Σχόλιο πάνω στο μανιτάρι της ΑΙ, και ένας λόγος υπέρ του ποδόσφαιρου!

Η εικόνα που συνοδεύει το κείμενο, συνοψίζει με πολύ εύστοχο χιούμορ ένα μάλλον σοβαρό ζήτημα. Πάμε να το δούμε σιγά-σιγά.

Είναι γνωστό ότι τα LLMs (Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα) της ΑΙ δουλεύουν προβλέποντας στατιστικά την επόμενη λέξη και προχωρούν με μία λέξη τη φορά, χωρίς μεγάλη «αρχιτεκτονική». Διάβασα λοιπόν κάπου ότι, σύμφωνα με έναν σπουδαίο σύγχρονο μαθηματικό, έναν άνθρωπο με IQ πάνω από 200, με τον ίδιο τρόπο δουλεύει και η ανθρώπινη νόηση ―οπότε, λέει, εν πολλοίς δεν υπάρχει ριζική διαφορά μεταξύ ανθρώπινης και τεχνητής νοημοσύνης.

Δεν ξέρω τι ακριβώς είπε ο εν λόγω μαθηματικός, οπότε θα σχολιάσω μόνο αυτό που μεταφέρθηκε ότι είπε, διότι συνοψίζει μια γενικευμένη πλάνη αναφορικά με την ανθρώπινη νοημοσύνη και, κατ’ επέκταση, τη διαφορά της με την τεχνητή.

Λέω λοιπόν ότι, αντίθετα με τους παραπάνω ισχυρισμούς, κύριο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης νοημοσύνης δεν είναι το να βάζει τη μια λέξη μετά την άλλη βάσει στατιστικών πιθανοτήτων (όπως κάνει η ΑΙ και τα LLMs), αλλά είναι το να συλλαμβάνει και να διαπλάθει έννοιες.

Όμως η σύλληψη και διάπλαση εννοιών δεν είναι απλώς ένας χειρισμός συμβόλων και λέξεων, ούτε μια απλή τακτοποίησή τους βάσει ενός «λεξικού» κι ενός «συντακτικού». Είναι μια πρακτική συνυφασμένη με τη σύλληψη και διάπλαση Νοήματος. Και η σύλληψη και διάπλαση Νοήματος προϋποθέτει εμπλοκή προσώπων σε μεταξύ τους σχέσεις υπόσχεσης, δέσμευσης, υποχρέωσης.

Αυτό η ΑΙ δεν μπορεί να το κάνει. Δεν δύναται, που λέμε. Γι' αυτό μπορεί να σου πει μια ανοησία και μετά, εντελώς χαλαρά και σαν να μη συνέβη τίποτα, να σου πει «συγγνώμη λάθος έκανα» (όπως σε αυτό το κόμικ με το δηλητηριώδες μανιτάρι). Διότι, με αυτό το «συγγνώμη» ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΣΑΝ η ΑΙ να μετέχει στο ανθρώπινο παιχνίδι της δέσμευσης απέναντι στον συνομιλητή, ΑΛΛΑ στην πραγματικότητα ουδόλως δεσμεύεται, όπως συμβαίνει με έναν άνθρωπο, που αν πει μια χοντράδα μετά π.χ. αισχύνεται (καθότι λέω κάτι σοβαρό και το εννοώ = αναλαμβάνω την ευθύνη του και δεσμεύομαι σε αυτήν) και προσπαθεί να κάνει στην πράξη διορθωτικές κινήσεις … δηλαδή όλα όσα σημαίνει πραγματικά το «εμπλέκομαι σε υποσχέσεις, δεσμεύσεις, υποχρεώσεις», ήτοι στην ανθρώπινη κοινωνία.

Κάτι ακόμα. Εμπλοκή προσώπων σε σχέσεις υπόσχεσης, δέσμευσης, υποχρέωσης κ.λπ. σημαίνει ταυτόχρονα μια κανονιστική δραστηριότητα ΘΕΣΜΙΣΗΣ (η οποία μάλιστα υφίσταται πριν από εμάς). Όπου κανονιστική δραστηριότητα και θέσμιση δεν σημαίνουν «πάγωμα» της ανθρώπινης ρευστότητας, όπως το θεωρεί ο Ρομαντισμός, αλλά αντίθετα σημαίνουν τη συνθήκη μέσω της οποίας αναδεικνύεται και εκλεπτύνεται αυτή η ρευστότητα.

Παράδειγμα, η σχέση ανάμεσα στο «βαράω μια μπάλα κι όπου πάει» και στο «παίζω ποδόσφαιρο». Η ρομαντική άποψη θα έλεγε ότι η ελευθερία βρίσκεται αποκλειστικά στην αδέσμευτη ρευστότητα, δηλαδή στο «βαράω μια μπάλα κι όπου πάει» ― και ότι το «παίζω ποδόσφαιρο» αναιρεί αυτή την ελευθερία, διότι «παγώνει» τη ρευστότητα της κίνησης επειδή την θεσμοθετεί, δηλαδή της βάζει κανόνες. Η αλήθεια όμως είναι πολύ διαφορετική!

Το ποδόσφαιρο, με τους κανόνες του πάνω στο κλώτσημα της μπάλας, στην πραγματικότητα δεν το «παγώνει» αλλά το εξασκεί και το εκλεπτύνει: άλλο είναι να βαράς τη μπάλα κι όπου πάει και άλλο να προσπαθήσεις να την βαρέσεις έτσι ώστε να περάσει πάνω από το τείχος και να πάει στο γάμα του τέρματος. Προσοχή όμως, για να μην παρεξηγηθώ: είναι άλλο, όχι με την έννοια είναι ανοησία και χάσιμο χρόνο το να βαράς τη μπάλα κι όπου πάει, καθόλου! Είναι άλλο με την έννοια ότι το να βαρέσεις τη μπάλα ώστε να περάσει το τείχος και να πάει στο γάμα απαιτεί δεξιοτεχνία, συγκέντρωση, επιστράτευση ειδικότερων δεξιοτήτων, εξάσκηση, κ.λπ., συν ότι σε εντάσσει μέσα σε ένα ομαδικό παιχνίδι, που κάνει το πράγμα ακόμα πιο ενδιαφέρον.

Ναι, πιο ενδιαφέρον, όχι πιο καταπιεστικό! Γιατί;

Σκεφτείτε 11 ανθρώπους σε μια αλάνα να βαράει Ο ΚΑΘΕΝΑΣ ΜΟΝΟΣ ΤΟΥ μια μπάλα κι όπου πάει. Και σκεφτείτε τους να έρχονται σε ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ μεταξύ τους, να το κουβεντιάσουν, να σκεφτούν ο καθένας πάνω στο τι κάνει ο ίδιος και τι ο άλλος, και μέσα από όλον αυτόν τον τζερζτελέ να καταστρώνουν κάποιους τρόπους ώστε να παίξουν ΜΑΖΙ και ώστε να κάνουν το κοινό παιχνίδι ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΟ για τον καθένα και για όλους και για τους απέξω από αυτό. Μιλάμε για άλλη διάσταση κανονικά!

Λοιπόν, ΟΛΟ αυτό είναι η ανθρώπινη νοημοσύνη! ΟΛΗ αυτή η εμπλοκή και η πολυεπίπεδη δημιουργικότητα, που ασφαλώς δεν περιορίζεται, δεν αρκείται ούτε εξαντλείται στην παροχή και στο συνδυασμό πληροφοριών, ούτε καν στη σύνταξη φράσεων βάσει μια τυπικά ορθής παράθεσης στατιστικά προβλεπόμενων λέξεων και συμβόλων, όπως κάνει η ΑΙ.

Άρα η διαφορά μεταξύ της ανθρώπινης και της τεχνητής νοημοσύνης είναι ριζική στην ίδια τη δομή τους.

Το ChatGpt για την ΑΙ/ΤΝ

Ρώτησα το ChatGpt αν υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ ανθρώπινης και τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ). Η απάντησή του μού έδωσε λαβή για δυο ακόμα ερωτήσεις, με τις αντίστοιχες απαντήσεις. Είτε είστε τεχνομαγεμένο, είτε τεχνοφοβισμένο ανθρώπινο ον, έχει ενδιαφέρον νομίζω να δείτε τις ερωταποκρίσεις.

Σημειώστε ότι από ενστικτώδη σεβασμό προς τα μηχανήματα και για να μη μου λέει ότι δεν κατάλαβε καλά, ο διάλογος έγινε στη δική του γλώσσα, δηλαδή στα αγγλικά. 😊

 

Α.

Η πρώτη μου ερώτηση : Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ ανθρώπινης νοημοσύνης και τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ);

Ορίστε η απάντηση του μηχανήματος:  

«Ναι, υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ της ανθρώπινης νοημοσύνης και της ΑΙ. Ιδού μερικές κεφαλαιώδεις διαφοροποιήσεις:

1. Προέλευση. Η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι αποτέλεσμα βιολογικών διεργασιών του ανθρώπινου εγκεφάλου, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργήθηκε μέσα από τον προγραμματισμό και τον σχεδιασμό αλγορίθμων σε συστήματα υπολογιστών.

2. Μάθηση και Προσαρμοστικότητα. Η ανθρώπινη νοημοσύνη έχει την ικανότητα της μάθησης μέσα από εμπειρίες, της προσαρμογής σε νέες καταστάσεις και της γενίκευσης της γνώσης διαμέσου διαφορετικών πεδίων. Η ΑΙ, από την άλλη μεριά, για να μαθαίνει και να αποφασίζει, βασίζεται σε αλγόριθμους και σε δεδομένα (data), συχνά μέσα στο πλαίσιο συγκεκριμένων τομέων.

3. Δημιουργικότητα και Συναισθήματα. Η ανθρώπινη νοημοσύνη περιλαμβάνει τη δημιουργικότητα, τα συναισθήματα και τις υποκειμενικές εμπειρίες. Οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται δημιουργικά, να εκφράζουν συναισθήματα και να έχουν ένα ευρύ φάσμα αισθητηριακών εμπειριών. Η ΑΙ, όπως έχει σήμερα, στερείται υποκειμενικών εμπειριών, συναισθημάτων και αληθινής δημιουργικότητας.

4. Συνείδηση και Αυτοσυνείδηση. Οι άνθρωποι διαθέτουν αυτογνωσία και συνείδηση, οι οποίες τους επιτρέπουν να έχουν ενδοσκοπικές σκέψεις και να κατανοούν τη δική τους ύπαρξη. Τα συστήματα AI, όπως είναι τώρα, δεν διαθέτουν συνείδηση ούτε αυτογνωσία.

5. Γνωστική Ευελιξία. Οι άνθρωποι έχουν μια αξιοσημείωτη ικανότητα να κινούνται ευέλικτα μεταξύ διαφορετικών εργασιών, να εφαρμόζουν τη γνώση από ένα τομέα σε έναν άλλο και να ανταπεξέρχονται στην ασάφεια και την αβεβαιότητα. Τα συστήματα AI είναι συνήθως πιο εξειδικευμένα και σχεδιασμένα για συγκεκριμένες εργασίες, χωρίς το ίδιο επίπεδο γνωστικής ευελιξίας.

6. Διαίσθηση και Κοινή Λογική. Οι άνθρωποι βασίζονται συχνά στη διαίσθηση και την κοινή λογική για να λαμβάνουν αποφάσεις και να κινούνται προσανατολισμένα μέσα στον κόσμο. Τα συστήματα ΑΙ γενικά στερούνται αυτήν τη διαισθητική κατανόηση και βασίζονται σε ρητούς κανόνες και σε μοντέλα επεξεργασίας δεδομένων.

7. Φυσικό Σώμα. Οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με τον κόσμο μέσω φυσικών σωμάτων, γεγονός που επηρεάζει την αντίληψη, την κατανόηση και τις ενέργειές τους. Η AI στερείται, στις περισσότερες περιπτώσεις, φυσικού σώματος και λειτουργεί αποκλειστικά μέσω υπολογιστικών διαδικασιών.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ενώ η ΑΙ έχει σημειώσει σημαντικές προόδους σε ορισμένους τομείς, όπως η αναγνώριση προτύπων, η επεξεργασία γλώσσας και η επίλυση προβλημάτων, εξακολουθεί να υστερεί στην αντιγραφή (replication) ολόκληρου του φάσματος της ανθρώπινης νοημοσύνης και των ανθρώπινων ικανοτήτων.»

 

Β.

Βαστώντας προς στιγμή στην άκρη τα «η ΑΙ έτσι όπως είναι τώρα» και την αναφορά στην replication της ανθρώπινης νοημοσύνης», πέρασα στην επόμενη ερώτηση: 

Με βάση την απάντησή σου, κατά ποια έννοια είναι λοιπόν κατάλληλη (appropriate) η χρήση της λέξης «νοημοσύνη» στον όρο «τεχνητή νοημοσύνη»; Πρόκειται για κάποιου είδους νοημοσύνη, ή μήπως δεν είναι παρά μια (τεχνικά εξελιγμένη) μηχανική επεξεργασία δεδομένων;

Η απάντηση :

«Η χρήση του όρου “νοημοσύνη” στον όρο “τεχνητή νοημοσύνη” αναφέρεται στην ικανότητα των συστημάτων AI να εκτελούν εργασίες που απαιτούν συνήθως ανθρώπινη νοημοσύνη. Ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην διαθέτει όλες τις ιδιότητες και τις αποχρώσεις της ανθρώπινης νοημοσύνης, εμφανίζει ορισμένες μορφές νοημοσύνης σε συγκεκριμένους τομείς. Τα συστήματα AI έχουν σχεδιαστεί για να επεξεργάζονται και να αναλύουν μεγάλους όγκους δεδομένων, να αναγνωρίζουν μοτίβα, να κάνουν προβλέψεις και να επιλύουν πολύπλοκα προβλήματα. Μπορούν να επιδείξουν ικανότητες όπως η επεξεργασία φυσικής γλώσσας, η αναγνώριση εικόνας, η σύνθεση ομιλίας και η λήψη αποφάσεων. Αυτές οι ικανότητες θεωρούνται ευφυείς επειδή περιλαμβάνουν την εφαρμογή αλγορίθμων και υπολογιστικών τεχνικών για την προσομοίωση γνωστικών διαδικασιών (simulation of cognitive processes).

Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ΑΙ στερείται πολλών πτυχών της ανθρώπινης νοημοσύνης, όπως η συνείδηση, τα συναισθήματα, η δημιουργικότητα και η κοινή λογική. Τα συστήματα AI λειτουργούν μέσα σε προκαθορισμένες παραμέτρους και καθοδηγούνται από αλγόριθμους και δεδομένα, χωρίς την εγγενή κατανόηση και τις υποκειμενικές εμπειρίες που διαθέτουν οι άνθρωποι. Έτσι, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επιδείξει έξυπνη συμπεριφορά σε συγκεκριμένες εργασίες και τομείς, εξακολουθεί να είναι περιορισμένη στη συνολική κατανόησή της και στερείται της ολιστικής νοημοσύνης που διαθέτουν οι άνθρωποι.

Ο όρος “νοημοσύνη” χρησιμοποιείται στην ΑΙ για να περιγράψει την ικανότητά της να εκτελεί ορισμένες εργασίες αποτελεσματικά, αλλά είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τις διαφορές μεταξύ της τεχνητής νοημοσύνης και της ανθρώπινης νοημοσύνης.»

 

Γ.

Οπότε, παίρνοντας την πάσα, έθεσα την τρίτη και τελευταία μου (προς το παρόν) ερώτηση προς το μηχάνημα:  

Η απάντηση που έδωσες με κάνει να αναρωτηθώ λοιπόν κατά πόσον η ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ γνωστικών διεργασιών (simulation of cognitive processes), την οποία τελεί η ΑΙ, είναι η ίδια μια νοήμων γνωστική διεργασία. Ένας άνθρωπος μπορεί να μιμηθεί ένα σκύλο, π.χ. στο γαύγισμα, αλλά όσο καλή κι αν είναι η προσομοίωση αυτή, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος αυτός ΕΙΝΑΙ σκύλος, ούτε ότι η προσομοίωση του γαυγίσματος ΕΙΝΑΙ γαύγισμα σκύλου.

Ορίστε τι απάντησε το μηχάνημα:

«Είναι πολύ βάσιμο αυτό που έθεσες. Ενώ η ΑΙ μπορεί να προσομοιώσει ορισμένες γνωστικές διαδικασίες, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η ίδια η προσομοίωση έχει τις ίδιες ιδιότητες ή χαρακτηριστικά με την πρωτότυπη γνωστική διαδικασία. Στο παράδειγμά σου, το ότι ένας άνθρωπος προσομοιώνει τη συμπεριφορά ενός σκύλου μιμούμενος το γάβγισμα, αυτό δεν κάνει τον άνθρωπο σκύλο, ούτε η προσομοίωση του γαβγίσματος ισοδυναμεί με γνήσιο γάβγισμα σκύλου. Παρόμοια, τα συστήματα ΑΙ προσομοιώνουν γνωστικές διαδικασίες μέσω αλγορίθμων και υπολογιστικών μοντέλων, αλλά δεν διαθέτουν τους ίδιους υποκείμενους μηχανισμούς ή εμπειρίες με την ανθρώπινη γνώση.

Η ΑΙ μπορεί να προσομοιώσει ή να μιμηθεί ορισμένες πτυχές της ανθρώπινης νοημοσύνης, όπως η αναγνώριση προτύπων ή η κατανόηση της γλώσσας, αλλά το κάνει μέσω αλγορίθμων και υπολογισμών και όχι μέσω των ίδιων βιολογικών και γνωστικών διαδικασιών που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι. Ενώ τα συστήματα AI μπορούν να επιτύχουν εντυπωσιακά αποτελέσματα σε συγκεκριμένες εργασίες, δεν έχουν την ολιστική φύση της ανθρώπινης νοημοσύνης, συμπεριλαμβανομένων των υποκειμενικών εμπειριών, της συνείδησης και του πλήρους φάσματος των γνωστικών ικανοτήτων που διαθέτουν οι άνθρωποι. Η τεχνητή νοημοσύνη προσομοιώνει πτυχές της νοημοσύνης, αλλά δεν αποτελεί πλήρες αντίγραφο (replication) της ίδιας της ανθρώπινης νοημοσύνης.»

 

Συμπέρασμα;

Η «τεχνητή νοημοσύνη» δεν είναι νοημοσύνη. Είναι απλώς προσομοίωση ορισμένων γνωστικών διαδικασιών.
 

Για περισσότερα δείτε τις αναρτήσεις μας στον ειδικό φάκελο με τίτλο Τεχνητή νοημοσύνη.